Íslenskan sem menningarverðmæti

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, mun á næstunni birta pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur fyrsti pistillinn.

Auglýsing

Umræða um íslenskt mál, stöðu þess og fram­tíð er alltaf í gangi og alltaf tíma­bær. Iðu­lega lit­ast sú umræða samt af órök­studdum full­yrð­ingum og sleggju­dómum í stað þess að byggj­ast á þekk­ingu, hóf­semi og umburð­ar­lyndi. Umræða af því tagi er ekki í þágu íslensk­unn­ar. 

Í fyrra datt mér í hug að reyna að leggja mitt af mörkum til upp­byggi­legrar og mál­efna­legrar umræðu um íslensk­una og tók saman heil­ræði eða boð­orð um mál­rækt sem á end­anum urðu 20 tals­ins. Þessi heil­ræði, sem hefj­ast öll á „Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að …“, setti ég á heima­síð­una mína í haust og dreifði á Face­book og víð­ar. 

Við nán­ari íhugun fannst mér ástæða til að fylgja þessum heil­ræðum eft­ir, og skrif­aði 400-500 orða pistil út frá hverju þeirra – útfærslu, útskýr­ingu eða útlegg­ingu. Á næstu vikum mun Kjarn­inn birta þessa pistla. Ég legg áherslu á að í þeim birt­ast skoð­anir mínar sem ég einn ber ábyrgð á – þetta eru ekki fræði­grein­ar. Ég lagði kapp á að mál­flutn­ingur minn væri heið­ar­leg­ur, hóf­samur og rök­fast­ur, og hvergi er vís­vit­andi farið rangt með, en vissu­lega hefði ég stundum þurft að færa sterk­ari rök fyrir máli mínu og til­greina fleiri og traust­ari heim­ildir ef um fræði­texta væri að ræða. 

Auglýsing

Í pistl­unum er að finna fjöl­marga hlekki á efni á net­inu. Stundum er þar að finna heim­ildir fyrir beinum eða óbeinum til­vitn­unum eða til­teknum full­yrð­ing­um, en oft­ast eru þessir hlekkir þó ekki beinar heim­ilda­vís­anir heldur benda á efni þar sem fjallað er nánar eða á annan hátt um það sem ég er að skrifa um. Ég not­aði nær ein­göngu heim­ildir sem eru aðgengi­legar á net­inu vegna þess að ég vildi að les­endur gætu sann­reynt stað­hæf­ingar mínar þegar í stað án þess að þurfa að standa upp frá tölv­unni eða leggja frá sér sím­ann.

Sam­kvæmt þings­á­lyktun frá því í vor um að efla íslensku sem opin­bert mál á Íslandi á að end­ur­skoða íslenska mál­stefnu á þessu ári. Ef ég ætti að semja íslenska mál­stefnu yrði hún í anda þess­ara pistla.

---

1. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að hafa í huga að í hverju tungu­máli fel­ast menn­ing­ar­verð­mæti og við berum ábyrgð á fram­tíð íslensk­unn­ar.

Talið er að um sjö þús­und tungu­mál séu nú töluð í heim­in­um. Rúm 40% þeirra, tæp þrjú þús­und, eru talin í útrým­ing­ar­hættu og tvö þús­und af þeim eru töluð af færri en þús­und manns. UNESCO áætlar að meira en helm­ingur þeirra tungu­mála sem nú eru töluð muni deyja út fyrir lok þess­arar aldar og hefur sett fram áætlun um tungu­mál í hættu (End­an­gered Langu­age Programme) til að stuðla að varð­veislu sem flestra mála vegna þess að í öllum þessum tungu­málum fel­ast ómet­an­leg menn­ing­ar­verð­mæti.

Sér­hvert tungu­mál er ein­stakt – orða­forði þess, setn­inga­gerð og hljóð­kerfi er frá­brugðið öllum öðrum tungu­mál­um, merk­ing­ar­blæ­brigðin sem það getur tjáð geyma reynslu kyn­slóð­anna og eru önnur en í öðrum mál­um. Tungu­mál sem deyr er að eilífu glatað – þótt við höfum um það miklar rit­heim­ildir og upp­tök­ur, sem sjaldn­ast er (og slík gögn eru for­gengi­leg eins og sann­að­ist átak­an­lega í bruna þjóð­minja­safns Bras­ilíu haustið 2018), verður það aldrei end­ur­vakið í sömu mynd því að tungu­mál lærist ekki til hlítar nema ber­ast frá manni til manns – frá for­eldrum til barna.

Sam­kvæmt mæli­kvarða UNESCO um líf­væn­leik tungu­mála er íslenska í fimmta og efsta styrk­leika­flokki og er örugg (sa­fe). Kvarði UNESCO bygg­ist á sex mælistikum og hingað til hefur verið talið ótví­rætt að íslenska sé í efsta þrepi á þeim öll­um.



Mynd: Eiríkur Rögnvaldsson



En ef til vill er ekki lengur alveg ljóst að íslenska nái efsta þrepi sam­kvæmt öllum við­mið­um. Utan­að­kom­andi áreiti á tungu­málið hefur stór­auk­ist á síð­asta ára­tug, bæði af völdum þjóð­fé­lags­breyt­inga og tækni­breyt­inga. Þeim íbúum lands­ins sem ekki tala íslensku fer t.d. ört fjölg­andi, og ensku­notkun fer vax­andi á ýmsum svið­um, t.d. í ferða­þjón­ustu, háskóla­kennslu, við­skipta­líf­inu og víð­ar. Jafn­framt hafa komið fram vanga­veltur um hugs­an­lega truflun á mál­töku vegna ónógrar íslensku í mál­um­hverf­inu. Þá valda þættir eins og snjall­tækja­notk­un, áhorf á efni á erlendum efn­isveitum eins og YouTube og Net­fl­ix, alþjóða­væð­ing o.fl. auknum þrýst­ing á íslensk­una og lang­tíma­á­hrif þess­ara þátta eru óljós.

Eitt er þó alveg ljóst: Það er okkar að sjá til þess að íslenskan lifi. Ef mál­not­endur hafa ekki áhuga á því að halda í málið og þar með þau menn­ing­ar­verð­mæti sem það geymir er það dauða­dæmt. Ábyrgðin er okk­ar.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ekki yfirgefa kettina ykkar ef þeir veikjast, segir höfundur rannsóknarinnar. Hugsið enn betur um þá í veikindunum en gætið að sóttvörnum.
Staðfest: Köttur smitaði manneskju af COVID-19
Teymi vísindamanna segist hafa staðfest fyrsta smit af COVID-19 frá heimilisketti í manneskju. Þeir eru undrandi á að það hafi tekið svo langan tíma frá upphafi faraldursins til sanna að slíkt smit geti átt sér stað.
Kjarninn 29. júní 2022
Cassidy Hutchinson fyrir framan þingnefndina í gær.
Það sem Trump vissi
Forseti Bandaríkjanna reyndi með valdi að ná stjórn á bíl, vildi að vopnuðum lýð yrði hleypt inn á samkomu við Hvíta húsið og sagði varaforseta sinn eiga skilið að hrópað væri „hengið hann!“ Þáttur Donalds Trump í árásinni í Washington er að skýrast.
Kjarninn 29. júní 2022
Óskar Guðmundsson
Hugmynd að nýju launakerfi öryrkja
Kjarninn 29. júní 2022
Þau Auður Arnardóttir og Þröstu Olaf Sigurjónsson hafa rannsakað hvaða áhrif kynjakvóti í stjörnum hefur haft á starfsemi innan þeirra.
Kynjakvóti leitt til betri stjórnarhátta og bætt ákvarðanatöku
Rannsókn á áhrifum kynjakvóta í stjórnum fyrirtækja bendir til að umfjöllunarefnin við stjórnarborðið séu fjölbreyttari en áður. Stjórnarformenn eru almennt jákvæðari í garð kynjakvóta en almennir stjórnarmenn.
Kjarninn 29. júní 2022
KR-svæði framtíðarinnar?
Nágrannar töldu sumir þörf á 400 bílastæðum í kjallara undir nýjum KR-velli
Íþróttasvæði KR í Vesturbænum mun taka stórtækum breytingum samkvæmt nýsamþykktu deiliskipulagi, sem gerir ráð fyrir byggingu hundrað íbúða við nýjan knattspyrnuvöll félagsins. Nágrannar hafa sumir miklar áhyggjur af bílastæðamálum.
Kjarninn 29. júní 2022
Landsvirkjun áformar að stækka þrjár virkjanir á Þjórsár-Tungnaársvæðinu: Sigölduvirkjun, Vatnsfellsvirkjun og Hrauneyjafossvirkjun.
Landsvirkjun afhendir ekki arðsemismat
Landsvirkjun segir að þrátt fyrir að áformaðar stækkanir virkjana á Þjórsársvæði muni ekki skila meiri orku séu framkvæmdirnar arðbærar. Fyrirtækið vill hins vegar ekki afhenda Kjarnanum arðsemisútreikningana.
Kjarninn 29. júní 2022
Húsnæðiskostnaður er stærsti áhrifaþátturinn í hækkun verðbólgunnar á milli mánaða, en án húsnæðisliðsins mælist verðbólga nú 6,5 prósent.
Verðbólgan mælist 8,8 prósent í júní
Fara þarf aftur til októbermánaðar árið 2009 til þess að finna meiri verðbólgu en nú mælist á Íslandi. Hækkandi húsnæðiskostnaður og bensín- og olíuverð eru helstu áhrifaþættir hækkunar frá fyrri mánuði, er verðbólgan mældist 7,6 prósent.
Kjarninn 29. júní 2022
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans – 26. þáttur: Stjórnvaldstækni ríkisvaldsins og „vofa“ móðurinnar móta karlmennskuvitund ungra flóttamanna
Kjarninn 29. júní 2022
Meira úr sama flokkiÁlit