Vaxandi kreppur kapítalismans

Nú þegar ljóst er að Kóvid-19 kreppan mun leika fjárhag hagkerfa heimsins grátt þá er ljóst að hugsanlega muni heimsfarandurinn ekki aðeins leiða af sér efnahagskreppu heldur einnig fjármálakreppu, skrifar Stefán Ólafsson.

Auglýsing

Stórar kreppur hafa oft verið vendi­punktar í þró­un kap­ít­al­ism­ans – sumar þó meira en aðr­ar.

Þannig leiddi Kreppan mikla á fjórða ára­tugnum til­ grund­vall­ar­breyt­inga á efna­hags- og stjórn­mála­skipan vest­rænna sam­fé­laga. Kreppan sú var af flestum talin til marks um að óheft­ur frjáls­hyggju-kap­ít­al­ismi hefði brugð­ist illa og fara yrði nýja leið.

Nið­ur­staðan var bland­aða hag­kerf­ið, grund­vallað á hag­stjórn­ar­speki John Meyn­ard Key­nes. Það færði rík­is­vald­inu stærra hlut­verk en áð­ur, með auk­inni reglun og aðhaldi að mark­aðs­skipu­lag­inu – fín­still­ing­u efna­hags­lífs­ins í þágu almanna­hags.

Auglýsing

Þessi skipan var við lýði í um þrjá ára­tugi, frá lok­um ­seinni heims­styrj­aldar fram á fyrri hluta átt­unda ára­tug­ar­ins. Hluti af kerf­in­u var Bretton Woods skipan gjald­eyr­is­mála, með höftum á flæði fjár­magns milli­ landa og Banda­ríkja­dal sem kjöl­festu í milli­ríkja­við­skipt­um.

Upp úr 1970 losn­aði um þessa skip­an, vegna nýrra vanda­mála í vest­rænum hag­kerfum og skap­aði það nýtt svig­rúm fyrir sjón­ar­mið nýfrjáls­hyggju, eða óheft­ari kap­ít­al­isma, eins og tíðkast hafði fyrir seinni heims­styrj­öld.

Er Mar­grét Thatcher og Ron­ald Reagan komu til valda í kringum 1980 fékk nýfrjáls­hyggjan mik­inn byr í seglin og varð upp frá því ­ríkj­andi hag­stjórn­ar­speki, ekki bara í vest­rænum sam­fé­lögum heldur meira og m­inna um allan heim. Alþjóða­væð­ingin varð að miklu leyti frjáls­hyggju­væð­ing ­mark­aðs­hátta, fjár­mála og skatta­skjóla.

Tíma­bil bland­aða hag­kerf­is­ins (1945-1973) var sem sag­t ­tíma­bil mik­illa fram­fara: mik­ils hag­vaxt­ar, nútíma­væð­ing­ar, auk­ins jafn­aðar og fjár­hags­legs stöð­ug­leika.

Tíma­bil nýfrjáls­hyggj­unnar (1980 til nútím­ans) hefur hins ­vegar verið tíma­bil hæg­ari hag­vaxt­ar, alþjóða­væð­ing­ar, auk­ins ójafn­aðar og ­tíð­ari fjár­málakreppa.

Þetta má sjá á mynd­inni hér að neð­an. Fyrir seinn­i heims­styrj­öld­ina var mikið um fjár­hags­legan óstöð­ug­leika og krepp­ur. Síðan tók við stöð­ug­leiki til átt­unda ára­tug­ar­ins og loks vax­andi krepputil­hneig­ing­ar aftur á síð­ustu ára­tug­um.

Við þetta bæt­ist nú Kóvid-19 krepp­an, sem óvíst er hversu ­stór verð­ur, en sumir hafa spáð því að hún verði á stærð við þær stærst­u: Krepp­una miklu 1929-1939 og Fjár­málakrepp­una sem hófst 2008. [1]

Tímabil nýfrjálshyggjunnar (1980 til nútímans) hefur hins vegar verið tímabil hægari hagvaxtar, alþjóðavæðingar, aukins ójafnaðar og tíðari fjármálakreppa.

Reynslan er því sú, að óheft­ari kap­ít­al­isma í anda frjáls­hyggju ­fylgi meiri hætta á fjár­málakreppum og auknum ójöfn­uði. Frjáls­hyggju­skip­an­in ­þjónar best hags­munum fámennrar yfir­stéttar atvinnu­rek­enda og fjár­festa, en bland­aða hag­kerfið bætti kjör lægri og milli stétta (alls þorra almenn­ings) mun bet­ur. [2]

Eins og myndin sýnir glögg­lega þá hefur tíðni fjár­málakreppa ­auk­ist veru­lega eftir að Bretton Woods skip­anin leið undir lok, með aukn­um frjáls­hyggju­á­hrif­um.

Vax­andi skulda­söfnun veldur nú áhyggjum

Áður en Kóvid-19 kreppan skall á voru sumir hag­fræð­ing­ar farnir að verða ugg­andi um að senn stytt­ist í nýja fjár­málakreppu, til dæm­is­ No­uriel Rubini, sem spáði fyrir um fjár­málakrepp­una 2008, eins og frægt er. ­Kenn­eth Rogoff og Car­men Rein­hart, áhrifa­miklir sér­fræð­ingar í fjár­málakrepp­um, ­sömu­leið­is. [3]

Megin ástæða þessa er sú, að skuldir hafa verið að aukast í heims­hag­kerf­inu jafnt og þétt. Of mikil upp­söfnun skulda í spá­kaup­mennsku-um­hverfi er yfir­leitt helsta orsök fjár­málakreppa.

Alþjóða­bank­inn birti nýlega athygl­is­verða skýrslu um skulda­þró­un­ina í heims­hag­kerf­inu, Global Waves of Debt: Causes and Con­sequences (2020). Sjá mynd úr skýrsl­unni hér að neðan er sýnir þessa þró­un.

Alþjóðabankinn birti nýlega athyglisverða skýrslu um skuldaþróunina í heimshagkerfinu.

Höf­undar skýrsl­unnar benda á að síð­ustu 50 árin, frá 1970, hafi gengið yfir fjórar bylgjur auk­innar skulda­söfn­un­ar. Þrjár þær fyrst­u end­uðu allar í fjár­málakreppu og sú fjórða stendur yfir og hefur und­an­far­ið verið með einna örasta aukn­ingu skulda, mest í einka­geirum sam­fé­lag­anna.

Nú þegar ljóst er að Kóvid-19 kreppan mun leika fjár­hag hag­kerfa heims­ins grátt, væg­ast sagt, þá er ljóst að hugs­an­lega muni heims­farand­ur­inn ekki aðeins leiða af sér efna­hag­skreppu heldur geti hún að auki breyst yfir í fjár­málakreppu, með þjóð­ar­gjald­þrotum í kjöl­far veru­lega auk­inn­ar skulda­söfn­un­ar, þessu öllu til við­bótar (sjá grein Car­men Rein­hart, This timetruly is differ­ent, í Project Synd­icate).

Hættu­leg hnatt­ræn far­sótt og lofts­lagskreppa í ofaná­lag!

Ofan­greindar vax­andi kreppur kap­ít­al­ism­ans eru svo að fara fram í umhverfi hnatt­rænnar hlýn­un­ar, sem rekja má til meng­andi fram­leiðslu og of­notk­unar líf­rænna orku­gjafa. Þjóðum heims­ins hefur ekki beint gengið vel að glíma við þann vanda til þessa.

Fyrir skömmu voru fjöl­miðlar heims­ins fullir af myndum af ­slökkvi­liðs­mönnum að glíma við risa­vaxna skóg­ar­elda, and­lit hlýn­un­ar­inn­ar, og nú hafa fjöl­miðlar fyllst af myndum af örvænt­ing­ar­fullu heil­brigð­is­starfs­fólki að glíma á hetju­legan hátt við afleið­ingar veiru­sótt­ar­inn­ar, sem einnig set­ur efna­hags- og fjár­mála­lífið á hlið­ina.

Raunir mann­kyns er því vax­andi, eftir almennt gott tíma­bil frá lokum seinni heims­styrj­ald­ar.

Það blasir einnig við að umskiptin til nýfrjáls­hyggju­tím­ans eftir 1980 hafa gert illt verra – svo um mun­ar.

Eftir að frjáls­hyggjan varð ríkj­andi skipan alþjóða­væð­ing­ar­inn­ar hefur hún leitt til vax­andi fjár­mála­ó­stöð­ug­leika, auk­ins ójafn­aðar og veik­ing­ar vel­ferð­ar­ríkja, sem einmitt eru best til þess fallin að verja almenn­ing á vá­legum tímum eins og nú ríkja (sjá um það hér). 

Heim­ur­inn hefur þannig verið á rangri leið á síðust­u ára­tug­um, sem von­andi verður leið­rétt þegar við komum út úr núver­andi kreppu, líkt og gerð­ist í kjöl­far Krepp­unnar miklu á fjórða ára­tugn­um.

Höf­undur er pró­fessor við HÍ og sér­fræð­ingur hjá Efl­ing­u-­stétt­ar­fé­lagi í hluta­starfi.

[1] ­Myndin er tekin úr grein Agn­ars Freys Helga­son­ar, The Polit­ical Economy of Crisis Responses, í bók Stef­áns Ólafs­sonar o.fl., Welfare and the Great Recession: A Comparative Study (Ox­ford Uni­versity Press 2019).

[2] ­Sjá um það í nýrri bók Thomas Piketty (2020), Capi­tal and Ideo­logy (Harvard Uni­versity ­Press).

[3] ­Sjá t.d. nýlegar greinar eftir Rogoff og Rein­hart á Project­ ­Synd­icate vef­svæð­inu.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Dagur B. Eggertsson, borgarstjóri.
Höfuðborgarsvæðið á viðkvæmum tíma í faraldrinum
Íþróttakennsla í skólum á höfuðborgarsvæðinu verður utandyra og verða íþróttahús, sundlaugar og söfn lokuð. Ákvörðunin verður endurskoðuð að viku liðinni.
Kjarninn 20. október 2020
Jóhannes Þór Skúlason er framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar og skrifar undir umsögn þeirra.
Segja forsendur fjárlaga að óbreyttu þegar brostnar vegna landamæraskimunar
Hagsmunasamtök aðila í ferðaþjónustu segja að ef núverandi reglur um tvöfalda skimun á landamærum verði áfram í gildi muni fjöldi erlendra ferðamanna sem heimsæki Ísland árið 2021 aldrei ná að verða 900 þúsund, líkt og forsendur fjárlaga geri ráð fyrir.
Kjarninn 20. október 2020
Sighvatur Björgvinsson
Stjórnarskrárgjafinn – og þú sjálfur
Kjarninn 20. október 2020
Spáir 8,5 prósenta samdrætti í ár
Landsbankinn spáir meiri samdrætti í ár heldur en Seðlabankinn og Hagstofan en býst þó við að viðspyrnan verði meiri á næstu árum.
Kjarninn 20. október 2020
Nichole Leigh Mosty
Hvað er COVID skömm og er það til á Íslandi?
Leslistinn 20. október 2020
Forseti Kína, Xi Jinping.
Hvers vegna gengur svona vel í Kína?
Nýjustu efnahagstölur sýna fram á mikinn hagvöxt í Kína og búist er við að hann muni aukast á næstunni. Hvernig má það vera að svona vel gangi í upprunalandi kórónuveirunnar á meðan flest önnur ríki heimsins eru í djúpri kreppu vegna hennar?
Kjarninn 19. október 2020
Karna Sigurðardóttir
BRAS – ÞORA! VERA! GERA!
Kjarninn 19. október 2020
Rósa Bjarnadóttir
#HvarerOAstefnan?
Kjarninn 19. október 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar