Stöðvum jarðvegseyðingu, björgum framtíðinni

Tryggvi Felixson, formaður Landverndar, skrifar grein í tilefni af alþjóðlegum degi jarðvegs, sem var 5. desember 2019.

Auglýsing

Sam­ein­uðu þjóð­irnar hafa und­an­farin ár til­einkað 5. des­em­ber bar­átt­unni gegn eyð­ingu jarð­vegs. Í ár er það gert undir slag­orð­unum „stöðvum jarð­vegseyð­ingu, björgum fram­tíð­inn­i“. Það vefst varla fyrir nokkrum manni að moldin er und­ir­staða lífs­ins á jörð­unni. Hins vegar virð­ist mikið skorta upp á skiln­ing á mik­il­vægi jarð­vegs­verndar og sjálf­bærar nýt­ingar jarð­vegs og gróð­urs. Jarð­vegseyð­ing er böl víða um heim sem ógnar lífs­af­komu manna og eyðir líf­fræði­legri fjöl­breytni. Þessi dagur á að minna okkur á þetta og að frek­ari aðgerðir til að fyr­ir­byggja frek­ari jarð­vegseyð­ingu séu nauð­syn­leg­ar.

Land­vernd, land­græðslu- og umhverf­is­vernd­ar­sam­tök Íslands, héldu upp á 50 ára afmæli sitt nýlega. Sam­tökin voru stofnuð af fólki og sam­tökum sem litu svo á að við það að  jarð­veg­ur­inn á land­inu okkar væri að fjúka út í buskann, væru Íslend­ingar að missa fót­fest­una og sjálfan grund­völl lífs­ins á land­inu okk­ar. Einn stofn­enda Land­vernd­ar, Ingvi Þor­steins­son nátt­úru­fræð­ing­ur, skrif­aði í grein í 50 ára afmæl­is­riti sam­tak­anna: „Telja má víst að sú gíf­ur­lega rýrnun land­kosta sem gróð­ur- og jarð­vegseyð­ing hefur valdið á lið­lega 1100 árum Íslands­byggðar sé án sam­jafn­aðar mestu ham­farir sem yfir þjóð­ina hafa geng­ið, og þær hafa í ald­anna rás valdið henni meiri hörm­ung­um, rýrn­unar lífs­kjara og neyð en nokkur önnur áföll“. Þrátt fyrir ára­tuga bar­áttu og aðgerðir en enn langt til land að jarð­vegseyð­ing á Íslandi heyri sög­unni til­.  

Gæða­stýr­ing í sauð­fjár­rækt

Nýleg skýrsla Ólafs Arn­alds pró­fess­ors um gæða­vottun og styrk­veit­ingar til sauð­fjár­ræktar (Rit Lbhl nr. 118)  sýnir að jarð­vegs­vernd hefur svo sann­an­lega ekki  fengið þann sess í íslenska stjórn­sýslu sem henni ber. Lög kveða svo á að styrki til sauð­fjár­ræktar eigi ekki að greiða að fullu nema land­notkun og land­bóta­á­ætl­anir séu í sam­ræmi við gild­andi við­mið og regl­ur. Sem betur fer upp­fyllir mik­ill meiri­hluti bænda þessi skil­yrði og fær þá styrki sem þeim ber. 

Auglýsing
En tæp­lega fimmt­ungur sauð­fjár­beitar er á landi þar sem þessi skil­yrði eru ekki upp­fyllt, segir í nið­ur­stöðu Ólafs fram­an­greindir rann­sókn. Engu að síður fá þeir bændur sem stunda þess háttar búskap órétt­mætan fullan styrk. Þessu verður kippa í lið­inni svo ósjálf­bær beit verði stöðv­uð. 

Losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda

Jarð­vegseyð­ing er líka böl fyrir lofts­lag­ið. Talið er að heild­ar­losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda á Íslandi á árinu 2017 hafi verið um 14 millj­ónir tonna CO2 ígilda. Þar af voru tæpar fimm millj­ónir tonna vegna beinna umsvifa lands­manna (sam­göng­ur, iðn­að­ur, land­bún­að­ur, úrgang­ur) en rúmar níu millj­ónir tonna frá fram­ræstu vot­lend­i.  Þessu til við­bótar eru vís­bend­inga um að illa far­inn úthagi á Íslandi geti verið að losa 2 til 20 millj­ónir tonna CO2 árlega. End­ur­heimt land­gæða er því mik­il­væg lofts­lags­að­gerð.

Birki­skógar

End­ur­heimt birki­skóga er sér­stak­lega verð­ugt verk­efni fyrir okkur Íslend­inga. Við land­nám er talið að birki hafi þakið um 25 til 30 pró­sent lands­ins, en nú þekja þeir aðeins um 1,5 pró­sent. Verndun birki­skóga er sterkur leikur í verndun líf­fræði­legrar fjöl­breytni hér á landi; að styrkja og varð­veita til fram­tíðar þær teg­undir sem hafa frá upp­hafi skapað íslenska nátt­úru og þrif­ist hér á landi í árþús­und­ir, og bindur þar að auki kolefni. Meðal brýnna verk­efna er að varð­veita betur þá birki­skóga sem telja má nátt­úru­vætti vegna sér­stöðu. Leyn­ings­hól­ar, við mynni Vill­inga­dals inn­ar­lega í Eyja­firði, eru dæmi um slíka nátt­úruperlu sem og Teigs­skógur á Vest­fjörð­u­m. 

Birki­skógum má ekki spill með því að gróð­ur­setja í þá erlendar trjá­teg­und­ir, teg­undir sem með tím­anum stærðar sinnar vegna geta lagt þá undir sig. Flestar erlendar trjá­teg­undir ætti ekki að nota nema í þar til skil­greindum reitum þar sem ætl­unin er að rækta nytja­skóg eða ­skjól­skóga, sem auð­lind fyrir kom­andi kyn­slóð­ir. Við upp­græðslu almennt ætti að nota inn­lendar teg­undir eða tryggja fram­vindu nátt­úr­legs gróð­urs með vernd­un. Það síð­ast nefnda er að ger­ast á Skeið­ar­ár­sandi án telj­andi aðkomu manna. Á nyrsta hluta hans er nú að vaxa upp birki þar sem áður var auðn. Hér námum fyrstu birki­plönt­urnar land fyrir um 30 árum nú er útbreiðslan orðin yfir 30 km2. Þetta sýnir að nátt­úr­leg fram­vinda gróð­urs getur verið öflug og mik­il­vægt er að nýta hana til fulls því hún styður jafn­framt að mark­miðum um líf­fræði­legan fjöl­breyti­leika. Nátt­úr­leg fram­vinda tekur tíma en er bæði hag­kvæm og far­sæl leið til jarð­vegs­verndar sem jafn­framt býr í hag­inn fyrir líf­fræði­lega fjöl­breytni. Höfum það í huga við gerð land­græðslu- og skóg­rækt­ar­á­ætl­ana í fram­tíð­inni.

Höf­undur er for­maður Land­vernd­ar.

Í upphafi árs 2020

Við á Kjarnanum göngum bjartsýn og einbeitt inn í nýtt ár og þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ragnheiður sat hjá þegar útvarpsstjóri var ráðinn
Ragnheiður Ríkharðsdóttir á sæti í stjórn RÚV en sat hjá í ráðningaferlinu vegna tengsla við fólk sem sóttist eftir starfinu.
Kjarninn 28. janúar 2020
Guðmundur Halldór Björnsson
Samruni eða fjandsamleg yfirtaka – Hvað á sameinað félag að heita?
Kjarninn 28. janúar 2020
Vigdís og Kolbrún gagnrýna ráðningu Stefáns en Dagur óskar RÚV til hamingju
Tveir oddvitar í minnihluta borgarstjórnar segist óttast að ráðning Stefáns Eiríkssonar sem útvarpsstjóra verði til þess að það muni halla á fréttaflutning úr borgarstjórn. Dagur B. Eggertsson gaf Stefáni sín „bestu meðmæli“ og óskar RÚV til hamingju.
Kjarninn 28. janúar 2020
Ingrid Kuhlman
Býður dánaraðstoð heim misnotkun?
Kjarninn 28. janúar 2020
Enginn má undan líta – óviðjafnanleg sögustund í Landnámssetri
Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um Öxina, sögustund í Landnámssetri.
Kjarninn 28. janúar 2020
Stefán Eiríksson nýr útvarpsstjóri RÚV
Stefán Eiríksson, sem hefur undanfarin ár gegnt starfi borgarritara og var þar áður lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu, hefur verið ráðinn útvarpsstjóri RÚV.
Kjarninn 28. janúar 2020
Nýr útvarpsstjóri RÚV kynntur í dag
Stjórn RÚV tók ákvörðun um næsta útvarpsstjóra á fundi í gærkvöldi. Fjórir stóðu eftir í síðustu viku. Nýr útvarpsstjóri verður kynntur á næstu klukkutímum.
Kjarninn 28. janúar 2020
Kristbjörn Árnason
Breytt staða í jafnréttisbaráttunni
Leslistinn 28. janúar 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar