Íslenskan sem menningarverðmæti

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, mun á næstunni birta pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur fyrsti pistillinn.

Auglýsing

Umræða um íslenskt mál, stöðu þess og fram­tíð er alltaf í gangi og alltaf tíma­bær. Iðu­lega lit­ast sú umræða samt af órök­studdum full­yrð­ingum og sleggju­dómum í stað þess að byggj­ast á þekk­ingu, hóf­semi og umburð­ar­lyndi. Umræða af því tagi er ekki í þágu íslensk­unn­ar. 

Í fyrra datt mér í hug að reyna að leggja mitt af mörkum til upp­byggi­legrar og mál­efna­legrar umræðu um íslensk­una og tók saman heil­ræði eða boð­orð um mál­rækt sem á end­anum urðu 20 tals­ins. Þessi heil­ræði, sem hefj­ast öll á „Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að …“, setti ég á heima­síð­una mína í haust og dreifði á Face­book og víð­ar. 

Við nán­ari íhugun fannst mér ástæða til að fylgja þessum heil­ræðum eft­ir, og skrif­aði 400-500 orða pistil út frá hverju þeirra – útfærslu, útskýr­ingu eða útlegg­ingu. Á næstu vikum mun Kjarn­inn birta þessa pistla. Ég legg áherslu á að í þeim birt­ast skoð­anir mínar sem ég einn ber ábyrgð á – þetta eru ekki fræði­grein­ar. Ég lagði kapp á að mál­flutn­ingur minn væri heið­ar­leg­ur, hóf­samur og rök­fast­ur, og hvergi er vís­vit­andi farið rangt með, en vissu­lega hefði ég stundum þurft að færa sterk­ari rök fyrir máli mínu og til­greina fleiri og traust­ari heim­ildir ef um fræði­texta væri að ræða. 

Auglýsing

Í pistl­unum er að finna fjöl­marga hlekki á efni á net­inu. Stundum er þar að finna heim­ildir fyrir beinum eða óbeinum til­vitn­unum eða til­teknum full­yrð­ing­um, en oft­ast eru þessir hlekkir þó ekki beinar heim­ilda­vís­anir heldur benda á efni þar sem fjallað er nánar eða á annan hátt um það sem ég er að skrifa um. Ég not­aði nær ein­göngu heim­ildir sem eru aðgengi­legar á net­inu vegna þess að ég vildi að les­endur gætu sann­reynt stað­hæf­ingar mínar þegar í stað án þess að þurfa að standa upp frá tölv­unni eða leggja frá sér sím­ann.

Sam­kvæmt þings­á­lyktun frá því í vor um að efla íslensku sem opin­bert mál á Íslandi á að end­ur­skoða íslenska mál­stefnu á þessu ári. Ef ég ætti að semja íslenska mál­stefnu yrði hún í anda þess­ara pistla.

---

1. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að hafa í huga að í hverju tungu­máli fel­ast menn­ing­ar­verð­mæti og við berum ábyrgð á fram­tíð íslensk­unn­ar.

Talið er að um sjö þús­und tungu­mál séu nú töluð í heim­in­um. Rúm 40% þeirra, tæp þrjú þús­und, eru talin í útrým­ing­ar­hættu og tvö þús­und af þeim eru töluð af færri en þús­und manns. UNESCO áætlar að meira en helm­ingur þeirra tungu­mála sem nú eru töluð muni deyja út fyrir lok þess­arar aldar og hefur sett fram áætlun um tungu­mál í hættu (End­an­gered Langu­age Programme) til að stuðla að varð­veislu sem flestra mála vegna þess að í öllum þessum tungu­málum fel­ast ómet­an­leg menn­ing­ar­verð­mæti.

Sér­hvert tungu­mál er ein­stakt – orða­forði þess, setn­inga­gerð og hljóð­kerfi er frá­brugðið öllum öðrum tungu­mál­um, merk­ing­ar­blæ­brigðin sem það getur tjáð geyma reynslu kyn­slóð­anna og eru önnur en í öðrum mál­um. Tungu­mál sem deyr er að eilífu glatað – þótt við höfum um það miklar rit­heim­ildir og upp­tök­ur, sem sjaldn­ast er (og slík gögn eru for­gengi­leg eins og sann­að­ist átak­an­lega í bruna þjóð­minja­safns Bras­ilíu haustið 2018), verður það aldrei end­ur­vakið í sömu mynd því að tungu­mál lærist ekki til hlítar nema ber­ast frá manni til manns – frá for­eldrum til barna.

Sam­kvæmt mæli­kvarða UNESCO um líf­væn­leik tungu­mála er íslenska í fimmta og efsta styrk­leika­flokki og er örugg (sa­fe). Kvarði UNESCO bygg­ist á sex mælistikum og hingað til hefur verið talið ótví­rætt að íslenska sé í efsta þrepi á þeim öll­um.



Mynd: Eiríkur Rögnvaldsson



En ef til vill er ekki lengur alveg ljóst að íslenska nái efsta þrepi sam­kvæmt öllum við­mið­um. Utan­að­kom­andi áreiti á tungu­málið hefur stór­auk­ist á síð­asta ára­tug, bæði af völdum þjóð­fé­lags­breyt­inga og tækni­breyt­inga. Þeim íbúum lands­ins sem ekki tala íslensku fer t.d. ört fjölg­andi, og ensku­notkun fer vax­andi á ýmsum svið­um, t.d. í ferða­þjón­ustu, háskóla­kennslu, við­skipta­líf­inu og víð­ar. Jafn­framt hafa komið fram vanga­veltur um hugs­an­lega truflun á mál­töku vegna ónógrar íslensku í mál­um­hverf­inu. Þá valda þættir eins og snjall­tækja­notk­un, áhorf á efni á erlendum efn­isveitum eins og YouTube og Net­fl­ix, alþjóða­væð­ing o.fl. auknum þrýst­ing á íslensk­una og lang­tíma­á­hrif þess­ara þátta eru óljós.

Eitt er þó alveg ljóst: Það er okkar að sjá til þess að íslenskan lifi. Ef mál­not­endur hafa ekki áhuga á því að halda í málið og þar með þau menn­ing­ar­verð­mæti sem það geymir er það dauða­dæmt. Ábyrgðin er okk­ar.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Frá dómssalnum á miðvikudaginn
Réttað yfir 355 manns í gömlu símaveri
Nokkuð óvenjuleg réttarhöld hófust á Ítalíu síðastliðinn miðvikudag, en í þeim er stór hluti N'drangheta-mafíunnar, valdamestu glæpasamtaka landsins. Sökum mikils fjölda ákærðra og nýrra sóttvarnarreglna þurfti að sérútbúa dómssal í gömlu símaveri.
Kjarninn 17. janúar 2021
Söngflokkurinn Boney M naut mikilla vinsælda víða um heim undir lok áttunda áratugarins.
Boney M og stolnu lögin
Þegar sönghópurinn Boney M sló í gegn seint á áttunda áratug síðustu aldar með lögunum „Brown Girl in the Ring“ og „Rivers of Babylon“ grunaði engan að í kjölfarið fylgdu málaferli sem stæðu í áratugi.
Kjarninn 17. janúar 2021
Armin Laschet er nýr leiðtogi flokks Kristilegra demókrata, sem hefur tögl og haldir í þýskum stjórnmálum. Kannski tekur hann við af Merkel sem kanslari í haust.
Stormasöm vika í evrópskum stjórnmálum
Mögulegt áframhald „Merkelisma“ í Þýskalandi, barnabótaskandall hjá „teflon Mark“ í Hollandi og stjórnarkreppa af völdum smáflokks á Ítalíu er á meðal þess sem var efst á baugi í evrópskum stjórnmálum í vikunni.
Kjarninn 16. janúar 2021
Birgir Birgisson
Að finna upp hjólið
Kjarninn 16. janúar 2021
Óendurvinnanlegur úrgangur á bilinu 40 til 100 þúsund tonn á ári fram til ársins 2045
Skýrsla um þörf fyrir sorpbrennslustöðvar á Íslandi hefur litið dagsins ljós. Umhverfis- og auðlindaráðherra fagnar úttektinni og segir að nú sé hægt að stíga næstu skref.
Kjarninn 16. janúar 2021
Gauti Jóhannesson er forseti bæjarstjórnar í Múlaþingi og fyrrverandi sveitarstjóri Djúpavogshrepps.
Forseti bæjarstjórnar Múlaþings íhugar alvarlega að sækjast eftir þingsæti
Gauti Jóhannesson fyrrverandi sveitarstjóri á Djúpavogi segir tímabært að Sjálfstæðisflokkurinn eignist þingmann frá Austurlandi og íhugar framboð til Alþingis. Kjarninn skoðaði framboðsmál Sjálfstæðisflokks í Norðausturkjördæmi.
Kjarninn 16. janúar 2021
Guðjón S. Brjánsson sá þingmaður sem keyrði mest allra árið 2020
Í fyrsta sinn í mörgu ár er Ásmundur Friðriksson ekki sá þingmaður sem keyrði mest. Hann dettur niður í annað sætið á þeim lista. Kostnaður vegna aksturs þingmanna dróst saman um fimmtung milli ára.
Kjarninn 16. janúar 2021
Guðmundur Ingi Guðbrandsson umhverfis- og auðlindaráðherra.
Könnun: Fleiri andvíg en fylgjandi frumvarpi Guðmundar Inga um Hálendisþjóðgarð
Samkvæmt könnun frá Gallup segjast 43 prósent andvíg frumvarpi umhverfis- og auðlindaráðherra um stofnun Hálendisþjóðgarðs, en 31 prósent fylgjandi. Rúmlega fjórir af tíu segjast hafa litla þekkingu á frumvarpinu.
Kjarninn 16. janúar 2021
Meira úr sama flokkiÁlit