Nokkur orð um Hálendisþjóðgarð

Þröstur Ólafsson hagfræðingur skrifar um frumvarpsdrög um Hálendisþjóðgarð og hvernig gamalkunn frekjukrafa þröngra sérhagsmuna sem stríði gegn almannahag hafi strax heyrst þegar þau komu fram.

Auglýsing

Hálendi eða öræfi lands­ins eru komin á dag­skrá. Þau eru þunga­miðja lands­ins sem ásamt umlykj­andi haf­inu eru einu nágrannar okkar til sitt hvorrar hand­ar. Þessir grannar settu okkur oft stól­inn fyrir dyrnar um leið og dulúð þeirra og ókennd voru fyr­ir­heit og þrá til betra lífs. Þegar þjóðin fór að mann­ast eftir end­ur­reisn alþingis 1874, heima­stjórn og síðan full­veldi, hófst nýt­ing, sem síðar varð að arðráni, á þessum hirð­is­lausu auð­lind­um. Fram­haldið þekkjum við, gróð­ur­auðn öræfanna, hrun fiski­stofna og rof vist­kerfa. Um miðjan níunda ára­tug lið­innar aldar var haf­ist handa við að vernda og skyn­sem­isnýta fiski­mið­in. Lög­fest var jafn­framt ófrá­víkj­an­leg eign þjóð­ar­innar yfir þeim. Hálendið lág hins vegar óbætt hjá garði, mönn­um, skepnum og veðri að bráð. 

Öræfin í þjóð­arsál­inni

Hálendið er hjarta lands­ins: þaðan rennur blóð þess til sjáv­ar; þar er heið­ríkjan feg­ur­st; þar eru óveðrin grimmust; þar voru töfrar þess mest­ir; þar ríkir tign almætt­is­ins, eins og eitt­hvert skáldið hlýtur að hafa sagt. Lengi framan af öldum voru öræfin vett­vangur sagna og drauma. Yfir þeim hvíldi bæði dulúð og óræður beygur sem staf­aði af óþekkt­um, enda­lausum­ víð­ern­um. Í þjóð­sög­unum fóstr­uðu hrjóstrug öræfin þrá þjóð­ar­innar eftir grös­ugum logn­værum döl­um, frjósömum fjalla­byggðum og þæg­ara, örlát­ara lífi. Þá hvíldi hálendið ósnert í djúpum hug­ar­fylgsnum þjóð­ar­inn­ar. Þetta breytt­ist með tutt­ug­ustu öld­inni og ýtunni. Af kappi var haf­ist handa við að virkja og mikil fjölgun sauð­fjár leiddi til þess að heima­hagar dugðu ekki. Bændur fóru að reka á fjall. Með mann­virkjum og víð­tækri umferð var hálendið rænt sál sinni og töfr­um. 

Nátt­úru­vernd og/eða spillinýt­ing?     

Saga nátt­úru­verndar á hálend­inu er orðin löng og ekki átaka­laus. Ára­tugum saman ríktu deilur um friðun Þjórs­ár­vera, einnig um friðun Lax­ár- og Mývatns­svæð­is­ins. Deilan um verndun Þjórs­ár­vera var harð­vít­ug, lang­vinn og löngum tví­sýn. Harð­vít­ugastar voru þó deil­urnar um Kára­hnjúka­virkjun og víð­erni Snæ­fells. Með Háls­lóni hurfu að eilífu fágætar og fjöl­marg­ar ­fossa- og nátt­úruperl­ur. Margir full­yrða að aldrei hafi verið unnið annað eins spell­virki á hálendi lands­ins. Nú spyrja menn sig - hvað var svona mikið í húfi að spilla þyrfti svo ein­stakri og óend­ur­kræfri nátt­úru ? Þannig mætti rekja sig fram og halda til haga þeim usla sem spillinýt­ing og mann­virki hafa valdið öræf­unum í formi uppi­stöðu­lóna, veitu­skurða ásamt umbreyt­ingum á vatnaf­ari og vist­kerfi. Er þá ótalin sú mikla ofbeit sem Land­græðslan greinir frá, að enn sé við­var­andi. Hálendið hefur öll þessi ár verið bit­bein milli spillinýt­ingar og vernd­ar. Að und­an­skildum ein­staka afmörk­uðum vernd­ar­svæðum hefur spillinýt­ing haft vinn­ing­inn. Sú afstaða er algeng að feg­urð­ar­nautn sé ómerki­leg sóun á álnýt­an­legri hálend­isauð­lind. Aðeins beit sauð­kind­ar­innar og virkj­anir og nú síð­ast bit­mynt­ar-­gagna­ver flokk­ist undir mark­tæka nýt­ingu. Von­andi megna erlendir ferða­menn að breyta þessu gild­is­mati. Nú má ekki skilja fyrr­sagt þannig að sér­hver virkjun á hálend­inu sé óalandi. Hálendis­virkj­anir voru okkur flestar mik­il­væg­ar, þótt þær spilltu. Kára­hnjúka­virkjun var það hins vegar ekki. Þar var ómet­an­legu fórnað fyrir rýran ábata.

Auglýsing

Átök halda áfram 

Loks­ins, loks­ins kemur fram heild­stæð og ítar­leg loka­skýrsla eða frum­varps­drög um Hálend­is­þjóð­garð. Það var þarfa­verk þegar þjóð­lendulögin voru sam­þykkt á sínum tíma og gild­is­svið þeirra afmark­að. Með þeim lögum hafði þjóðin fengið bréf um að eiga þjóð­lend­urnar eins og fiski­mið­in. Ekki vega stjórn­un­ar­á­hrif ­þjóð­ar­innar þó þungt í frum­varps­drög­un­um. Harð­vítug and­staða gegn frum­varps­drög­unum kom strax frá sveit­ar­fé­lögum sem land eiga að þjóð­lend­un­um. Þau kröfð­ust m.a. óbreytts, jafn­vel auk­ins stjórn­un­ar- og skipu­lags­valds yfir þjóð­lend­unum og neit­uðu að deila nokkru af valdi sínu með almanna­vald­inu. Hér er á ferð gam­al­kunn frekju­krafa sam­fé­lags­afla sem vön eru að ná fram þröngum sér­hags­munum sem stríða gegn almanna­hag í krafti áhrifa sinna á Alþingi. Það má ekki ger­ast í þetta sinn. Þessi ósvífna heimt­ing end­ur­speglar átökin um verndun hálend­is­ins. Gild­is­mat gegn beru valdi. Skyldu sveitarfélögin vera svona stolt yfir stjórnun sinni á hálend­inu fram til þessa? Erfitt er að skiljast við þetta efni án þess að minn­ast á efa­semdir margra um hæfi fjölda dreif­býl­is­sveit­ar­fé­laga til að fjalla um og skera úr flóknum álita­mál­um. Allt of mörg sveit­ar­fé­lög búa ekki yfir þeim mannauði og pen­ingum sem til þarf svo stjórn­sýsla þeirra geti talist skila­góð. Þau eru því ekki aflögu­fær.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Jeff Bezos forstjóri Amazon
Metfjórðungur hjá Amazon
Tekjur Amazon á síðustu þremur mánuðum voru rúmlega fjórum sinnum meiri en landsframleiðsla Íslands í fyrra.
Kjarninn 30. október 2020
Guðni Bergsson er formaður KSÍ.
Íslandsmótið í knattspyrnu flautað af – efstu liðin krýnd Íslandsmeistarar
Valur er Íslandsmeistari í knattspyrnu karla og Breiðablik Íslandsmeistari kvenna.
Kjarninn 30. október 2020
Þríeykið og aðrir sérfróðir viðbragðsaðilar njóta yfirburðatrausts hjá Íslendingum – en á bilinu 94-96 prósenst segjast treysta því að fá áreiðanlegar upplýsingar um veirufjárann þaðan.
Íslendingar treysta sérfróðum yfirvöldum og fjölmiðlum vel í tengslum við COVID-19
Vinnuhópur þjóðaröryggisráðs um upplýsingaóreiðu í tengslum við COVID-19 hefur skilað af sér skýrslu. Þar kemur m.a. fram að traust til þríeykisins og annarra sérfróðra yfirvalda er afgerandi og traust til innlendra fjölmiðla sömuleiðis mjög mikið.
Kjarninn 30. október 2020
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra kynnti hertar aðgerðir vegna útbreiðslu kórónuveirufaraldursins á blaðamannafundi fyrr í dag. Efnahagsaðgerðirnar eru afleiðing af þeirri stöðu.
Tekjufallsstyrkir útvíkkaðir, viðspyrnustyrkir kynntir og rætt um áframhald hlutabótaleiðar
Ríkisstjórn Íslands boðar enn einn efnahagspakkann. Sá nýjasti er sniðinn að mestu að þeim minni fyrirtækjum og einyrkjum sem þurfa að loka vegna kórónuveirufaraldursins.
Kjarninn 30. október 2020
Höfuðstöðvar Arion banka í Borgartúni
Segir umfram eigið fé ekki hafa tengingu við úrræði stjórnvalda
Bankastjóri Arion banka segir viðskiptavini sína hafið notið góðs af minni álagningum stjórnvalda á bankakerfið og litla tengingu vera á milli þess og umfram eigin fé bankans.
Kjarninn 30. október 2020
Frá aðalmeðferð málanna í Héraðsdómi Reykjavíkur í haust.
Seðlabankinn sýknaður af kröfum Samherja en þarf að borga Þorsteini Má persónulega
Héraðsdómur Reykjavíkur kvað í dag upp dóm í skaðabótamálum Samherja og Þorsteins Más Baldvinssonar forstjóra fyrirtækisins á hendur bankanum. Seðlabankinn var sýknaður af kröfu fyrirtækisins, en þarf að borga forstjóranum skaðabætur.
Kjarninn 30. október 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Þetta eru áhyggjur Þórólfs
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir tínir til margvísleg áhyggjuefni sín í minnisblaðinu sem liggur til grundvallar hertum samkomutakmörkunum sem eru þær ströngustu í faraldrinum hingað til.
Kjarninn 30. október 2020
Frá blaðamannafundi ríkisstjórnarinnar í dag.
Tíu manna fjöldatakmarkanir næstu vikur
Hertar sóttvarnaráðstafanir taka gildi strax á miðnætti og eiga að gilda til 17. nóvember. Einungis 10 mega koma saman, nema í útförum, matvöruverslunum, apótekum og almenningssamgöngum. Skólar verða áfram opnir.
Kjarninn 30. október 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar