Pólitíkin og eiginhagsmunirnir á bak við stríðið gegn offitu – II. hluti

Tara Margrét Vilhjálmsdóttir fjallar um veikan grunn fyrir flokkun offitu sem áhættu­þátt fyrir COVID-19 og hversu mik­il­vægt það sé fyrir heil­brigð­is­yf­ir­völd að skipta um takt. Hér kemur seinni hlutinn.

Auglýsing

Í yfir­stand­andi heims­far­aldri erum við flest þakk­lát fyrir það sem við höf­um, sorg­mædd yfir því sem við höfum misst en einnig standa uppúr nokkrir hlutir sem við sem sam­fé­lag þurfum að færa til betra horfs. Til dæmis var jað­ar­setn­ing fatl­aðs fólks áber­andi sem birt­ist meðal ann­ars í ann­mörkum sótt­varn­ar­bún­aðs og að ekki voru til við­bragsð­á­ætl­anir fyrir NPA-not­end­ur. Og okkur barst hróp­andi og end­an­leg stað­fest­ing á því að bar­áttan gegn offitu hér á landi er hápóli­tísk og lituð eig­in­hags­munum þegar „Leið­bein­ingar fyrir ein­stak­linga með áhættu­þætti fyrir alvar­legri COVID-19 sýk­ingu“ voru gefnar út 4. maí sl. af hálfu Land­lækn­is­emb­ætt­is­ins. 

Þar var „offita“ til­tekin sem einn af áhættu­þátt­un­um. Engar heim­ildir voru til­teknar fyrir þess­ari flokkun og var því send fyr­ir­spurn á þann aðila sem kom að samn­ingu leið­bein­ing­anna og mælti með flokk­un­inni. Við­kom­andi aðili er einnig einn þriggja höf­unda klínísku leið­bein­ing­anna sem voru til umfjöll­unar í fyrri hluta þess­arar greinar

Svörin voru á þá vegu að eft­ir­far­andi fjórar heim­ildir hefðu verið not­aðar til að styðja við flokk­un­ina; rann­sókn sem tók til 4.103 New York-­búa sem mæld­ust jákvæðir fyrir Covid-19. Töl­fræðin sýnir að af þeim sem þurftu á sjúkra­húsinn­lögn að halda voru 39,8% með offitu á meðan tíðni offitu meðal New York-­búa almennt eru 30,9%. Þar næst er um franska rann­sókn að ræða sem skoð­aði afdrif 124 sjúk­linga sem sýndi mun hærri tíðni offitu miðað við með­al­tal í Frakk­landi og svo tveir skoð­anapistlar

Auglýsing

Til við­bótar við þessar fjórar heim­ildir hefur skýrsla CDC einnig verið notuð þar sem 48% þeirra í 1.482 ein­stak­linga úrtaki voru feitir miðað við 42% í hinu almenna þýði. Við fyrstu sýn er það bara almenn skyn­semi að feitt fólk ætti að vera í meiri áhættu fyrir alvar­legum veik­indum vegna Covid-19. Feitt fólk er jú lík­legra til að vera með syk­ur­sýki, hjarta- og kransæða­sjúk­dóma, krabba­mein og þessir þættir leiða síðan til meiri áhættu vegna Covid-19. Þegar far­ald­ur­inn byrj­aði voru því við­vör­un­ar­bjöllur látnar glymja og ekki síst vegna þess að reynslan af svínafar­aldr­inum (H1N1) sýndi okkur að offita hafði þessi áhrif og var talin vera sjálf­stæður áhættu­þáttur fyrir alvar­legum afleið­ingum far­ald­urs­ins

Feitt fólk lík­legra en grannt fólk til að til­heyra lægri stéttum

Það sem er þó áhuga­verð­ast við þessar heim­ildir er ekki hvað kemur fram í þeim heldur hvað kemur ekki fram í þeim. Ekki er stjórnað fyrir lyk­il­þáttum eins og kyn­þætti, félags­legri- og efna­hags­legri stöðu ein­stak­ling­anna og gæði heil­brigð­is­þjón­ust­unnar sem þeir fá. Þetta eru þeir þættir sem ráða hvað mest um heilsu­far okkar og afkomu. 



Mynd: Aðsend



Feitt fólk er lík­legra en grannt fólk til að til­heyra lægri stéttum og búa almennt við slak­ari félags- og efna­hags­legri stöðu, sér­stak­lega feitar kon­ur. Það er vegna kerf­is­bund­innar mis­mun­unar sem þýðir að mis­munin á sér stað í öllum lögum sam­fé­lags­ins og allt frá blautu barns­beini til dán­ar­beðs. Feitir nem­endur mæta t.a.m. aðgeng­is­hindr­unum á skóla­ferli sínum þegar kemur að við­eig­andi vinnu­að­stöðu s.s. stólum og skrif­borð­u­m. 

Feitir nem­endur er ólík­leg­ari til að fá með­mæli frá kenn­urum til að sækja sér æðri menntun og eru álitnir skorta leið­toga­hæfni og orku. Þegar um strangt innu­töku­ferli er að ræða eru feitir nem­endur ólík­leg­ari til að vera sam­þykktir í fram­halds­nám. Á vinnu­mark­aði á feitt fólk erf­ið­ara með að fá vinnu, það er ólík­leg­ara til að fá stöðu- og launa­hækkun og er lík­leg­ara til að missa starf sitt en jafn­hæfir ein­stak­lingar sem eru ekki feit­ir. 

Áreiti og stríðni á vinnu­stað vegna þyngdar er algeng og feitar konur eru 10% lík­leg­ari til að vera fátækar en grannar kon­ur. Hvað varðar aðgengi að hús­næði er feitt fólk ólík­leg­ara til að fá leigu­hús­næði eða þarf að greiða hærri leigu. Feitar konur eru lík­legri til að vera dæmdar sekar fyrir sama glæp og grannar kon­ur. Feitt fólk er frekar ein­mana og ólík­leg­ara til að eiga maka. Feitt fólk verður áreiti og upp­hróp­unum úti á götu, í rækt­inni, á veit­inga­stöðum og í mat­vöru­versl­un­um. Kommenta­kerfi og sam­fé­lags­miðlar hafa glætt fitu­smánun nýju líf­i. 

Þyngd feit­ari sjúk­linga talin hafa meira klínískt vægi

Þessi veika félags- og efna­hags­lega staða feitra leiðir til þess að hærra hlut­fall feitra er meðal lægri stétta en hærri stétta og lægri stéttir eru lík­legri til að vera settar fremst í víg­lín­una til að halda efna­hagnum gang­andi og er því lík­legra til að smit­ast af Covid-19. Af sömu ástæðum eru mun fleiri svartir Banda­ríkja­menn að deyja en hvít­ir, hlut­falls­lega séð og hafa verið færð rök fyrir því að það sé ekki húð­lit þeirra heldur kyn­þátta­for­dómum um að kenna

Verið getur að feitt fólk hafi jafn­framt minna aðgengi að grein­ingu og tím­an­legri heil­brigð­is­með­ferð vegna stöðu sinnar og/eða forð­ist að leita sér aðstoðar fyrr en ein­kennin eru orðin þeim mun alvar­legri í ljósi reynslu sinnar af fitu­for­dómum af hálfu heil­brigð­is­kerf­is­ins. Sjúkra­hús gera almennt ekki ráð fyrir feitu fólki og erfitt getur verið að finna nægi­lega stór rúm og tæki sem henta stærri lík­ömum. Heil­brigð­is­starfs­fólk er almennt ekki þjálfað til að sinna feitum lík­ömum og fær ekki tæki­færi til að þjálfa sig til þess í námi þar sem ekki er tekið við feitum líkum í kennslu­skyni

Því hefur einnig verið velt upp að feit­ari Covid-­sjúk­lingar séu frekar vigtaðir við inn­lögn en grannir þar sem þyngd þeirra er talin hafa meira klínískt vægi og því séu fyr­ir­liggj­andi gögn skekkt. Þessir þættir hafa veru­leg áhrif og geta skekkt töl­urnar svo um mun­ar. Munið þið til dæmis eftir þeirri stað­reynd sem ég nefndi áðan, að offita hefði verið sjálf­stæður áhættu­þáttur í svínaflensu­far­aldr­in­um? Í meta-­grein­ingu sem var gerð 2016 kom í ljós að þessi áhætta útskýrð­ist af einum og ein­ungis einum áhrifa­þætti; grannir sjúk­lingar voru lík­legri til að fá veiru­lyf. Að lokum var nið­ur­staðan sú að aukin áhætta meðal feitra skýrð­ist ein­göngu af verri heil­brigð­is­þjón­ustu en ekki holda­fari þeirra. 

Hvar var allt feita fólk­ið?

Annað sem ekki kemur fram eru þær rann­sóknir sem sýna fram á enga aukna eða mögu­lega minni áhættu af alvar­legum fylgi­kvillum Covid-19 fyrir feitt fólk. Af 31.096 dauðs­föllum vegna Covid-19 á Ítalíu voru 11% lát­inna feitir. Nýj­ustu tölur um tíðni offitu á Ítalíu sýndu að tíðnin var 19,9%. Skýrsla frá Bret­landi sýndi að engin áhætta fannst meðal feitra sjúk­linga sem lögð­ust inn á gjör­gæslu og að tíðni offitu meðal sjúk­linga sam­svar­aði tíðni offitu í sam­fé­lag­inu. Dönsk rann­sókn sem fylgdi eftir 9.519 inniliggj­andi sjúk­lingum með Covid-19 sýndi fram á að ein­ungis 12% þeirra féllu undir skil­grein­ingu um yfir­þyngd og offitu, þrátt fyrir að 51,9% Dana séu í yfir­þyngd og offitu. Ekki fund­ust hærri dán­ar­líkur meðal þessa hóps í rann­sókn­inni. Þetta er furðu­legar tölur og maður veltir fyrir sér hvernig í ósköp­unum það standi á því að svo fáir feitir Danir hafi lent inni á spít­ala vegna Covid-19. Getur verið að fita hafi vernd­andi áhrif? Það er erfitt að segja til um það en þegar nánar er rýnt í töl­urnar sést að aðeins 9,9% allra þeirra sem voru testuð fyrir sjúk­dómnum voru feit sem er langt frá því að sam­svara tíðni feitra í Dan­mörku. 

Hvar var allt feita fólk­ið? Af hverju skil­aði það sér ekki í grein­ing­u? 

Ég tel það vera vegna þess að það forð­að­ist að leita sér lækn­ingar vegna ótta við for­dóma en einnig vegna þess að því hafi ein­fald­lega verið neitað um test á grund­velli skekkju heil­brigð­is­starfs­fólks. Lík­ams­virð­ing­arakti­vistar hafa verið að heyra af slíkum til­fellum víðs­vegar um Evr­ópu. Það gæti líka útskýrt af hverju feitt fólk virð­ist í sumum rann­sóknum veikj­ast meira en aðrir hóp­ar.  Fólk fær heil­brigð­is­þjón­ust­una alltof seint, þegar sjúk­dóm­ur­inn hefur fengið að þró­ast og grass­er­ast. 

Af feng­inni reynslu ættum við því að hafa var­ann á þegar við skil­greinum holda­far sem sér­stakan áhættu­þátt fyrir Covid-19 því að það er nær ómögu­legt að segja til um það ein­göngu út frá fylgni án þess að taka til­lit til fleiri sam­verk­andi þátta eins og þeirra sem hefur verið getið hér að ofan. Og það er einmitt ástæðan fyrir því að þessi flokkun hefur verið gagn­rýnd af heil­brigð­is­starfs­fólki og varnaglar settir við þá flokkun að offita skuli telj­ast áhættu­þáttur fyrir Covid-19.

Varðar líf og dauða

En af hverju er ég nú einu sinni að spá í þessu? Er það ekki bara jákvætt að offita sé talin áhættu­hópur alveg sama af hverju sú flokkun er til­kom­in? Gerir það ekki að verkum að heil­brigð­is­starfs­fólk verði sér­stak­lega með­vitað um hætt­urnar og sinni feitu fólki bet­ur? Við fyrstu sýn mætti túlka flokk­un­ina þannig. En lík­ams­virð­ing­arakti­vistar víða um heim eru hins­vegar smeykir við að þessi flokkun verði notuð til að for­gangs­raða fólki í nauð­syn­lega heil­brigð­is­þjón­ustu ef að kerfið yfir­fyllist og velja þurfi hver fái að lifa. Áhættu­hópar færu þá aft­ar­lega í röð­ina og fengju síður þjón­ust­u. 

­Með öðrum orðum þá varða þessar vanga­veltur mínar líf og dauða. Og það er ástæðan fyrir því að ákveðið var að gera opið ákall til heil­brigð­is­yf­ir­valda í Evr­ópu um að forð­ast slíka for­gangs­röð­un, kafa dýpra ofan í töl­urnar og gögnin sem við höfum og nýta þver­fag­lega nálgun við túlkun þeirra ásamt því að gera sér­staka aðgerð­ar­á­ætlun til að forð­ast for­dóma og mis­munun á grund­velli holda­far við með­ferð Covid-19. Ákallið má finna hér.

Aðrir þættir sem þarf einnig að hafa í huga er kvíð­inn og skömmin sem mynd­ast meðal feitra við að vera skil­greindir innan áhættu­hóps, aukn­ingu fitu­for­dóma og smán­unar frá sam­fé­lag­inu og áhrif á lífs­gæði en áhættu­hópum er haldið frá vinnu og félags­lífi lengur en hópum sem telj­ast ekki í áhættu. Kali­forn­íu­ríki hlust­aði á ákallið og lagði blátt bann við hvers­konar mis­munun á grund­velli kyn­þátt­ar, ald­urs, fötl­unar og þyngdar.

Kannski mest afhjúp­andi atriðið um rör­sýn­ina við flokkun feitra í áhættu­hóp í íslenskum leið­bein­ingum er að þegar þær voru gefnar út 4. maí var sér­stakur dálkur sem inni­hélt „hugs­an­lega áhættu­hópa“, þ.e. hópar sem var grunur um að væru í meiri áhættu en ekki var hægt að slá því föstu fyrir á grund­velli fyr­ir­liggj­andi upp­lýs­inga. Þrátt fyrir að það hafi verið tekið fram í leið­bein­ing­unum að orsaka­sam­band offitu og Covid-19 væri ekki þekkt var offita samt sett undir stað­festa áhættu­þætti. Í lista yfir til­gátur til að skýra tengslin voru ein­ungis lækn­is­fræði­legar skýr­ingar

Feitt fólk á betra skilið

Slík rör­sýni er hættu­leg. Slík rör­sýni leiðir til þess að loka­út­koman er alltaf skekkt, ekki byggð á fyr­ir­liggj­andi gögnum og það er eitt­hvað sem við köllum léleg vís­indi og þá sér­stak­lega léleg heil­brigð­is­vís­indi. Feitt fólk á betra skilið eftir fúskið sem við höfum þurft að þola af höndum heil­brigð­is­vís­inda sl. ára­tugi, eftir alla fylgi­kvill­ana, allan lík­am­lega, and­lega og félags­lega sárs­auk­ann og öll ótíma­bæru dauðs­föll­in. 

Á sama tíma og heil­brigð­is­yf­ir­völd og heil­brigð­is­starfs­fólk skamma okkur fyrir að treysta þeim ekki betur gera þau ekk­ert til að ávinna sér traust okk­ar. Þvert á móti standa þau föst við sinn keip og halda áfram að hunsa aðrar fræða­nálg­anir og skaða­minnk­andi heilsu­fars­að­ferðir sem hafa ávinn­ing fyrir okkur öll, ekki bara feitt fólk. 

Ef að við ætlum að berj­ast gegn þeim sam­fé­lags­kvillum sem hærri þyngd hefur í för með sér getum við ekki hunsað það að reynsla af fitu­for­dómum ber ábyrgð á nærri þriðj­ungi þeirra4 og eykur líkur feitra á snemm­bærum dauða um 60%. Það er ekki vinn­andi vegur að ætla að skapa heil­brigð­ar­ara sam­fé­lag án þess að vinna gegn mis­munun og skað­legum afleið­ingum þyngd­ar­tap­stil­rauna og megr­ana í leið­inni. Það er reyndar hætta á að við vinnum meiri skaða en ella. 

Nauð­syn­legt að taka til­lit til fleiri fræði­legra nálgana

Og það er einmitt nið­ur­staða hóps heil­brigð­is­starfs­fólks og fræða­fólks sem klauf sig frá vinnu­hópi danskra heil­brigð­is­yf­ir­valda um offitu í mót­mæla­skyni fyrir skömmu, þar á meðal ein stærstu dönsku lækna­sam­tökin (Dansk Selskab for Almen Med­icins). Til­gangur vinnu­hóps­ins var að útfæra verk­lag um hvernig sveit­ar­fé­lög gætu fundið feitt fólk í sam­fé­lag­inu og boðið þeim aðstoð við þyngd­ar­tap­stil­raun­ir. Þrátt fyrir að hópur lækna, sál­fræð­inga, sjúkra­þjálfa, sið­fræð­inga og nær­ing­ar­fræð­inga bentu ítrekað á að um væri að ræða aðferð sem hefði enga heilsu­bót í för með sér heldur þver­öf­ugt og hefði jafn­framt þá áhættu að auka við for­dóma og mis­munun stóð danska heil­brigð­is­ráðu­neytið fast við sinn keip og því fór sem fór. 

Sá hópur sem klauf sig frá stofn­uðu Lig­evægt, þver­fag­leg sam­tök hvers til­gangur er að end­ur­hugsa og skil­greina það hlut­verk sem lík­ams­þyngd gegnir í heil­brigð­is­kerf­inu og í sam­fé­lag­inu almennt. Sam­tökin við­ur­kenna að hin þyngd­ar­mið­aða nálgun hafi ráðið för þegar kemur að rann­sóknum og stefnu­mótun innan heil­brigð­is­kerf­is­ins og að nauð­syn­legt sé að taka til­lit til fleiri fræði­legra nálgana og að þær skuli allar vega jafn þungt. Sér­stök áhersla er lögð á skað­legar afleið­ingu fitu­for­dóma og mis­mun­unar við þessa vinnu. Við erum sem sagt að byrja að sjá þyngd­ar­hlut­lausu nálg­un­ina festa ræt­ur, fræða­fólk er loks­ins byrjað að hlusta og sjá skóg­inn fyrir trján­um. 

Skera þarf upp herör gegn lífs­hættu­legum þyngd­ar­taps­bransa og fitu­for­dómum

Næstu skref velta á íslenskum heil­brigð­is­yf­ir­völd­um. Sam­kvæmt lögum um land­lækni og lýð­heilsu er mark­mið þeirra „að stuðla að heil­brigði lands­manna, m.a. með því að efla lýð­heilsu­starf og tryggja gæði heil­brigð­is­þjón­ustu og stuðla að því að lýð­heilsu­starf og heil­brigð­is­þjón­usta bygg­ist á bestu þekk­ingu og reynslu á hverjum tíma“. Sem stendur er ljóst að þetta ákvæði er ekki upp­fyllt þegar kemur að heil­brigð­is­þjón­ustu fyrir feita Íslend­inga. 

Heil­brigð­is­yf­ir­völd þurfa að taka það skref að stíga út fyrir við­tekin gildi og hugs­ana­hátt, rétt eins og verið er að gera í stríð­inu gegn fíkni­efn­um. Þeim ber að taka alvar­lega athuga­semdir feitra not­enda heil­brigð­is­þjón­ust­unnar um þá slæmu með­ferð sem þeir þurfa að þola. Þau þurfa að skera upp herör gegn lífs­hættu­legum þyngd­ar­taps­bransa, fitu­for­dómum og mis­munun ef þau vilja í raun og veru vinna gegn heilsu­farskvillum holda­fars. Og þau þurfa að end­ur­vinna sér traust feits fólks á heil­brigð­is­kerf­inu í stað­inn fyrir að velta ábyrgð­inni yfir á þolendur sína. 

Þetta eru ekki auð­veld verk­efni en þau eru nauð­syn­leg ef ætl­unin er að upp­fylla laga­á­kvæði um lýð­heilsu og gæði heil­brigð­is­þjón­ustu og ekki síst ef ætl­unin er að standa undir fyrsta og fremsta boð­orði heil­brigð­is­starfs­fólks: „First do no harm.“ 

Höf­undur er félags­­ráð­gjafi og for­­maður Sam­­taka um lík­ams­virð­ingu.

Hægt er að lesa fyrri hlut­ann hér

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Birgir Birgisson
Að finna upp hjólið
Kjarninn 16. janúar 2021
Óendurvinnanlegur úrgangur á bilinu 40 til 100 þúsund tonn á ári fram til ársins 2045
Skýrsla um þörf fyrir sorpbrennslustöðvar á Íslandi hefur litið dagsins ljós. Umhverfis- og auðlindaráðherra fagnar úttektinni og segir að nú sé hægt að stíga næstu skref.
Kjarninn 16. janúar 2021
Gauti Jóhannesson er forseti bæjarstjórnar í Múlaþingi og fyrrverandi sveitarstjóri Djúpavogshrepps.
Forseti bæjarstjórnar Múlaþings íhugar alvarlega að sækjast eftir þingsæti
Gauti Jóhannesson fyrrverandi sveitarstjóri á Djúpavogi segir tímabært að Sjálfstæðisflokkurinn eignist þingmann frá Austurlandi og íhugar framboð til Alþingis. Kjarninn skoðaði framboðsmál Sjálfstæðisflokks í Norðausturkjördæmi.
Kjarninn 16. janúar 2021
Guðjón S. Brjánsson sá þingmaður sem keyrði mest allra árið 2020
Í fyrsta sinn í mörgu ár er Ásmundur Friðriksson ekki sá þingmaður sem keyrði mest. Hann dettur niður í annað sætið á þeim lista. Kostnaður vegna aksturs þingmanna dróst saman um fimmtung milli ára.
Kjarninn 16. janúar 2021
Guðmundur Ingi Guðbrandsson umhverfis- og auðlindaráðherra.
Könnun: Fleiri andvíg en fylgjandi frumvarpi Guðmundar Inga um Hálendisþjóðgarð
Samkvæmt könnun frá Gallup segjast 43 prósent andvíg frumvarpi umhverfis- og auðlindaráðherra um stofnun Hálendisþjóðgarðs, en 31 prósent fylgjandi. Rúmlega fjórir af tíu segjast hafa litla þekkingu á frumvarpinu.
Kjarninn 16. janúar 2021
Örn Bárður Jónsson
Má hefta tjáningarfrelsi og var rétt að loka á Trump?
Kjarninn 16. janúar 2021
Bræðraborgarstígur 1 brann í sumar. Þorpið hefur keypt rústirnar og húsið við hliðina, Bræðraborgarstíg 3.
Keyptu hús og rústir á Bræðraborgarstíg á 270 milljónir og sækja um niðurrif eftir helgi
Loks hillir undir að brunarústirnar á Bræðraborgarstíg 1 verði rifnar. Nýir eigendur, sem gengið hafa frá kaupsamningi, vilja gera eitthvað gott og fallegt á staðnum í kjölfar harmleiksins sem kostaði þrjár ungar manneskjur lífið síðasta sumar.
Kjarninn 16. janúar 2021
Frá spítala í Manaus í gær. Þar skortir súrefni, sem hefur valdið ónauðsynlegum dauðsföllum bæði COVID-sjúklinga og annarra.
„Brasilíska afbrigðið“: Bretar herða reglur og súrefnið klárast í stórborg í Amazon
Faraldsfræðingur í Manaus í Brasilíu segir borgina að verða sögusvið eins sorglegasta kafla COVID-19 faraldursins hingað til. Súrefni skortir og nýburar eru fluttir í burtu. Á sama tíma grípa Bretar til hertra aðgerða til að verjast nýjum afbrigðum.
Kjarninn 15. janúar 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar