Hver getur best gert upp við kommúnismann?

Jón Ólafsson skrifar um bók Kjartans Ólafssonar um íslenska kommúnista og sósíalista, og gagnrýni háskólaprófessors á verkið sem hann segir litað af geðvonsku, smásmygli og öfund.

Auglýsing

Bók Kjartans Ólafsson um íslenska kommúnista og sósíalista hefur vakið mikla athygli í haust og hlaut verðskuldaða tilnefningu til íslensku bókmenntaverðlaunanna í byrjun þessa mánaðar. Margir hafa fjallað um vinstriróttækni fyrri áratuga hér á landi, en enginn af sama innsæi, skilningi og þekkingu á vinstrihreyfingunni og Kjartan (það er rétt að taka það fram strax að þar sem ég hef unnið með Kjartani að nokkrum þáttum í bakgrunni verksins á undanförnum árum þekki ég það vel).

Það er því óneitanlega skondið – jafnvel grátbroslegt – að lesa geðvonskulegan ritdóm Hannesar H. Gissurarsonar í Morgunblaðinu í síðustu viku, fullan af smásmygli og dylgjum sem kannski er nærtækast að skýra sem öfund. En ritdómurinn kallaði líka fram gamlar minningar. Þegar ég var í Menntaskólanum í Hamrahlíð var Hannes þegar orðinn þekktur vísdómsmaður, sem vílaði ekki fyrir sér að boða fagnaðarerindi frjálshyggjunnar á ólíklegustu stöðum – þar á meðal norðurkjallara MH sem á þessum árum – fyrri hluta níunda áratugarins – var iðulega vettvangur pólitískra málfunda.

Á slíkum fundum kryddaði Hannes ræður sínar með tilvitnunum í kennisetningar marxismans og hafði ævinlega blaðsíðutöl á reiðum höndum. Hins vegar vildi svo einkennilega til að þegar samviskusamir menntaskólanemar fóru að leita uppi tilvitnanirnar þá reyndist erfitt að finna þær. Það var ekki fyrr en löngu síðar að einhver benti mér á að hversu snjallt þetta mælskubragð væri – að nefna blaðsíðutöl út í loftið – því þannig fengju áheyrendur á tilfinninguna að ræðumaðurinn gjörþekkti textana sem hann vitnaði í eftir minni. Og þótt einhver færi að grufla í bókunum á eftir, þá breytast fyrstu hughrif ekki svo auðveldlega.

Auglýsing
Á ritdómnum um bók Kjartans er samskonar bragði beitt til að gera lítið úr verkinu sem verið er að fjalla um og það er jafn einfalt og blaðsíðutalsbragðið. Leiðin er sú að finna fáeinar minniháttar villur – svo sem ranga tilvísun eða titil, ártal eða jafnvel ritvillu, (kannski tvær eða þrjár) og segja svo mæðulega að margar sambærilegar villur sé að finna í bókinni. Með því tekst ritdómaranum að skapa þá tilfinningu lesandans að hann gjörþekki efnið og hafi lúslesið bókina, en nákvæmni höfundarins sé hins vegar mjög ábótavant. Einfalt bragð – en það þarf vissulega sérkennilega innréttaðan karakter til að beita því.

Árið 1992 gerði ég sjónvarpsþætti og fréttainnslög um sovéttengsl íslenskra kommúnista og sósíalista eftir að hafa, eins og fleiri vestrænir fjölmiðlamenn á þeim tíma, komist í heimildir um þetta sem höfðu verið leynilegar í marga áratugi. Fréttir og dagskrárgerð urðu að áhugamáli og seinna skrifaði ég bók um sama efni sem fékk titilinn Kæru félagar. Hún kom út 1999. Þá voru fleiri farnir að nýta sér sömu hluti (Árni Snævarr, Þorleifur Friðriksson og Arnór Hannibalsson höfðu allir kynnt sér heimildirnar að einhverju leyti og fjallað um þær), en Kæru félagar var fyrsta verkið þar sem þetta efni var sett í heildarsamhengi og tengslin rakin yfir nokkra áratugi. Kæru félagar stendur að flestu leyti fyrir sínu ennþá, þótt á þeim tuttugu árum sem liðin eru hafi margt fleira komið fram og margt hefði á sínum tíma mátt vinna og kanna betur.

En það sem einkenndi andrúmsloftið og samræður sem ég átti við fjölda fólks sem hafði lifað þá tíma þegar Sovétríkin voru raunverulegt afl í heiminum var að fólk skiptist algjörlega í andstæðar fylkingar. Langflestir gamlir vinstrimenn voru fullir tortryggni gagnvart því sem ég var að gera. Sumir vildu eiga við mig ritdeilur eða stimpla mig sem málsvara heimskapítalismans. Hægrimenn voru hins vegar mjög áfjáðir, margir hverjir, í að benda mér á hvernig þeir hefðu alla tíð vitað um undirferli og svik „kommanna“ og gert sér grein fyrir því að þeir hefðu verið á mála hjá miðstjórn Kommúnistaflokksins í Moskvu. Þetta ætti ég nú að sanna með skjölum. Vinskapurinn súrnaði hins vegar hratt þegar ég var ekki nógu leiðitamur, þó að vinstrimennirnir fengju nú ekki mikið traust á mér heldur fyrir bragðið – enda voru þeir auðvitað hlutdrægir líka þótt með öðrum hætti væri.

Einn maður skar sig þó úr, alveg frá upphafi. Það var Kjartan Ólafsson. Hann þekkti ég bara sem gamlan Þjóðviljaritstjóra og þingmann í stuttan tíma. Kjartan var þá og alla tíð síðan áhugasamur um það eitt að finna út hvað væri rétt um sovéttengslin. Ef það reyndist rétt að Þjóðviljinn hefði fengið fjárstuðning frá Sovétríkjunum vildi hann vita það. Og ef staðreyndin væri sú að sjálfur hefði hann lifað í blekkingu um áhrif sovéska kommúnistaflokksins á starf sósíalista vildi hann vita það líka. Hann gerði sér grein fyrir því – og stundum fannst mér reyndar að hann væri eini maðurinn sem skildi það – að kalda stríðinu og öllu sem því fylgdi var lokið.

Þess vegna er bók hans Draumar og veruleiki – að öðrum verkum ólöstuðum – langáhugaverðasta og mikilvægasta verkið sem komið hefur út um vinstrihreyfinguna hér á landi. Hún er skrifuð af manni sem er svo nátengdur þessari hreyfingu að það mætti nánast líta á bókina sem sjálfsævisögu hennar. Hún beinist auðvitað að þáttum sem varða ævi og störf höfundarins og er að því leyti ekki rannsóknarit, þótt unnið sé með heimildir sem í mörgum tilfellum eru að koma fram í fyrsta skipti. Bókin er ekki tilraun til að segja sögu hreyfingarinnar eða flokkanna í heild sinni, heldur mótast hún af reynslu höfundarins af vettvangi þeirra og áhuga hans á að gera upp fortíðina. Viðleitni Kjartans til að komast að hinu sanna skín í gegn frá upphafi til enda. Það þýðir að skrif hans eru á köflum óvægin og hann dregur oft upp nýjar og óvæntar myndir af þekktum persónum.

Þetta verk á því betra skilið en geðvonsku og smásmygli – þótt öfundin sé vissulega skiljanleg. Það varpar engu ljósi á verkið að telja upp stafsetningarvillur eða dylgja um fullyrðingar og niðurstöður í bókinni sem í flestum tilfellum eru byggðar á traustari heimildum en höfundar fyrri verka um svipuð efni – þar á meðal Hannes sjálfur – hafa haft aðgang að.

Höfundur er prófessor við Háskóla Íslands.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, í forystusætinu á RÚV í gærkvöldi.
Það liggur ekki fyrir hvort Ísland geti gert tvíhliða samning til að tengja krónu við evru
Staðreyndavakt Kjarnans skoðar fullyrðingu Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur um það sé mögulegt fyrir Ísland að gera samkomulag við Seðlabanka Evrópu um að tengja krónuna við evru.
Kjarninn 23. september 2021
Sigríður Ólafsdóttir
Draumastarf og búseta – hvernig fer það saman?
Kjarninn 23. september 2021
Árni Stefán Árnason
Dýravernd: Í aðdraganda kosninganna er blóðmeraiðnaðurinn svarti blettur búfjáreldis – Hluti II
Kjarninn 23. september 2021
Segist hafa reynt að komast að því hvað konan vildi í gegnum tengilið – „Við náðum aldrei að ræða við hana“
Fyrrverandi formaður KSÍ segir að sambandið hafi frétt af meintu kynferðisbroti landsliðsmanna í gegnum samfélagsmiðla. Formleg ábending hafi aldrei borist.
Kjarninn 23. september 2021
Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, og Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra og formaður Vinstri grænna.
Fleiri kjósendur Sjálfstæðisflokks vilja Katrínu sem forsætisráðherra en Bjarna
Alls segjast 45,2 prósent kjósenda Sjálfstæðisflokksins að þeir vilji fá formann Vinstri grænna til að leiða þá ríkisstjórn sem mynduð verður eftir kosningar.
Kjarninn 23. september 2021
Hugarvilla að Ísland sé miðja heimsins
Þau Baldur, Kristrún og Gylfi spjölluðu um Evrópustefnu stjórnvalda í hlaðvarpsþættinum Völundarhús utanríkismála.
Kjarninn 23. september 2021
Völundarhús utanríkismála Íslands
Völundarhús utanríkismála Íslands
Völundarhús utanríkismála Íslands – Þáttur 4: Byggir Evrópustefna íslenskra stjórnvalda á áfallastjórnun?
Kjarninn 23. september 2021
Rósa Björk Brynjólfsdóttir
Kosningarnar núna snúast um loftslagsmál
Kjarninn 23. september 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar