Íslenskan sem menningarverðmæti

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, mun á næstunni birta pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur fyrsti pistillinn.

Auglýsing

Umræða um íslenskt mál, stöðu þess og fram­tíð er alltaf í gangi og alltaf tíma­bær. Iðu­lega lit­ast sú umræða samt af órök­studdum full­yrð­ingum og sleggju­dómum í stað þess að byggj­ast á þekk­ingu, hóf­semi og umburð­ar­lyndi. Umræða af því tagi er ekki í þágu íslensk­unn­ar. 

Í fyrra datt mér í hug að reyna að leggja mitt af mörkum til upp­byggi­legrar og mál­efna­legrar umræðu um íslensk­una og tók saman heil­ræði eða boð­orð um mál­rækt sem á end­anum urðu 20 tals­ins. Þessi heil­ræði, sem hefj­ast öll á „Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að …“, setti ég á heima­síð­una mína í haust og dreifði á Face­book og víð­ar. 

Við nán­ari íhugun fannst mér ástæða til að fylgja þessum heil­ræðum eft­ir, og skrif­aði 400-500 orða pistil út frá hverju þeirra – útfærslu, útskýr­ingu eða útlegg­ingu. Á næstu vikum mun Kjarn­inn birta þessa pistla. Ég legg áherslu á að í þeim birt­ast skoð­anir mínar sem ég einn ber ábyrgð á – þetta eru ekki fræði­grein­ar. Ég lagði kapp á að mál­flutn­ingur minn væri heið­ar­leg­ur, hóf­samur og rök­fast­ur, og hvergi er vís­vit­andi farið rangt með, en vissu­lega hefði ég stundum þurft að færa sterk­ari rök fyrir máli mínu og til­greina fleiri og traust­ari heim­ildir ef um fræði­texta væri að ræða. 

Auglýsing

Í pistl­unum er að finna fjöl­marga hlekki á efni á net­inu. Stundum er þar að finna heim­ildir fyrir beinum eða óbeinum til­vitn­unum eða til­teknum full­yrð­ing­um, en oft­ast eru þessir hlekkir þó ekki beinar heim­ilda­vís­anir heldur benda á efni þar sem fjallað er nánar eða á annan hátt um það sem ég er að skrifa um. Ég not­aði nær ein­göngu heim­ildir sem eru aðgengi­legar á net­inu vegna þess að ég vildi að les­endur gætu sann­reynt stað­hæf­ingar mínar þegar í stað án þess að þurfa að standa upp frá tölv­unni eða leggja frá sér sím­ann.

Sam­kvæmt þings­á­lyktun frá því í vor um að efla íslensku sem opin­bert mál á Íslandi á að end­ur­skoða íslenska mál­stefnu á þessu ári. Ef ég ætti að semja íslenska mál­stefnu yrði hún í anda þess­ara pistla.

---

1. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að hafa í huga að í hverju tungu­máli fel­ast menn­ing­ar­verð­mæti og við berum ábyrgð á fram­tíð íslensk­unn­ar.

Talið er að um sjö þús­und tungu­mál séu nú töluð í heim­in­um. Rúm 40% þeirra, tæp þrjú þús­und, eru talin í útrým­ing­ar­hættu og tvö þús­und af þeim eru töluð af færri en þús­und manns. UNESCO áætlar að meira en helm­ingur þeirra tungu­mála sem nú eru töluð muni deyja út fyrir lok þess­arar aldar og hefur sett fram áætlun um tungu­mál í hættu (End­an­gered Langu­age Programme) til að stuðla að varð­veislu sem flestra mála vegna þess að í öllum þessum tungu­málum fel­ast ómet­an­leg menn­ing­ar­verð­mæti.

Sér­hvert tungu­mál er ein­stakt – orða­forði þess, setn­inga­gerð og hljóð­kerfi er frá­brugðið öllum öðrum tungu­mál­um, merk­ing­ar­blæ­brigðin sem það getur tjáð geyma reynslu kyn­slóð­anna og eru önnur en í öðrum mál­um. Tungu­mál sem deyr er að eilífu glatað – þótt við höfum um það miklar rit­heim­ildir og upp­tök­ur, sem sjaldn­ast er (og slík gögn eru for­gengi­leg eins og sann­að­ist átak­an­lega í bruna þjóð­minja­safns Bras­ilíu haustið 2018), verður það aldrei end­ur­vakið í sömu mynd því að tungu­mál lærist ekki til hlítar nema ber­ast frá manni til manns – frá for­eldrum til barna.

Sam­kvæmt mæli­kvarða UNESCO um líf­væn­leik tungu­mála er íslenska í fimmta og efsta styrk­leika­flokki og er örugg (sa­fe). Kvarði UNESCO bygg­ist á sex mælistikum og hingað til hefur verið talið ótví­rætt að íslenska sé í efsta þrepi á þeim öll­um.



Mynd: Eiríkur Rögnvaldsson



En ef til vill er ekki lengur alveg ljóst að íslenska nái efsta þrepi sam­kvæmt öllum við­mið­um. Utan­að­kom­andi áreiti á tungu­málið hefur stór­auk­ist á síð­asta ára­tug, bæði af völdum þjóð­fé­lags­breyt­inga og tækni­breyt­inga. Þeim íbúum lands­ins sem ekki tala íslensku fer t.d. ört fjölg­andi, og ensku­notkun fer vax­andi á ýmsum svið­um, t.d. í ferða­þjón­ustu, háskóla­kennslu, við­skipta­líf­inu og víð­ar. Jafn­framt hafa komið fram vanga­veltur um hugs­an­lega truflun á mál­töku vegna ónógrar íslensku í mál­um­hverf­inu. Þá valda þættir eins og snjall­tækja­notk­un, áhorf á efni á erlendum efn­isveitum eins og YouTube og Net­fl­ix, alþjóða­væð­ing o.fl. auknum þrýst­ing á íslensk­una og lang­tíma­á­hrif þess­ara þátta eru óljós.

Eitt er þó alveg ljóst: Það er okkar að sjá til þess að íslenskan lifi. Ef mál­not­endur hafa ekki áhuga á því að halda í málið og þar með þau menn­ing­ar­verð­mæti sem það geymir er það dauða­dæmt. Ábyrgðin er okk­ar.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Unnur Sverrisdóttir, forstjóri Vinnumálastofnunar.
Fyrirtækin sem ætla að endurgreiða hlutabætur fá reikning í vikunni
Stöndug fyrirtæki sem nýttu sér hlutabótaleiðina, en hafa óskað eftir því að fá að endurgreiða það sem þau fengu úr ríkissjóði í gegnum hana, munu fá send skilaboð í vikunni um hvað þau skulda og hvernig þau eiga að borga.
Kjarninn 1. júní 2020
Landamæri margra landa opna á nýjan leik á næstunni. En ferðamennska sumarsins 2020 verður með öðru sniði en venjulega.
Lokkandi ferðatilboð í skugga hættu á annarri bylgju
Lægri skattar, niðurgreiðslur á ferðum og gistingu, ókeypis gisting og læknisaðstoð ef til veikinda kemur eru meðal þeirra aðferða sem lönd ætla að beita til að lokka ferðamenn til sín. Á sama tíma vara heilbrigðisyfirvöld við hættunni á annarri bylgju.
Kjarninn 1. júní 2020
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Glæpur og refsing: Skipta kyn og kynþáttur máli?
Kjarninn 1. júní 2020
Minkar eru ræktaðir á búum víða um heim, m .a. á Íslandi, vegna feldsins.
Menn smituðust af minkum
Fólk er talið hafa borið kórónuveiruna inn í minkabú í Hollandi. Minkarnir sýktust og smituðu svo að minnsta kosti tvo starfsmenn. Engin grunur hefur vaknað um kórónuveirusmit i minkum eða öðrum dýrum hér á landi.
Kjarninn 1. júní 2020
Stóru viðskiptabankarnir þrír tilkynntu allir vaxtalækkanir í vikunni sem leið.
Bankarnir taka aftur forystu í húsnæðislánum
Stýrivaxtalækkanir, lækkun bankaskatts og afnám sveiflujöfnunarauka hafa haft áhrif á vaxtakjör sem og getu bankanna til að lána fé. Með tilliti til verðbólgu verða hagstæðustu vextirnir til húsnæðiskaupa nú hjá bönkum í stað lífeyrissjóða.
Kjarninn 31. maí 2020
Barnabókin „Ævintýri í Bulllandi“
Mæðgin dunduðu sér við að skrifa barnabók á meðan að COVID-faraldurinn hélt samfélaginu í samkomubanni. Þau safna nú fyrir útgáfu hennar á Karolina fund.
Kjarninn 31. maí 2020
Þorri landsmanna greiðir tekjuskatt og útsvar. Hluti greiðir hins vegar fyrst og fremst fjármagnstekjuskatt.
Tekjur vegna arðgreiðslna jukust í fyrra en runnu til færri einstaklinga
Alls voru tekjur vegna arðs 46,1 milljarður króna í fyrra. Þeim einstaklingum sem höfðu slíkar tekjur fækkaði á því ári. Alls eru 75 prósent eigna heimila landsins bundnar í fasteignum.
Kjarninn 31. maí 2020
Maskína leiðrétti framsetningu Moggans á göngugatnakönnun
Maskína, sem vann könnun á viðhorfum til varanlegra göngugatna fyrir hóp kaupmanna sem berst gegn göngugötum í miðborginni, sendi frá sér leiðréttingu á fimmtudag eftir að bjöguð mynd af niðurstöðunum var dregin fram í Morgunblaðinu.
Kjarninn 31. maí 2020
Meira úr sama flokkiÁlit