Hvernig lítur staðlaður vímuefnaneytandi út?

Þorsteinn Úlfar Björnsson segir að það þurfi að gera sér grein fyrir því að staðalímyndin af vímuefnaneytenda var búin til af fjölmiðlum fyrir margt löngu og að hún er kolröng.

Auglýsing

Banda­rískur vís­inda­mað­ur, Dr. Ron­ald K. Siegel pró­fessor í Los Ang­eles sem eyddi rúmum ald­ar­fjórð­ungi í rann­sóknir á vímu­efna­notkun dýra sagði; „Í öllum löndum og hjá næstum öllum dýra­teg­undum fann ég til­felli af, ekki bara af slysni heldur vís­vit­andi, vímu­efna­neyslu.“ 

Þar sem mað­ur­inn er dýra­teg­und gildir nákvæm­lega það sama um hann. Almenna reglan er að mik­ill meiri­hluti fólks notar vímu­efni á einum tíma eða öðrum, eða um 90%. Þeir sem aldrei nota vímu­efni eru und­an­tekn­ing, frá­vik. En þeir ná sér í breytt vit­und­ar­á­stand með öðrum aðferðum því það er mann­inum eðli­legt að vilja breyta vit­und­ar­á­standi sínu, hvernig honum líð­ur. Þess vegna dönsum við og hlustum á tón­list, svo aug­ljós­ustu dæmin séu nefnd.

Ég held að það sé óhætt að full­yrða að það tekur eng­inn vímu­efni, eða breytir vit­und­ar­á­standi sínu, til að láta sér líða illa. Allt sem mað­ur­inn gerir miðar að því að auka vellíð­an. Það er enda rök­rétt þar sem í millj­ónir ára hefur nátt­úran og lífið potað þró­un­inni áfram með afar ein­faldri aðferð, umbun og refs­ingu. Það sem virkar veitir ánægju en það sem ekki gerir það getur endað í dauða.

Auglýsing
Við sjáum þessa þörf fyrir breytt vit­und­ar­á­stand manna frá barns­aldri. Börn eru afar upp­á­tækja­söm í sinni við­leitni. Snúa sér í hringi til að upp­lifa svimann, velta sér niður brekku í sama til­gangi, standa upp og hlægja að klaufa­legum til­raunum sjálfs sín til að standa á fót­un­um. Full­orðnir nota aðrar aðferðir og sumir nota lyf.

Þannig má lík­lega full­yrða að allt sem mað­ur­inn tekur sér fyrir hendur í líf­inu miðar að því að veita honum ánægju. Þeir eru afar fáir menn­irnir á jörð­inni sem bein­línis leita að leið­ind­um, óþæg­indum og kvöl­um. Það stríðir ein­fald­lega gegn eðli manns­ins, hvernig við erum úr garði gerð frá nátt­úr­unnar hend­i. 

Hluti af þess­ari sókn í þæg­indi og vellíð­an, er líkn frá sárs­auka og þar koma vímu­efni sterkt inn hjá þeim sem leið­ast út í mis­notkun því rann­sókn eftir rann­sókn hefur sýnt að í yfir 90% til­fella eru mis­not­endur að reyna sjálfs­lækn­ingu við óbæri­legum sárs­auka í sál­inni og þeir sem til þekkja, geta borið um það vitni að hann er miklu verri en lík­am­legur sárs­auki. Lík­am­legur sárs­auki á það frekar til að linna af sjálfum sér án sér­stakra inn­gripa og fólki batn­ar. Sárin gróa en skilja kannski eftir sig ör. Sál­rænn sárs­auki heldur oft­ast áfram nema með inn­gripi fag­fólks sem oft, kannski oftast, nær betri árangri en sjálfs­hjálp með vímu­efn­um.Þetta er myndin sem gjarnan er gripið til að sýna „eiturlyfjaneytanda“ og er búin til af fjölmiðlum. Það er sjaldnar sem mynd eins og sú sem er hér i haus greinarinnar sé notuð í umfjöllun fjölmiðla um notkun ólöglegra vímuefna. 

Af fram­an­sögðu er ljóst að við eigum að skoða, læra á og nýta okkur þennan eig­in­leika, að vilja víma okkur stöku sinn­um, þar sem við sitjum uppi með hann og fyrsta skrefið hlýtur þá aug­ljós­lega að vera upp­lýst umræða. Sem óhjá­kvæmi­lega þýðir breytt umræða. Við verðum að þora að taka hana. 

Við ættum að hætta að nota orðið dóp um vímu­efni því meðan það er gert eru efnin bara einn flokkur og giska nei­kvæð­ur. Meira að segja á orðið vímu­efni ekki alltaf við því ekki valda öll efni vímu. Sum breyta vit­und­ar­á­standi án þess að um beina vímu sé að ræða og það á t.d. við um LSD, töfra­sveppi og efni í þeim flokki. Menn þurfa að finna og nota orð í umræð­unni sem ná utan um það sem verið er að ræða. Ann­ars er hún mark- og til­gangs­laus.

Ekki væri verra að nálg­ast hana af auð­mýkt og virð­ingu fyrir þeim sem í hlut eiga og gera þarf skýran mun á þeim sem eiga í vand­ræðum og hinum sem geta notað vímu­efni án nokk­urra vand­ræða, fyrir sjálfa sig og aðra sem er yfir­gnæf­andi meiri­hluti. Við þurfum að þekkja mun­inn á notkun og mis­notkun og hvernig á að greina á milli þó matið geti í raun aldrei verið annað en mats­kennt.

Það hvernig við erum er vís­inda­leg stað­reynd en ekki goð­sögn, hind­ur­vitni eða bábilja og því getum við ekki nálg­ast umræð­una frá því sjón­ar­horni. Við getum ekki leyft okkur til­finn­ingarök, stað­fest­ing­ar­villu (con­firmation bias) og það sem vin­sæl­ast er; „ég held“ og „mér finn­st“ rök­in. Munum að við erum að tala um fólk. Og fólk er ekki aðskilið nátt­úr­unni, heldur hluti henn­ar. Dýra­teg­undin Homo Sapi­ens er hvorki merki­legri né betri en önnur dýr þrátt fyrir flók­inn heila svo hvers vegna skyldi ekki það sama gilda um okkur og aðrar dýra­teg­und­ir?

Við þurfum líka að gera okkur grein fyrir því að staðalí­myndin af vímu­efna­neyt­enda var búin til af fjöl­miðlum fyrir margt löngu og er kol­röng. Það er ótrú­legt að sjá það árið 2020 að ennþá eru flest vímu­efni sett undir hatt áfengis og miðað við hegðun fylli­bytt­unnar þegar stað­reyndin er sú að ekk­ert vímu­efni sem mað­ur­inn notar hefur við­líka áhrif og áfengi. Ekk­ert vímu­efni breytir hegðun eins og áfengi, ekk­ert vímu­efni slekkur á dóm­greind eins og áfengi ger­ir. Svo hvaða rétt­læt­ing er fyrir því að miða neyslu ann­ara vímu­efna en áfengis við það?

Höf­undur er áhuga­maður um sögu menn­ing­ar­bund­innar vímu­efna­notk­un­ar.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Arngrímur Brynjólfsson
„Við gerðum bara gott úr þessu“
Skipstjórinn á Heinaste sem var handtekinn og settur í farbann í Namibíu um síðustu jól segist hafa viljað vera þar í landi á öðrum forsendum. Hann hafi þó ekki látið það trufla sig en hann og eiginkona hans notuðu tækifærið og ferðuðust um landið.
Kjarninn 29. maí 2020
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra lagði frumvarpið fram í mars.
Frumvarp ráðherra mun gera framkvæmd upplýsingalaga „flóknari og óskilvirkari“
Úrskurðarnefnd um upplýsingamál gagnrýnir frumvarp forsætisráðherra um breytingar á upplýsingalögum í umsögn sem birtist í gær. Verði frumvarpið að lögum muni það valda enn tíðari og lengri töfum á afgreiðslu erinda á grundvelli upplýsingalaga.
Kjarninn 29. maí 2020
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir – Heimajarðgerð
Kjarninn 29. maí 2020
Alma Möller landlæknir og Kári Stefánsson forstjóri ÍE á upplýsingafundi almannavarna.
Ríkið hefur ekki greitt Íslenskri erfðagreiningu neitt fyrir skimanir
Íslensk erfðagreining hefur ekkert fengið greitt frá íslenskum yfirvöldum fyrir skimanir sínar gegn veirunni. Kári Stefánsson forstjóri fyrirtækisins verðmat framlag fyrirtækisins til samfélagsins á þrjá milljarða króna í Kastljósi á miðvikudagskvöld.
Kjarninn 29. maí 2020
Icelandair Group er efst á lista, enda með meira en eitt og hálft prósent íslenska vinnumarkaðarins í hlutastarfi í mars og apríl.
Fyrirtækin sem fengu mest út úr hlutabótaleiðinni í mars og apríl
Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um hlutabótaleiðina má finna niðurbrot á því hversu mikið fé rann frá Vinnumálastofnun til starfsmanna fyrirtækja sem nýttu hlutabótaleiðina í mars og apríl. Kjarninn tók það helsta saman.
Kjarninn 28. maí 2020
Samkeppniseftirlitið sektar Símann um 500 milljónir
Samkvæmt Samkeppniseftirlitinu hefur Síminn brotið gegn skilyrðum í sáttum sem fyrirtækið hefur á undanförnum árum gert við eftirlitið. Það telur að brotin séu alvarleg og sektar Símann vegna þessa um 500 milljónir króna. Síminn ætlar að áfrýja.
Kjarninn 28. maí 2020
Skúli Eggert Þórðarson er ríkisendurskoðandi.
Talin hafa breytt launaseðlum til að ná hærri greiðslum úr ríkissjóði vegna hlutabótaleiðar
Ríkisendurskoðun telur að leiða megi líkum að því að ákveðinn hópur sem nýtti sér hlutabótaleiðina hafi breytt áður uppgefnum launum til hækkunar svo þeir myndu fá hærri greiðslur úr ríkissjóði. Hækkunin í heild nemur 114 milljónum króna.
Kjarninn 28. maí 2020
Oddný G. Harðardóttir vill að uppsagnarstyrkjum verði breytt.
Vill banna þeim sem átt hafa í fjárhagslegum tengslum við skattaskjól að fá uppsagnarstyrk
Oddný G. Harðardóttir hefur lagt fram breytingartillögu við frumvarp um stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu launakostnaðar í uppsagnarfresti. Kallar eftir aðgerðum fyrirtækja í loftslagsmálum, endurgreiðslu styrkja og þaki á laun stjórnenda.
Kjarninn 28. maí 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar