Nokkur orð um Hálendisþjóðgarð

Þröstur Ólafsson hagfræðingur skrifar um frumvarpsdrög um Hálendisþjóðgarð og hvernig gamalkunn frekjukrafa þröngra sérhagsmuna sem stríði gegn almannahag hafi strax heyrst þegar þau komu fram.

Auglýsing

Hálendi eða öræfi lands­ins eru komin á dag­skrá. Þau eru þunga­miðja lands­ins sem ásamt umlykj­andi haf­inu eru einu nágrannar okkar til sitt hvorrar hand­ar. Þessir grannar settu okkur oft stól­inn fyrir dyrnar um leið og dulúð þeirra og ókennd voru fyr­ir­heit og þrá til betra lífs. Þegar þjóðin fór að mann­ast eftir end­ur­reisn alþingis 1874, heima­stjórn og síðan full­veldi, hófst nýt­ing, sem síðar varð að arðráni, á þessum hirð­is­lausu auð­lind­um. Fram­haldið þekkjum við, gróð­ur­auðn öræfanna, hrun fiski­stofna og rof vist­kerfa. Um miðjan níunda ára­tug lið­innar aldar var haf­ist handa við að vernda og skyn­sem­isnýta fiski­mið­in. Lög­fest var jafn­framt ófrá­víkj­an­leg eign þjóð­ar­innar yfir þeim. Hálendið lág hins vegar óbætt hjá garði, mönn­um, skepnum og veðri að bráð. 

Öræfin í þjóð­arsál­inni

Hálendið er hjarta lands­ins: þaðan rennur blóð þess til sjáv­ar; þar er heið­ríkjan feg­ur­st; þar eru óveðrin grimmust; þar voru töfrar þess mest­ir; þar ríkir tign almætt­is­ins, eins og eitt­hvert skáldið hlýtur að hafa sagt. Lengi framan af öldum voru öræfin vett­vangur sagna og drauma. Yfir þeim hvíldi bæði dulúð og óræður beygur sem staf­aði af óþekkt­um, enda­lausum­ víð­ern­um. Í þjóð­sög­unum fóstr­uðu hrjóstrug öræfin þrá þjóð­ar­innar eftir grös­ugum logn­værum döl­um, frjósömum fjalla­byggðum og þæg­ara, örlát­ara lífi. Þá hvíldi hálendið ósnert í djúpum hug­ar­fylgsnum þjóð­ar­inn­ar. Þetta breytt­ist með tutt­ug­ustu öld­inni og ýtunni. Af kappi var haf­ist handa við að virkja og mikil fjölgun sauð­fjár leiddi til þess að heima­hagar dugðu ekki. Bændur fóru að reka á fjall. Með mann­virkjum og víð­tækri umferð var hálendið rænt sál sinni og töfr­um. 

Nátt­úru­vernd og/eða spillinýt­ing?     

Saga nátt­úru­verndar á hálend­inu er orðin löng og ekki átaka­laus. Ára­tugum saman ríktu deilur um friðun Þjórs­ár­vera, einnig um friðun Lax­ár- og Mývatns­svæð­is­ins. Deilan um verndun Þjórs­ár­vera var harð­vít­ug, lang­vinn og löngum tví­sýn. Harð­vít­ugastar voru þó deil­urnar um Kára­hnjúka­virkjun og víð­erni Snæ­fells. Með Háls­lóni hurfu að eilífu fágætar og fjöl­marg­ar ­fossa- og nátt­úruperl­ur. Margir full­yrða að aldrei hafi verið unnið annað eins spell­virki á hálendi lands­ins. Nú spyrja menn sig - hvað var svona mikið í húfi að spilla þyrfti svo ein­stakri og óend­ur­kræfri nátt­úru ? Þannig mætti rekja sig fram og halda til haga þeim usla sem spillinýt­ing og mann­virki hafa valdið öræf­unum í formi uppi­stöðu­lóna, veitu­skurða ásamt umbreyt­ingum á vatnaf­ari og vist­kerfi. Er þá ótalin sú mikla ofbeit sem Land­græðslan greinir frá, að enn sé við­var­andi. Hálendið hefur öll þessi ár verið bit­bein milli spillinýt­ingar og vernd­ar. Að und­an­skildum ein­staka afmörk­uðum vernd­ar­svæðum hefur spillinýt­ing haft vinn­ing­inn. Sú afstaða er algeng að feg­urð­ar­nautn sé ómerki­leg sóun á álnýt­an­legri hálend­isauð­lind. Aðeins beit sauð­kind­ar­innar og virkj­anir og nú síð­ast bit­mynt­ar-­gagna­ver flokk­ist undir mark­tæka nýt­ingu. Von­andi megna erlendir ferða­menn að breyta þessu gild­is­mati. Nú má ekki skilja fyrr­sagt þannig að sér­hver virkjun á hálend­inu sé óalandi. Hálendis­virkj­anir voru okkur flestar mik­il­væg­ar, þótt þær spilltu. Kára­hnjúka­virkjun var það hins vegar ekki. Þar var ómet­an­legu fórnað fyrir rýran ábata.

Auglýsing

Átök halda áfram 

Loks­ins, loks­ins kemur fram heild­stæð og ítar­leg loka­skýrsla eða frum­varps­drög um Hálend­is­þjóð­garð. Það var þarfa­verk þegar þjóð­lendulögin voru sam­þykkt á sínum tíma og gild­is­svið þeirra afmark­að. Með þeim lögum hafði þjóðin fengið bréf um að eiga þjóð­lend­urnar eins og fiski­mið­in. Ekki vega stjórn­un­ar­á­hrif ­þjóð­ar­innar þó þungt í frum­varps­drög­un­um. Harð­vítug and­staða gegn frum­varps­drög­unum kom strax frá sveit­ar­fé­lögum sem land eiga að þjóð­lend­un­um. Þau kröfð­ust m.a. óbreytts, jafn­vel auk­ins stjórn­un­ar- og skipu­lags­valds yfir þjóð­lend­unum og neit­uðu að deila nokkru af valdi sínu með almanna­vald­inu. Hér er á ferð gam­al­kunn frekju­krafa sam­fé­lags­afla sem vön eru að ná fram þröngum sér­hags­munum sem stríða gegn almanna­hag í krafti áhrifa sinna á Alþingi. Það má ekki ger­ast í þetta sinn. Þessi ósvífna heimt­ing end­ur­speglar átökin um verndun hálend­is­ins. Gild­is­mat gegn beru valdi. Skyldu sveitarfélögin vera svona stolt yfir stjórnun sinni á hálend­inu fram til þessa? Erfitt er að skiljast við þetta efni án þess að minn­ast á efa­semdir margra um hæfi fjölda dreif­býl­is­sveit­ar­fé­laga til að fjalla um og skera úr flóknum álita­mál­um. Allt of mörg sveit­ar­fé­lög búa ekki yfir þeim mannauði og pen­ingum sem til þarf svo stjórn­sýsla þeirra geti talist skila­góð. Þau eru því ekki aflögu­fær.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Halldóra Mogensen er formaður þingflokks Pírata.
Píratar leggja til að launahækkanir þingmanna og ráðherra falli niður
Þingflokkur Pírata vill að 6,3 prósent launahækkun kjörinna fulltrúa og æðstu embættismanna verði endurkölluð. Laun ráðherra hækkuðu um vel yfir hundrað þúsund krónur á mánuði í byrjun árs.
Kjarninn 8. apríl 2020
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
Fellir ellikerling Pútín?
Kjarninn 8. apríl 2020
„Faraldurinn er eins og staðan er núna á niðurleið“
Toppnum í nýsmitum COVID-19 hér á landi virðist náð, að sögn Þórólfs Guðnasonar sóttvarnalæknis. Faraldurinn er því á niðurleið, en Alma Möller landlæknir minnir á að enn sé nokkuð í að toppi verði náð hvað álag á heilbrigðiskerfið varðar.
Kjarninn 8. apríl 2020
Vel innan við þúsund virk smit – 633 hefur batnað af COVID-19
Tæplega tvö þúsund sýni voru rannsökuð í gær og af þeim reyndust þrjátíu jákvæð. Hjá Íslenskri erfðagreiningu fannst aðeins eitt nýt smit, annan daginn í röð.
Kjarninn 8. apríl 2020
Persónuleg barátta Boris Johnson við kórónuveiruna
Samstarfsmenn Boris Johnson sögðu hann „kátan“, aðeins hafa „væg einkenni“ og áfram „stýra landinu“ jafnvel eftir að hann var lagður inn á sjúkrahús í byrjun vikunnar. Johnson er nú á gjörgæslu og fær súrefni til að hjálpa honum að ná andanum.
Kjarninn 8. apríl 2020
Borgaralaun eða ekki borgaralaun?
Yfirvöld á Spáni vilja lögleiða grunnframfærslu til fólks þar í landi – og ekki einungis vegna þess ástands sem nú ríkir heldur vilja þau festa hana varanlega í sessi. Sumir hafa kallað þetta borgaralaun en líklegast er það ofsögum sagt.
Kjarninn 8. apríl 2020
Þorsteinn Víglundsson
Þorsteinn tekur aftur við BM Vallá
Þorsteinn Víglundsson hefur verið ráðinn forstjóri eignarhaldsfélagsins Hornsteins, sem á og rekur félögin BM Vallá, Björgun og Sementsverksmiðjuna. Þorsteinn var áður forstjóri BM Vallá frá 2002 til 2010.
Kjarninn 8. apríl 2020
Ráðherrar í ríkisstjórn Íslands fá myndarlega launahækkun.
Laun þingmanna og ráðherra hækkuðu um 6,3 prósent í byrjun árs 2020
Launahækkun sem þingmenn, ráðherrar og aðrir háttsettir embættismenn frestuðu í fyrra í tengslum við gerð Lífskjarasamninganna tók gildi 1. janúar. Laun ráðherra hækkuðu um vel yfir hundrað þúsund krónur.
Kjarninn 8. apríl 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar