Velferðarkennsla og jákvæð sálfræði, af hverju?

Þuríður Lilja Rósenbergsdóttir segir að það sé mikilvægt að skoða hvernig tímanum er varið og hvernig hægt er að forgangsraða því sem nærir okkur og gefur hamingju.

Auglýsing

Lífs­skil­yrð­i hafa tekið miklum breyt­ingum og á síð­ustu ára­tugum hefur tækni­þróun fleygt fram og ekki sér fyrir end­ann á henni. Ytra áreiti er mikið og virð­ist fara sí vax­andi. Það sem hefur ekki breyst er tím­inn, í hverri viku eru 168 klukku­stundir sem við skiptum niður til að fást við mis­mun­andi verk­efni í líf­inu. Það er mik­il­vægt að skoða hvernig tím­anum er varið og hvernig hægt er að for­gangs­raða því sem nærir okkur og gefur ham­ingju. Við þá for­gangs­röðun er mik­il­vægt að auka þekk­ingu og með­vit­und barna og ung­linga um líðan sína og kenna leiðir sem stuðla að bættri líð­an. Menntun í vel­ferð snýst um að þróa færn­i ein­stak­lings­ins til að auka vellíð­an, ham­ingju og bjart­sýni og það er mik­il­vægt að sú færni sé kennd mark­visst.

Jákvæð sál­fræði

Jákvæð sál­fræði (Positi­ve P­sychology) er fræði­grein sem byggir á vís­inda­legum rann­sóknum um það hvernig efla má vellíðan ein­stak­lings­ins á öllum svið­um. Jákvæð sál­fræði gengur þvert á við­fangs­efni sál­fræð­innar og er því ekki und­ir­grein sál­fræð­inn­ar. Martin E. P. ­Selig­man  hefur verið kall­að­ur­ faðir jákvæðrar sál­fræði en árið 1998 þegar hann var kos­inn for­seti amer­ísku sál­fræði­sam­tak­anna lagði hann áherslu á að ­rann­saka og beina sjónum að ­styrk­leik­um ­fólks ekki síður en veik­leik­um. Áherslur jákvæðrar sál­fræði gefa þó ekki í skyn að aðrar áherslur í sál­fræði séu nei­kvæðar heldur dregur fram áherslur á jákvæða og bæt­andi þætti í mann­legri hegð­un.

Mennskan og hag­vöxtur

Hag­vöxtur er mik­il­vægur í nútíma­sam­fé­lagi en aðferðir sem mæla hag­vöxt ­gefa þó ekki rétta mynd af verð­mæti þjóð­ar. Hag­vaxt­ar­mæl­ing­ar ­gera ekki ráð fyrir mennsk­unni og má segja að aðferð­irnar meti flest annað en lífið sjálft, í hag­vexti felst til dæmis ekki ham­ingja, ­styrk­leik­ar, dyggðir eða feg­urðin í sinni víð­ustu mynd. 

Auglýsing
En á allra síð­ustu árum hefur þó mátt sjá vilja til breyt­inga og að aukið til­lit verði tekið til ann­arra þátta en efna­hags­legra þátta við mat á árangri í sam­fé­lag­inu. Það má segja að á tím­um COVID-19 reyni á að jafn­vægi sé á þessum þáttum þegar hugað er að hvernig sam­fé­lag við viljum byggja upp og hverju við hlúum að.

Jákvæð menntun

Innan jákvæðrar sál­fræði eru kenn­ingar sem hægt er að draga af mennt­un­ar­fræði­legar álykt­anir og kalla má jákvæða mennt­un. Í því felst að kenna börnum færni til að auka vellíðan og ham­ingju ásamt því að ná árangri í hefð­bundnum kennslu­grein­um. Rann­sóknir styðja að í skólum ætti að kenna færni sem eykur þraut­seigju og jákvæðar til­finn­ing­ar. I­an Morris ­deild­ar­stjóri vel­ferð­ar­kennslu (Well-being) Well­ington Col­lege í Berks­hire ­þró­aði náms­efni um vel­ferð og ham­ingju og gaf út bók­ina Learn­ing to ride el­ephants. Teaching happiness and well-bein­g in schools (2009) byggða á jákvæðri sál­fræði. Skólar í Ástr­alíu og Bret­landi hafa verið með jákvæða menntun í sinni náms­á­ætlun og gefið góðan árang­ur. Erla Krist­jáns­dóttir þýddi bók­ina (Að sitja fíl – nám í skóla um ham­ingju og vel­ferð ) sem var gefin út af Náms­gagna­stofnun 2012.

Sjálf­ræði og jákvæð sam­skipti

Skóli eða skóla­sam­fé­lag snýst öðru fremur um sam­skipti. Margar kann­anir eru gerðar til að fylgj­ast með líðan barna og sem dæmi má nefna Skólapúls­inn en hann er lagður fyrir nem­endur í 6. – 10. bekk hvert ár þar sem spurt er út í virkni, líðan og skóla- og bekkj­ar­andaGrunn­þættir mennt­unar eru sex, Heil­brigði og vel­ferð er einn þeirra og þar má sjá að rík áhersla er á vel­ferð, vellíðan og ham­ingju. Ingi­björg Kalda­lóns lektor við Háskóla Íslands fjallar meðal ann­ars um í dokt­ors­rit­gerð sinni sem ber heit­ið Stuðn­ingur við sjálf­ræði nem­enda í íslenskum grunn­skólum um ­stuðn­ing við sjálf­ræði nem­enda í skóla­starfi og hvernig sjálf­ræði út frá sjálfs­á­kvörð­un­ar­kenn­ingum og jákvæðri sál­fræði er mik­il­vægur þáttur í vel­farn­að­i. ­Sjálf­ræði er að nem­and­inn upp­lifi að hann hafi eitt­hvað um það að segja sem hann er að fást við í skól­an­um, að við­fangs­efnið þjóni mark­miðum hans og gild­um, að nem­and­inn upp­lifi að hann ráði við við­fangs­efnið og hafi trú á sér í þeim aðstæðum sem koma upp. Jákvæð sam­skipti og félags­menn­ing í skólum eru lík­legri til að styðja við börn og auka sjálf­ræði þeirra og vel­ferð. 

Það má ætla að börn séu í kringum 20 -25 klukku­stundir (30 – 37 kennslu­stund­ir) í skól­anum hverja viku í form­legu námi sem skóla­skyldan kveður á um, það er stór hluti af tíma barns­ins og yngri börn eru að auki mjög mörg í skóla­vist­un eftir að form­legum skóla­degi lík­ur, ásamt því að vera í öðru námi sem skyldan kveður ekki á um, sama má segja um eldri nem­end­ur. Í skólaum­hverf­inu reynir mjög á flókin sam­skipti hvern dag, við ­jafn­aldra og eldri og yngri skóla­fé­laga sem og full­orðna ein­stak­linga.

Í Aðal­námskrá grunn­skóla er lögð áhersla á heil­brigði og vel­ferð. Stuðla skal mark­visst að jákvæðum skóla­brag þar sem gætt er sér­stak­lega að því að skapa öruggt og vin­sam­legt umhverfi svo barnið fái tæki­færi til að þroska styrk­leika sína og efla trú sína á það geti lært það sem hugur þess stendur til og náð mark­miðum sín­um. Það er mik­il­vægt þegar barnið hefur lokið grunn­skóla að það hafi lært aðferðir sem hjálpa því að ná árangri. Að það hafi fundið að við­fangs­efnin hafi haft til­gang og það hafi náð að skapa sér jákvæða sjálfs­mynd og trú á eigin getu hvort sem það er í námi eða félags­tengsl­u­m. 

Núvit­und

Áhrif núvit­undar hefur verið rann­sökuð í ára­tugi og sýna þús­undir rann­sókna sem hafa verið gerðar fram á að núvit­und­ar­þjálfun hefur góð áhrif. Nið­ur­stöður sýna fram á fimm atriði sem núvit­und­ar­þjálfun hefur sér­stak­lega góð áhrif á; það er minni streita, betri stjórn á til­finn­ing­um, meiri ham­ingja, sterkara ónæm­is­kerfi og bætt hugs­un. Sömu nið­ur­stöður koma fram Þegar breskir og íslenskir nem­endur eru spurðir hvaða áhrif þeim finnst núvit­und hafa á sig. Þegar nem­endur segja hvers vegna þeir eru ánægðir með kennslu í núvit­und  nota þeir setn­ingar eins og „…vegna þess að ég fann að hún róaði mig niður fyrir vik­una“ og nem­andi í öðru landi seg­ir; „ég er búin að læra róa mig nið­ur“, „upp­á­halds­tím­arnir mínir í vel­ferð voru þegar við lærðum að hug­leiða vegna þess að það kenndi mér hvernig ég gæti róað mig nið­ur, … og það gagn­leg­asta sem ég hef lært.“  Núvit­und er víða kennd og ætti að vera auð­velt fyrir kenn­ara og aðra starfs­menn í skólum að fá þjálfun í núvit­und til þess að beita henni í kennslu. Rann­sóknir hafa sýnt mjög jákvæð áhrif núvit­und­ar iðk­un­ar og ætti þess vegna að vera einn af grunn­þáttum í vel­ferð­ar­kennslu. Það má segja að núvit­und sé „grunn­færni“ í ann­ari ­færni það er til­finn­inga­stjórn, sam­skipta­hæfni og streitu­þoli. Að þjálfa færni  til að veita þessu athygli gefur okkur meira val og aukna sjálf­stjórn í athöfnum dag­legs lífs og að beina hug­anum þangað sem við viljum hafa hann, með því getur núvit­und­ar­þjálfun hjálpað til við að draga úr van­líðan og þján­ing­u. Sjálf­stjórn er talin hafa mikið for­spá­gildi fyrir vel­gengi í líf­inu og þegar nem­endur eru spurðir þá finnst þeim það eft­ir­sókn­ar­verð líð­an.

Heil­brigði og vel­ferð, grunn­þátt­ur ­mennt­un­ar og mark­mið stjórn­valda

Bjart­sýni teng­ist því að mót­læti sé tíma­bundið og trúa að hlut­irnir fari frekar vel en illa. Það er mik­il­vægt að börn læri aðferðir til að þjálfa seiglu og temja sér jákvæðar leiðir og hugs­anir sem styðja við bjart­sýni og von.

Eins og hefur komið fram þá hafa rann­sóknir í jákvæðri sál­fræði beinst meðal ann­ars að því að þróa inn­grip og aðferðir sem gætu stuðlað að ham­ingju og auk­inni vel­ferð. Jákvæð menntun fellur því vel að mark­miðum stjórn­valda að auka  vel­ferð og ham­ingju hjá börnum og ungu fólki.

Á vef Emb­ættis land­læknis kemur fram að vís­bend­ingar séu um að and­legri heilsu ung­menna á Íslandi hafi hrakað á und­an­förnum árum og þró­unin sé í verri átt. Skip­aður var starfs­hópur 1. nóv­em­ber 2018 sem var liður í geð­heil­brigð­is­stefnu stjórn­valda til árs­ins 2020.  Í starfs­hópn­um voru full­trúar frá mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neyti, Mennta­mála­stofn­un, Kenn­ara­sam­bandi Íslands, Heim­ili og skóla og Sam­bandi íslenskra sveit­ar­fé­laga og Emb­ætti land­læknis og var Emb­ætti land­læknis falið að leiða vinnu hóps­ins í sam­ráði við heil­brigð­is­ráðu­neyt­ið. Starfs­hóp­ur­inn lagði meðal ann­ars fyrir könnun meðal starfs­fólks í leik-, grunn- og fram­halds­skólum um allt land til að fá sem skýrasta mynd af því hvernig geð­rækt­ar­starfi í skólum er háttað í dag, finna má nið­ur­stöð­urnar á vef Land­lækn­is Geð­rækt, for­varnir og stuðn­ingur við börn og ung­menni í skólum á Íslandi.

Í jan­úar 2020 skil­aði starfs­hóp­ur­inn síðan nið­ur­stöðum og til­lög­um Inn­leið­ing geð­rækt­ar­starfs, for­varna og stuðn­ing við börn og ung­menni í skólum Íslands.   Þar kemur fram að „Al­þjóða­heil­brigð­is­mála­stofn­un­in ­mælir með að heilsu­efl­ing fari fram í skólum með heild­rænum hætti þar sem jöfn áhersla er lögð á and­lega, lík­am­lega og félags­lega vellíð­an. Þetta sé hag­kvæm­asta leiðin til að efla bæði heilsu, vellíðan og náms­ár­ang­ur.“ Einnig kemur fram í skýrsl­unni að mik­il­vægt er að hefj­ast handa við að inn­leiða með mark­vissum hætti vinnu í geð­rækt, for­vörnum og snemmtækan stuðn­ing við börn og ung­menni, mennta kenn­ara og náms­ráð­gjafa og aðra aðila sem koma að þess­ari vinnu. Til að ná mark­miðum stjórn­valda um aukna vel­ferð og ham­ingju þarf að setja vel­ferð­ar­kennslu inn í skól­anna með mark­vissum hætti. Við þurfum að horfa á hvernig skóla­menn­ingu við viljum hafa og hvernig sam­fé­lag við viljum búa börnum okkar í nútíð og fram­tíð. Það er ekki eins manns verk - heldur er það sam­fé­lagið allt sem  hefur áhrif á að það gangi vel. Huga þarf að því hvernig skól­inn getur skapað umhverfi þar sem við náum að virkja „leið­toga“ í hverju og einu barni svo það geti betur tek­ist á við lífið sjálft sorgir og sigra, þekkt gildi sín og geti lagt af mörkum til sam­fé­lags­ins með því að vera virkur þjóð­fé­lags­þegn, lifað merk­ing­ar­bæru lífi og þannig haft áhrif á vel­ferð sína og ham­ingju. Það hefur verið leit­ast við að skil­greina við­fangs­efnið og safna upp­lýs­ingum með ýmsum hætti, reyna að greina hvað gengur vel og hvað má betur gera til að auka vellíðan og ham­ingju barna og ung­menna. Næsta skref er að takast á við verk­efnið og setja Vel­ferð­ar­kennslu inn í skól­anna með mark­vissum hætti.

Höf­undur er Náms- og starfs­ráð­gjafi og nem­andi í jákvæðri sál­fræði.

Vilt þú vera með?

Frjálsir, hugrakkir fjölmiðlar eru ómetanlegir en ekki ókeypis. Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda og með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og við ætlum að standa vaktina áfram og bjóða almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Fyrir þá lesendur sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Angel Gurría, aðalritari OECD
OECD hvetur til fjárfestingar í menntun á Íslandi
Samkvæmt Efnahags- og framfarastofnuninni ættu stjórnvöld hér á landi að ráðast í samkeppniseflandi aðgerðir, auk fjárfestingar í menntun, rannsókn og þróun og aðgerðum sem miðla að grænum hagvexti.
Kjarninn 2. desember 2020
Jónas Atli Gunnarsson
Misskilningur um laun
Kjarninn 2. desember 2020
Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsmálaráðherra.
Telur enga ástæðu til að hafa uppi stór orð um „svartan dag í réttarsögunni“
Fjármála- og efnahagsráðherra segir að ekki þurfi að hafa áhyggjur af orðspori Íslands vegna niðurstöðu yfir­­­­­deildar Mann­rétt­inda­­­dóm­stóls Evr­­­ópu.
Kjarninn 1. desember 2020
Kristján Guy Burgess
Opið samfélag er besta bóluefnið
Kjarninn 1. desember 2020
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar.
„Firra“ að lausnin á kreppunni sé að skerða kjör láglaunafólks
Efling mótmælir orðum framkvæmdastjóra SA harðlega og segir að honum sé nær að biðla til stéttbræðra sinna um að fjárfesta meira í atvinnuþróun eða auka neyslu í stað þess „að vega að verkafólki með laun undir opinberum framfærsluviðmiðum“.
Kjarninn 1. desember 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Eitt smit á Austurlandi í 3. bylgju – til álita kemur að slaka á aðgerðum á landsbyggðinni
„Í ljósi þess að mjög fá smit eru nú að greinast utan höfuðborgarsvæðisins þá kæmi til álita að mínu mati að beita minna takmarkandi aðgerðum á þeim svæðum,“ segir Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir. Aðeins eitt smit greindist á Austurlandi í 3. bylgju.
Kjarninn 1. desember 2020
Sigríður Á. Andersen, þingmaður Sjálfstæðisflokksins og fyrrverandi dómsmálaráðherra.
Þeir sem brjóta niður traust á dómstólum ættu ekki að gegna trúnaðarstörfum fyrir hönd almennings
Gagnsæi, samtök gegn spillingu, telja að þeir sem bera ábyrgð á því að brjóta niður traust á dómstólum ættu ekki að koma að frekari trúnaðarstörfum fyrir hönd almennings.
Kjarninn 1. desember 2020
Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir dómsmálaráðherra og Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra.
Dómsmálaráðherra: „Þessi niðurstaða veldur vissulega vonbrigðum“
Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir dómsmálaráðherra ræddi niðurstöðu Landsréttarmálsins á ríkisstjórnarfundi og sagði hana í kjölfarið valda sér vonbrigðum. Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra segir bent á mjög alvarlega annmarka.
Kjarninn 1. desember 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar