Hvers vegna gerir ríkið ekki meira?

Prófessor segir að engin ástæða sé til að bíða með öflugri mótvægisaðgerðir ríkisins gegn kreppunni.

Auglýsing

Ein af afleið­ingum Kóvid-krepp­unnar er sú að skulda­staða ríkja versn­ar. Þar sem verst hefur gengið að halda veirunni í skefjum þar munu skuldir aukast mest. 

Til dæmis telur Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóð­ur­inn að skuldir banda­ríska rík­is­ins hækki um meira en 20% af lands­fram­leiðslu, úr 109% í fyrra upp í um 131% í lok yfir­stand­andi árs.

Óvenju létt skulda­staða íslenska rík­is­ins

Til sam­an­burðar telur Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóð­ur­inn að skuldir íslenska rík­is­ins auk­ist ein­ungis úr um 35% í um 41%, eða rétt um 6 %-stig. Staða Íslands er þannig öll önnur og betri en staða Banda­ríkj­anna, sem hafa haldið illa á málum í bar­átt­unni við veiruna. Raunar stöndum við óvenju vel miðað við önnur vest­ræn hag­sæld­ar­ríki.

Myndin hér að neðan sýnir sam­an­burð á þróun skulda­stöðu íslenska rík­is­ins við með­al­töl helstu hópa ríkja: hag­sæld­ar­rík­in; nýmark­aðs­ríkin og lág­tekju­ríki þró­un­ar­land­anna. Gögnin koma frá Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóðnum og eru sam­ræmd. Þau ná aðeins til rík­is­skulda en ekki til sveit­ar­fé­laga. Skuldir eru sýndar sem hlut­fall af lands­fram­leiðslu.Mynd 1.

Rík­is­skuldir Íslands höfðu verið á nið­ur­leið ára­tug­inn fram að fjár­mála­hrun­inu 2008. Við hrunið og á fyrstu árunum eftir það stórjuk­ust skuldir rík­is­ins, einkum vegna mik­ils kostn­aðar við end­ur­reisn seðla­bank­ans og við­skipta­banka, vegna tekju­falls og vegna auk­inna útgjalda til atvinnu­leys­is­bóta. Á upp­sveifl­unni eftir 2011 lækk­uðu skuld­irnar svo aftur stór­lega og voru með því lægsta sem sást í hópi hag­sæld­ar­ríkj­anna áður en Kóvid-kreppan skall á. 

Á mynd­inni má svo sjá hvernig aukn­ing rík­is­skulda vegna Kóvid-krepp­unnar (2019-2021) er lítil hér á landi í sam­an­burði við það sem almennt tíðkast í hag­sæld­ar­ríkj­unum (efsta línan á mynd­inn­i), sem almennt eru á miklu hærra skulda­stigi en við.

Auglýsing
Þetta þýðir að Ísland er með rík­is­fjár­mál í góðri stöðu sem skapar óvenju góða mögu­leika á að milda áhrif efna­hag­skrepp­unnar stór­lega, sem og að byggja upp á skyn­sam­legum nót­um. Lær­dómur af fyrri kreppum sög­unnar er sá, að rík­is­valdið þarf að vera í lyk­il­hlut­verki ef vel á til að takast.

Rík­is­valdið brást vissu­lega við með mót­væg­is­að­gerðum 21. mars. Stærð aðgerð­anna var þá metin á 230 millj­arða, en minni­hluti þess voru bein útgjöld rík­is­ins. Sumt var frestun á skatt­greiðsl­um, annað úttektir almenn­ings á sér­eigna­sparn­aði (sem jók skatt­tekjur rík­is­ins). Fleiri aðgerðir bætt­ust síðar við. 

Á heild­ina litið er útgjalda­byrði og tekju­tap íslenska rík­is­ins þó hóf­legt að umfangi sam­an­borið við önnur vest­ræn hag­sæld­ar­ríki, eins og sést af hóf­legri aukn­ingu rík­is­skuld­anna hér á landi.

Ríkið hefur það þess vegna í hendi sér að taka fastar á og milda áhrif krepp­unnar enn bet­ur.

Það sem gera þarf í krepp­unni

Með vax­andi atvinnu­leysi í vetur er brýn­ast að grípa til eft­ir­far­andi aðgerða:

Bæta trygg­ing­ar­vernd atvinnu­leys­is­bót­anna, með hækkun grunn­bóta og leng­ingu tíma­bils á tekju­tengdum bótum úr 3 í 6 mán­uði (sjá hér). Þetta þarf til að létta byrðar helstu fórn­ar­lamba krepp­unnar og styðja við eft­ir­spurn og einka­neyslu í hag­kerf­inu (sem er gott fyrir atvinnustig­ið).

- Efla hvers konar stuðn­ings- og virkni­úr­ræði við atvinnu­lausa (sem kostar lít­ið).

- Skapa ný störf:

  • Með auk­inni nýsköp­un 

  • Með mik­illi fjölgun starfa við umönn­un 

  • Með auknum inn­viða- og við­halds­fram­kvæmd­um 

  • Með auknum aðgerðum til orku­skipta

  • Með auk­inni grænni starf­semi við sjálf­bæra mat­væla­fram­leiðslu 

Þetta eru ein­ungis dæmi (sjá nánar í bæk­lingi ASÍ „Rétta leiðin – Frá kreppu til lífs­gæða”).

Ferða­þjón­ustan óx of hratt á síð­ustu árum og var vart sjálf­bær, enda stólaði hún á skatt­fríð­indi, erlent skamm­tíma­vinnu­afl í lág­launa­störfum og ofnotkun á nátt­úru­gæð­un­um. Það er því hæpið að hægt sé að halda öllum fyr­ir­tækjum grein­ar­innar á lífi í gegnum vet­ur­inn með beinum rík­is­stuðn­ingi, umfram það sem þegar er orð­ið. 

Þess vegna þarf nýjar áherslur í atvinnu­stefnu. Þeim mun fastar sem ríkið tekur á örv­un­ara­gerðum þeim mun minni verða afleið­ingar Kóvid-krepp­unnar fyrir þjóð­ina.

Skuld­irnar greið­ist niður á löngum tíma 

Hin góða fjár­hags­staða rík­is­ins þýðir einnig að jafn­vel þó fastar sé tekið í efna­hags- og vel­ferð­ar­ár­arnar þá verður skulda­staða rík­is­ins ekki stórt vanda­mál, eins og t.d. varð eftir hrunið 2008. 

Það þýðir líka að skuldir rík­is­ins mun ekki þurfa að greiða niður með neinu offorsi, eins og sumir tals­menn Sjálf­stæð­is­flokks­ins og atvinnu­rek­enda hafa þó kraf­ist und­an­far­ið. Við eigum ein­fald­lega að láta hag­vöxt­inn létta byrð­arnar af skuld­unum á löngum tíma og allar beinar nið­ur­greiðslur skulda eiga að koma í hægum skrefum af afgangi á upp­sveiflu­tíma. 

Engin þörf er á skatta­hækk­unum eða launa­lækk­unum vegna Kóvid-krepp­unn­ar. Það er raun­veru­leik­inn á Íslandi í dag – og fyrir það má þakka.

En það þýðir líka að engin ástæða er til að bíða með öfl­ugri mót­væg­is­að­gerðir rík­is­ins gegn krepp­unni, meðal ann­ars í anda þeirra sem að ofan eru nefnd­ar.

Hvers vegna ekki að nýta góða stöðu okkar til fulls?

Höf­undur er pró­fessor við HÍ og sér­fræð­ingur í hluta­starfi hjá Efl­ing­u-­stétt­ar­fé­lagi.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Bensíndropinn er dýr um þessar mundir.
Bensínverð ekki verið hærra frá því í nóvember 2019
Hlutur olíufélaganna í hverjum seldum bensínlítra hefur ekki verið minni frá því í janúar 2020. Viðmiðunarverð á bensíni hefur þrátt fyrir það ekki verið hærra í 15 mánuði og hefur hækkað um 14 prósent frá því í maí.
Kjarninn 28. febrúar 2021
Barokkbandið Brák safnar fyrir útgáfu plötu sem skilur eftir sig menningarleg verðmæti
Ný hljómplata Barokkbandsins Brákar nefnist Tvær hliðar/ Two Sides og verður tvöföld. Hljómsveitin safnar nú fyrir upptökum og útgáfu hennar á Karolina Fund og áætlar að platan komi út í lok árs 2021.
Kjarninn 28. febrúar 2021
Freyr Eyjólfsson
Hring eftir hring
Kjarninn 28. febrúar 2021
Halla Bergþóra Björnsdóttir.
Lögreglustjóri vill ekki tjá sig um símtöl Áslaugar Örnu til sín
Halla Bergþóra Björnsdóttir, lögreglustjóri á höfuðborgarsvæðinu, segir ástæðu þess að hún vilji ekki tjá sig um símtöl dómsmálaráðherra eftir að Ásmundarsalsmálið kom upp vera þá að málið sé komið til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
Kjarninn 28. febrúar 2021
„Mér leið alveg ömurlega yfir að hafa smitast“
Víðir Reynisson hefur lært „ótrúlega margt“ um mannleg samskipti frá upphafi faraldursins og hefði viljað gera sumt öðruvísi, m.a. Facebook-færsluna sem hann skrifaði um aðdraganda þess að hann smitaðist sjálfur af COVID-19.
Kjarninn 28. febrúar 2021
Mynd tengd ráninu sem var framið í Dansk Værdihåndtering árið 2008.
Ákært fyrir áform
Fyrir nokkrum dögum hófust í Danmörku réttarhöld yfir fimm mönnum. Þótt réttarhöld séu daglegt brauð eru þessi óvenjuleg því afbrotið sem ákært er fyrir hefur ekki verið framið.
Kjarninn 28. febrúar 2021
Ný fjarskiptalög gætu kostað Sýn 325 milljónir króna
Í ársreikningi Sýnar er fjallað um lagasetningu sem er í pípunum, og er bæði íþyngjandi og ívilnandi fyrir fyrirtækið. Annars vegar er um að ræða frumvarp til nýrra fjarskiptalaga og hins vegar frumvarp um styrkveitingar til einkarekinna fjölmiðla.
Kjarninn 27. febrúar 2021
Twitter búið að opna útibú í Reykjavík
Í lok síðasta mánaðar var útibú fyrir Twitter skráð í fyrirtækjaskrá. Stofnandi Ueno, sem seldi fyrirtækið nýverið til samfélagsmiðlarisans, vann fyrsta daginn sinn fyrir Twitter hérlendis í dag.
Kjarninn 27. febrúar 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar