Þétting byggðar – Lýðheilsa og lífsgæði

Þrír sérfræðingar hvetja sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu eindregið til þess að endurskoða þéttingaráform sín í þágu lýðheilsu og lífsgæða.

triviamynd.jpg
Auglýsing

Í fréttum Arn­ars Þórs Ing­ólfs­sonar í Kjarn­anum þann 23. og 24. októ­ber sl. er vönduð umfjöllun um til­lögur að breyt­ingum á aðal­skipu­lagi Reykja­vík­ur­borgar sem nú eru komnar í form­lega kynn­ingu.

Ljóst er að mikil vinna hefur verið lögð í breyt­ing­arnar og á Reykja­vík­ur­borg og ráð­gjafar hennar heiður skil­ið. Þá sér­stak­lega fyrir metn­að­ar­full mark­mið sem eru sett í þágu lýð­heilsu og lífs­gæða. Í nefndum kynn­ing­ar­gögnum seg­ir:

„Við skipu­lagn­ingu og hönnun íbúð­ar­byggðar verði gæði hús­næð­is­ins og nærum­hverfis þess í fyr­ir­rúmi. Í því sam­hengi þarf m.a. að horfa til stærða íbúða fyrir mis­mun­andi fjöl­skyldu­gerðir og sam­býl­is­form, birtu­skil­yrða, hljóð­gæða og loft­gæða í íbúð­um, sem og inn­görðum og nærum­hverfi hús­næð­is­ins, hæð bygg­inga og fjar­lægða milli þeirra, dýpt hús­bygg­inga og hlut­fall úti­svæða til leiks og dvalar þar sem sólar nýtur bróð­ur­part dags.“

Grein­ar­höf­undar taka heils hugar undir þessi mark­mið og fagna þeim. Þeir eru samt áhyggju­fullir í ljósi reynslu síð­ustu ára. Það á eftir að sjá hvernig þessi fal­legu mark­mið skila sér í hverfa­skipu­lagi, deiliskipu­lagi og end­an­legri byggð. Hættan er sú að fjár­hags­legir hags­munir ráði of miklu og byggt verði of mikið og of þétt. Í þessu efni er rétt að nefna mik­il­vægar nið­ur­stöður fræði­manna:

„Fé­lags­leg vanda­mál og streitu­þættir í umhverfi eru að jafn­aði meiri og útbreidd­ari í borgum en úti á lands­byggð­inni. Hverfi með miklum þétt­leika byggðar ein­kenn­ast af hærri glæpa­tíðni, dán­ar­tíðni, félags­legri ein­angr­un, loft­mengun og hávaða.(Freeman H. Mental health and the environ­ment. 1st ed. London: Churchill Livingsto­ne, 1984.)

Auglýsing
Vandi okkar sem ráð­gjafa á sviði hljóð­vistar og lýs­ingar er sá að þegar við komum að borð­inu er búið að ákveða skipu­lag byggð­ar­innar og því verður litlu breytt til batn­að­ar. Það er mik­il­vægt að við komum að verki strax á skipu­lags­stigi til þess að koma góðu til leiðar á okkar fagsvið­um. Vondu skipu­lagi verður ekki bjargað með „bygg­ing­ar­tækni­legum aðgerð­um“ eins og gjarnan er haft á orði af full­trúum skipu­lags­yf­ir­valda.

Á sviði hljóð­vistar er áhyggju­efni að verið er að teikna nýja íbúða­byggð þétt við stofnæðar umferð­ar. Miklu nær væri að byggja skrif­stofu­bygg­ingar og atvinnu­hús­næði næst stofnæðum og leyfa íbúa­byggð­inni að vera í skjóli til þess að tryggja góða hljóð­vist og ótrufl­aðan svefn. Benda má á leið­bein­ingar Alþjóða heil­brigð­is­stofn­un­ar­innar í þessu efni. Vand­inn er sá að við stofn­brautir höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins er glugg­inn sem bíla­um­ferð dettur niður ein­ungis frá u.þ.b. 01:30 til 04:30 að nóttu. Það er of stuttur svefn. Þung öku­tæki sem fara hjá á leyfi­legum hraða stofn­brauta vekja fólk upp af svefni. Þetta þekkja íbúar sem búa í nágrenni stofn­brauta. Eru allir búnir að gleyma átök­unum við breikkun Reykja­nes­brautar í gegnum Garða­bæ?

Hér ráða oft sjón­ar­mið fjár­festa og bygg­ing­ar­að­ila sem segja ekki markað fyrir atvinnu­hús­næði og vilja byggja íbúðir sem gefa meira í aðra hönd. Það er ómögu­legt að láta slík sjón­ar­mið koma niður á lýð­heilsu og lífs­gæðum með heilsu­spill­andi íbúð­ar­hús­næði. Um þetta er m.a. fjallað í grein Lárusar og Ólafs sem ber nafnið Sefur þú nógu vel; ef ekki hvað veld­ur? sem birt­ist þann 16.03.2018 í Morg­un­blað­inu. Í með­fylgj­andi töflu sjást alvar­leg áhrif svefn­leysis af völdum umhverf­is­há­vaða á lýð­heilsu: Heimild:  World Health Organization 2009 Night Noise Guidelines for Europe.

Það er mjög ánægju­legt að Evr­ópu­sam­bandið hefur tekið bar­átt­una við stig­vax­andi hávaða í umhverf­inu upp á sína arma. Við Íslend­ingar erum því skyldug til þess að kort­leggja hávaða við helstu umferð­ar­æðar og flug­velli og birta útreiknuð hávaða­kort opin­ber­lega. Sér­stök ákvæði eru um upp­lýs­inga­skyldu gagn­vart almenn­ingi. Les­endur eru hvattir til þess að kanna rétt sinn í þessu efni. Aðild­ar­þjóðir eru jafn­framt skyldugar til þess að stuðla að fækkun íbúða sem standa í of miklum hávaða með aðgerða­á­ætl­un­um. Ný íbúða­byggð þétt við stofn­brautir fer í þver­öf­uga átt.

Grein­ar­höf­undar sjá ekki betur en að helsta verk­færið hér á landi til þess að skoða aðkomu dags­ljóss inn í bygg­ingar við skipu­lags­vinnu sé notkun skugga­varps. Það er notað til þess að meta aðkomu sólar að ytri skel bygg­inga og umhverfis þeirra. Skugga­varp er afhent með skipu­lags­upp­drætti fyrir jafn­dægur og sum­ar­sól­stöð­ur. Ekki er tekið til­lit til þeirrar dýr­mætu kvöldsólar sem við njótum á Íslandi að sumri til. Sama gildir um tak­mörkun á dags­lýs­ingu við skýj­aðan him­inn eða þegar sólar nýtur ekki við. Af þessum sökum hafa grein­ar­höf­undar ásamt fleirum sent inn athuga­semdir vegna deiliskipu­lags nýs Skerja­fjarð­ar. Rann­sóknir hafa sýnt að sól­ar­ljós stuðlar að auk­inni myndum serótóníns sem lyftir geði, þrótti og hækkar kjarna­hita lík­am­ans; sem ann­ars er lækk­aður að nóttu til. (Turner PL, Van Someren EJ, Main­ster MA. The role of environ­mental light in sleep and health: effects of ocular aging and cat­aract sur­gery Sleep Med Rev 2010 Aug;14(4):269-80). Rann­sóknir hafa einnig sýnt að betri aðkoma dags­ljóss teng­ist auknum afköst­um, betri náms­ár­angri, betri ein­beit­ingu og auknum þæg­ind­um; eins og að sjá hluti og umhverfi bet­ur. (Ed­wards, L., Torcell­ini, P. (2002) A Litera­t­ure Review of the Effects of Natural Light on Build­ing Occupants, National Renewa­ble Energy Laboratory, U.S. Depart­ment of Energy.)

Þegar lagt er upp með að byggja hátt og þröngt fá efstu hæð­irnar bestu skil­yrð­in. Þar er ávallt góð aðkoma dags­ljóss; þegar þess nýt­ur. Dags­ljós nýt­ist u.þ.b. 4 m inn í íbúðir frá glugga­flöt­um. Þegar bygg­ing er 15 m djúp er nýt­an­legt dags­ljós í rétt lið­lega helm­ingi íbúða á efstu hæð­um; þar sem gluggar eru í tvær átt­ir. Þegar dýptin eykst í 20 m eða meira tak­markast nýt­ing dags­ljóss líka á efstu hæð­um. Allt aðra sögu er að segja um íbúðir á neðstu hæð­um. Í þéttri byggð hefur umhverfið mikið að segja um aðkomu dags­ljóss þar. Bæði nálægð, lega og hæð nálægra bygg­inga; sem og svalir og teg­und glerja, getur tak­markað aðkomu dags­ljóss­ins sbr. með­fylgj­andi ljós­mynd­ir. Gott skipu­lag og full­nægj­andi ákvæði í bygg­ing­ar­reglu­gerð verða að stuðla að góðri aðkomu dags­ljóss inn í íbúðir eigi að tryggja lýð­heilsu og lífs­gæði íbúa.

Í breyt­ingu á aðal­skipu­lagi Reykja­vík­ur­borg­ar, sem nú liggur til kynn­ing­ar, kemur fram að tekið sé til­lit til hnatt­stöðu lands­ins og umhverf­is­að­stæðna. Þannig er mikil áhersla lögð á aðkomu dags­ljóss; sér­stak­lega sól­ar­ljóss, inn í íbúðir og á græn svæði. Þessu taka grein­ar­höf­undar fagn­andi eins og áður seg­ir. Við nán­ari lestur kemur þó í ljós alvar­legt vanda­mál sem er gefin við­mið fyrir leyfi­lega hæð bygg­inga. Skil­greind eru stór svæði með að hámarki 5 hæð­um, önnur svæði eru til­greind með 5 til 8 hæð­um. Þriðji flokk­ur­inn er bygg­ingar hærri en 9 hæð­ir. Leyfð frá­vik frá þessu eru -1 til +2 hæðir með rök­stuðn­ingi.

Það sem vekur sér­staka athygli í þessu sam­bandi er að í aðal­skipu­lagi Reykja­vík­ur­borgar frá árinu 1966 liggja nákvæm­lega sömu lýð­heilsu mark­mið til grund­vall­ar: Vitnað er í hnatt­stöðu og umhverf­is­að­stæð­ur. Lögð er mikil áhersla á aðkomu dags­ljóss; þar með talið sól­ar­ljóss, inn í bygg­ing­ar. Sér­stak­lega er tekið fram mik­il­vægi aðkomu sólar að leik­svæðum barna. Aðferðin árið 1966 til þess að ná þessum mark­miðum aðal­skipu­lags er hins­vegar gjör­ó­lík því sem áður er greint: Byggja á 1. til 3. hæða íbúða­hverfi til að tryggja vist­væna byggð. Mögu­lega var nálg­unin árið 1966 heldur íhalds­öm. Hún tryggir mjög gott dags­ljós í íbúð­um; mögu­lega að ein­hverju leyti á kostnað götu­lífs. Það má þó á milli vera.

Fram­an­greind mark­mið aðal­skipu­lags um lýð­heilsu og lífs­gæði eru ekki tölu­sett og hafa verður í huga að bygg­ing­ar­reglu­gerð tryggir ekki þessi gæði. Það er von­andi að almenn­ing­ur, yfir­völd, Reykja­vík­ur­borg og fjöl­miðlar styðji okkur ráð­gjaf­ana í að bæta reglu­verkið til þess að tryggja umrædd mark­mið. Við mætum gjarnan þögn­inni þegar við leitum til við­kom­andi stofn­ana um úrbætur í þágu þjóð­ar. Það tók til að mynda heil 12 ár að fá end­ur­bætur á bygg­ing­ar­reglu­gerð með til­liti til hljóð­vist­ar. Hún er alls endis ófull­nægj­andi þegar dags­lýs­ing á í hlut; þ.e. í skipu­lagi byggðar m.t.t. sól­ar­ljóss og dags­birtu. Nú liggja form­legt erindi og til­lögur til úrbóta á borði nýs for­stjóra Hús­næð­is- og mann­virkja­stofn­un­ar. Hann hefur ekki stað­fest mót­töku erind­is­ins þrátt fyrir vin­sam­lega beiðni þar að lút­andi. Ósk­andi er að for­stjór­inn og hans fólk ein­hendi sér í verk­ið. Ef reynslan lýgur ekki gætum við þurft víð­tækan stuðn­ing almenn­ings og fjöl­miðla til þess að koma góðu til leið­ar. Það væri ómögu­legt að þurfa aftur að bíða í 12 ár eftir sjálf­sögðum end­ur­bótum á reglu­verk­inu. Við getum litið til nágranna­þjóða okkar á Norð­ur­löndum í þessu efni.

Hér með hvetja grein­ar­höf­undar sveit­ar­fé­lög á höf­uð­borg­ar­svæð­inu ein­dregið til þess að end­ur­skoða þétt­ing­ar­á­form sín í þágu lýð­heilsu og lífs­gæða. Förum var­lega og forð­umst að nýjar íbúðir standi í óbæri­legum hávaða og skugga. Tryggjum að götu­myndir veiti birtu og yl í okkar kalda landi.

Dr. Ásta Loga­dóttir er verk­fræð­ingur hjá Lotu, Dr. Lárus S. Guð­munds­son er dós­ent við Háskóla Íslands og Ólafur Hjálm­ars­son er verk­fræð­ingur hjá Tri­vium ráð­gjöf. Mynd að ofan er tekin í nýju hverfi í Vatnsmýrinni með sól í hádegisstað tæpum 3 vikum eftir haustjafndægur. MYND: Örn Þór Halldórsson arkitekt.

Myndatexti 1: Mynd að ofan er tekin í nýju hverfi í Vatnsmýrinni með sól í hádegisstað tæpum 3 vikum eftir haustjafndægur. Mynd að er tekin af Melunum um hálftíma síðar. MYND: Örn Þór Halldórsson arkitekt.

Í þéttri byggð stela svalir dýrmætu dagsljósi þegar þær eru staðsettar yfir gluggum neðri hæða. MYND: Örn Þór Halldórsson arkitekt.

Mynda­texti 2: Í þéttri byggð stela svalir dýr­mætu dags­ljósi þegar þær eru stað­settar yfir gluggum neðri hæða



Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ingrid Kuhlman
Dánaraðstoð: Óttinn við misnotkun er ástæðulaus
Kjarninn 4. desember 2021
Guðni Th. Jóhannesson, forseti Íslands, ásamt Agnesi M. Sigurðardóttur, biskup Íslands.
Sóknargjöld lækka um 215 milljónir króna milli ára
Milljarðar króna renna úr ríkissjóði til trúfélaga á hverju ári. Langmest fer til þjóðkirkjunnar og í fyrra var ákveðið að hækka tímabundið einn tekjustofn trúfélaga um 280 milljónir króna. Nú hefur sú tímabundna hækkun verið felld niður.
Kjarninn 4. desember 2021
Íbúðafjárfesting hefur dregist saman á árinu, á sama tíma og verð hefur hækkað og auglýstum íbúðum á sölu hefur fækkað.
Mikill samdráttur í íbúðafjárfestingu í ár
Fjárfestingar í uppbyggingu íbúðarhúsnæðis hefur dregist saman á síðustu mánuðum, samhliða mikilli verðhækkun og fækkun íbúða á sölu. Samkvæmt Hagstofu er búist við að íbúðafjárfesting verði rúmlega 8 prósentum minni í ár heldur en í fyrra.
Kjarninn 4. desember 2021
„Ég fór með ekkert á milli handanna nema lífið og dóttur mína“
Þolandi heimilisofbeldis – umkomulaus í ókunnugu landi og á flótta – bíður þess að íslensk stjórnvöld sendi hana og unga dóttur hennar úr landi. Hún flúði til Íslands fyrr á þessu ári og hefur dóttir hennar náð að blómstra eftir komuna hingað til lands.
Kjarninn 4. desember 2021
Kynferðisleg áreitni og ofbeldi í álverunum og verklag þeirra
Alls hafa 27 tilkynningar borist álfyrirtækjunum þremur, Fjarðaáli, Norðuráli og Rio Tinto á síðustu fjórum árum. Kjarninn kannaði þá verkferla sem málin fara í innan fyrirtækjanna.
Kjarninn 4. desember 2021
Inga Sæland er hæstánægð með nýja vinnuaðstöðu Flokks fólksins og ljóst er á henni að það skemmir ekki fyrir að Miðflokkurinn neyðist til að kveðja vinnuaðstöðuna vegna mjög dvínandi þingstyrks.
Inga Sæland tekur yfir skrifstofur Miðflokksins og kallar það „karma“
„Hvað er karma, ef það er ekki þetta?“ segir Inga Sæland um flutninga þingflokks Flokks fólksins yfir í skrifstofuhúsnæði Alþingis þar sem níu manna þingflokkur Miðflokksins, sem í dag er einungis tveggja manna, var áður til húsa.
Kjarninn 3. desember 2021
Pawel Bartoszek
Samráðið er raunverulegt
Kjarninn 3. desember 2021
Ásmundur Einar Daðason mun taka við málinu gegn Hafdísi Helgu Ólafsdóttur af Lilju Alfreðsdóttur. Hér eru þau saman á kosningavöku Framsóknarflokksins í september.
Ásmundur Einar tekur við málarekstri Lilju gegn Hafdísi
Nýr mennta- og barnamálaráðherra Framsóknarflokksins hefur fengið í fangið mál sem varðar brot forvera hans í embætti og samflokkskonu gegn jafnréttislögum. Það bíður hans að taka ákvörðun um hvort málarekstri fyrir Landsrétti skuli haldið til streitu.
Kjarninn 3. desember 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar