Opið bréf til Stefáns Eiríkssonar útvarpsstjóra vegna skaðlegrar fjölmiðlaumfjöllunar um holdafar

Formaður Samtaka um líkamsvirðingu skrifar opið bréf til útvarpsstjóra.

Auglýsing

Sam­tök um lík­ams­virð­ingu vilja lýsa yfir áhyggjum og von­brigðum með efn­is­tök Rík­is­út­varps­ins (RÚV) þegar kemur að umfjöllun um holda­far.

Ein­hliða og skað­leg efn­is­tök um holda­far á dag­skrá

Nú í jan­úar hafa verið sýndir tveir heim­ilda­þættir frá BBC á RÚV. Ann­ars­vegar er um að ræða þátt­inn Skyndi­megr­un­ar­til­raunin (The Big Crash Diet Experiment) þar sem fylgst er með fjórum feitum ein­stak­lingum sem settir eru á öfga­full­an, fljót­andi megr­un­ar­kúr þar sem þau fá ein­ungis að neyta um 700 hita­ein­inga á dag í 9 vik­ur. Nið­ur­staða þátt­ar­ins er sú að það slæma umtal sem fylgir öfga­kenndum megr­un­ar­kúrum eigi ekki rétt á sér og að það sé vel á það reyn­andi að skella sér á slíka kúra. Þessi nið­ur­staða er þvert á nið­ur­stöður ára­tuga rann­sókna sem hafa tekið af öll tví­mæli um að skyndi­megr­anir sem þessar séu stór­hættu­legar lík­am­legri, and­legri og félags­legri heilsu.

Fyrir utan lélegar árang­urs­tölur þegar kemur að langvar­andi þyngd­ar­tapi, sem eru á bil­inu 3-5%, þá hefur ekki enn tek­ist að sýna fram á að þyngd­ar­tapið sjálft leiði til heilsu­bót­ar. Algeng­asta útkoman úr þyngd­ar­tap­stil­raun­um, hvaða nafni sem þær nefnast, er þyngd­ar­aukn­ing (1, 2, 3 og 4).

Auglýsing

Lík­urnar á því að feitt fólk nái ein­hvern tím­ann kjör­þyngd á ævi sinni eru stjarn­fræði­lega lágar (5). Þetta orsakast ekki af skorti á vilja­styrk heldur mót­væg­is­að­gerðum sem lík­am­inn grípur til þegar hann upp­lifir hung­ursneyð og hafa fylgt mann­kyn­inu frá upp­hafi.

Í heims­frægri til­raun Ancel Keys þar sem 36 karl­menn tóku þátt í hálf­svel­tit­il­raun í 24 vikur voru afleið­ing­arnar þess­ar: 

Lík­am­legar afleið­ing­ar:

·   Nag­andi hungur

·   Kuldi

·   Lík­am­legur van­máttur

·   Svimi

·   Yf­ir­þyrm­andi þreyta

·   Vöðva­rýrnun

·   Hár­missir

·   Um­fang hjart­ans minnk­aði um 20%

·   Púls lækk­aði

·   Lík­ams­hiti lækk­aði

·   Grunn­brennsla lækk­aði um 40%

And­legar afleið­ing­ar:

·   Þrá­hyggju­kenndar hugs­anir um mat

·   Át­kasta­hegðun

·   Djúp geð­lægð

·   Mikil and­leg neyð

·   Pirr­ingur

·   Minnkuð kyn­hvöt

·   Áhugi á öllu nema mat hvarf

·   Fé­lags­leg ein­angrun

·   Tauga­veiklun

Karl­arnir í þess­ari til­raun neyttu 1560 hita­ein­inga á dag. Tvö­falt fleiri en þátt­tak­endur neyttu í þætt­inum sem RÚV sýndi nú í jan­ú­ar. Við teljum okkur geta full­yrt að eng­inn heil­brigð­is­starfs­maður eða nær­ing­ar­fræð­ingur gæti mælt með þeim aðferðum sem við­hafðar voru í þætt­in­um.

Hinn þátt­ur­inn sem RÚV bauð upp á er heim­ilda­þáttur frá BBC sem kall­ast Sann­leik­ur­inn um offitu (The Truth About Obesity). Þrátt fyrir örlítið gagn­rýn­ari umfjöllun um orsaka­þætti er meg­in­þráður þátt­ar­ins áhyggjur af heilsu­fars­legum og fjár­hags­legum kostn­aði við „flóð­bylgju“ og „far­ald­ur“ offitu þar sem spjótin bein­ast aðal­lega að hreyf­ingu og matar­æði. Sýnt hefur verið fram á að birt­ing­ar­mynd fjöl­miðla af feitu fólki sem byrði á sam­fé­lag­inu ýti undir fitu­for­dóma í sam­fé­lag­inu (6, 7). Slíkri umfjöllun er oft ætlað að vekja upp við­bjóð og reiði hjá áhorf­and­anum og er hún oftar en ekki skekkt þar sem hún fjallar um holda­far ein­ungis frá þyngd­ar­mið­aðri nálgun (weight-normative app­roach), en aldrei þyngd­ar­hlut­lausri nálgun (weight-­neutral app­roach). Þyngd­ar­hlut­laus nálgun fjallar meðal ann­ars um heilsu­fars­legar afleið­ingar fitu­for­dóma, mis­mun­unar og end­ur­tek­inna þyngd­ar­tap­stil­rauna. Sýnt hefur verið fram á að umfjöllun um holda­far af þessu tag­i,  þar sem hallar mjög á aðra hlið­ina, hafi mjög skað­leg áhrif út í sam­fé­lag­ið.

Við höfum jafn­framt miklar áhyggjur af umfjöllun og efn­is­tökum RÚV þegar kemur að offitu­að­gerð­um, allt frá frétta­skýr­ing­ar­þáttum eins og Kveik (20) yfir í útvarps­við­töl við skurð­lækna og sjúk­linga sem hafa geng­ist undir slíkar aðgerð­ir, nú síð­ast 19. jan­úar í morg­un­út­varpi Rásar 2 þar sem skurð­læknir líkti maga­ermis­að­gerðum við gall­blöðru­að­gerð­ir. Var ákveðnum dýrð­ar­ljóma slegið um þessa teg­und aðgerða án þess að farið væri djúpt í auka­verk­anir og áhættu, rétt eins og oft áður.  Sam­tök um lík­ams­virð­ingu hafa áður gert athuga­semd við fjöl­miðlaum­fjöllun um offitu­að­gerðir og reynt að vekja athygli á hætt­unum við slík vinnu­brögð (21). Við teljum áður­nefnda umfjöllun á villi­götum enda er um mikla og flókna aðgerð að ræða með ekki síður miklum og flóknum fylgi­kvill­um, og fólk sem fer í hana með óraun­hæfar vænt­ingar er í sér­stak­lega mik­illi áhættu (22).

Það sem kemur aldrei fram í þess­ari umfjöllun er að fólk sem und­ir­gengst aðgerð­irnar upp­lifir ekki alltaf bætt lífs­gæði og stundum versna þau. Algengt er að fólk þyng­ist aftur eftir að það hefur náð sinni lægstu þyngd eftir aðgerð og að sjúk­dómar á borð við kæfisvefn og syk­ur­sýki 2 sem fóru í sjúk­dóms­hlé láti á sér kræla á ný eftir örfá ár. Átrask­anir og áfeng­is- og vímu­efna­notkun eru einnig tíð­ari meðal þeirra sem hafa geng­ist undir aðgerð af þessu tagi. Krónísk vannær­ing, kvið­verkir og nið­ur­gangur eru við­búin vanda­mál. Aðgerðin hefur áhrif á horm­óna­jafn­vægi og dregur úr ghrel­in-­magni í lík­am­anum sem minnkar mat­ar­lyst en eykur líkur á þung­lyndi. Minni hæfni lík­am­ans til að draga til sín nauð­syn­leg nær­ing­ar­efni gerir það síðan að verkum að hann er ekki fær um að taka til sín virk efni þung­lynd­is­lyfja eins og áður og er því erf­ið­ara að lyfja­stilla þung­lynd­ið. Sjúk­lingar lýsa erf­iðum til­finn­ingum við að upp­lifa breytt við­mót umheims­ins þegar þeir grenn­ast og fitu­for­dómar og mis­munun minn­kar, en von­leysi þegar þeir þyngj­ast nær óhjá­kvæmi­lega aftur og verða fyrir jað­ar­setn­ingu á ný. Skömm­in, von­leysið og sjálfs­á­sök­unin sem fylgir þessu ferli er stór­hættu­leg en eðli­leg ef tekið er til­lit til þess að hvergi heyrum við að þetta séu eðli­legar og nátt­úru­legar afleið­ingar aðgerð­ar­innar og mót­væg­is­að­gerðir lík­am­ans við henni. Þess í stað tönnlast for­svars­fólk aðgerð­anna stöðugt á því að árangur af aðgerð­inni fari að nær öllu leyti eftir því hversu dug­legur sjúk­ling­ur­inn er við að til­einka sér „nýja lífs­hætti“ og ábyrgðin þannig sett í hendur sjúk­lings­ins. Afleið­ingin er sú að sjálfs­vígs­tíðni meðal feitra sem hafa farið í offitu­að­gerð er mun hærri en hjá jafn feitum sem hafa ekki farið í slíka aðgerð (22).

Auglýsing

Jað­ar­setn­ing og afmennskun feitra

Í nútíma­sam­fé­lagi er feitt fólk jað­ar­sett og verður fyrir kerf­is­bund­inni mis­mun­un. Þegar við sjáum feita mann­eskju hefur sam­fé­lagið skil­yrt okkur til að dæma hana sem lata, gráð­uga, óaðl­að­andi, heimska og sið­ferð­is­lega óæðri (8). Sam­fé­lags­leg skila­boð þess eðlis dynja á okkur úr öllum átt­um, ekki síst frá fjöl­miðl­um. Tíðni fitu­for­dóma í Banda­ríkj­unum var orðin sam­bæri­leg tíðni kyn­þátta- og kynja­for­dóma árið 2008 (9). Nýleg rann­sókn sem skoð­aði þróun með­vit­aðra og ómeð­vit­aðra for­dóma gagn­vart kyn­hneigð, kyn­þætti, húð­lit, aldri, fötlun og þyngd á tíma­bil­inu 2007-2016 sýndi fram á að nei­kvæð við­horf til allra þátta höfðu ann­að­hvort minnkað eða staðið í stað, nema til þyngd­ar. For­dómar á grund­velli þyngdar juk­ust á tíma­bil­inu (10).

Skýrsla Land­lækn­is­emb­ætt­is­ins „For­dómar á grund­velli holda­fars í íslensku sam­fé­lagi“ (11) sýndi að fitu­for­dómar lifa góðu lífi á Íslandi. Þar kom einnig fram að „sökum þess hve for­dómar á grund­velli holda­fars koma fram víða má færa rök fyrir því að feitt fólk búi við kerf­is­lægt mis­rétti sem eigi sér rætur í almennum við­horfum og gild­is­mati sam­fé­lags­ins“ og voru fjöl­miðlar og birt­ing­ar­myndir feitra sem þar sjást til­tekin sem orsaka­þátt­ur.

Afleið­ing þess­arar þró­unar er sú að feitt fólk hefur verið afmennskað af sam­fé­lag­inu. Rann­sóknir sýna að þátt­tak­endur eru óhræddir við að stað­festa að þeir álíti feitt fólk síður mennskt og síður þróað en fólk sem er ekki feitt. Þeir sýna feitu fólki einnig minni sam­kennd en grennra fólki (12, 13). Afmennskunin hefur þau áhrif að for­dóm­ar, mis­munun og ofbeldi gegn feitu fólki verður sam­þykkt og rétt­læt­an­leg. Veiga­mik­ill þáttur þarna er áður­nefnd birt­ing­ar­mynd fjöl­miðla.

Vönduð umfjöllun um holda­far er lýð­heilsu­mál

Það þarf ekki frjótt ímynd­un­ar­afl til að sjá að áður­nefnd félags­leg staða feitra hefur áhrif á lík­am­legt, and­legt og félags­legt heilsu­far. Rann­sóknir meðal sam­fé­lags­hópa sem hafa orðið fyrir mis­munun sýna auknar líkur á ýmsum heilsu­farskvill­um, svo sem háþrýst­ingi, lang­vinnum verkj­um, kvið­fitu, efna­skipta­villu, æða­kölkun og brjóstakrabba­meini, jafn­vel þegar tekið hefur verið til­lit til ann­arra áhrifa­þátta (14). Rann­sóknir sýna enn­fremur að reynsla af fitu­for­dómum eykur líkur á þung­lyndi, nei­kvæðu sjálfs­mati, slæmri lík­ams­mynd, ofáts­vanda og minni þátt­töku í hreyf­ingu (14).

Nýleg rann­sókn sýndi fram á að reynsla af fitu­for­dómum hafi for­spár­gildi og nái að útskýra nærri þriðj­ung af þróun lífstíls­sjúk­dóma sem hafa hingað til verið útskýrðir með sjálfri lík­ams­fit­unni (15).

Í minn­is­blaði vinnu­hóps Land­lækn­is­emb­ætt­is­ins um aðgerða­á­ætlun til að draga úr tíðni offitu frá 2013 (16) seg­ir: „Rann­sóknir und­an­far­inna ára­tuga sýna að fitu­for­dómar (ant­i-­fat preju­dice) og mis­munun á grund­velli holda­fars er algeng í vest­rænum sam­fé­lögum og hafa íslenskar rann­sóknir m.a. stað­fest að slík mis­munun á sér stað í atvinnu­líf­inu hér á landi. Við inn­leið­ingu aðgerða þarf því að leggja áherslu á að þær stuðli allt í senn að and­legu, lík­am­legu og félags­legu heil­brigði og vellíðan en verði ekki til þess að auka nei­kvæð við­horf eða van­líðan í tengslum við holda­far. Þvert á móti er mik­il­vægt að efla virð­ingu fyrir fjöl­breyttum lík­ams­vexti í sam­fé­lag­inu þar sem slæm lík­ams­mynd og for­dómar vegna holda­fars geta haft nei­kvæð áhrif á heilsu­tengda hegð­un, heil­brigði og líð­an. Því er ráð­lagt að aðgerðir stjórn­valda felist í efl­ingu heil­brigðra lifn­að­ar­hátta á breiðum sam­fé­lags­legum grund­velli án sér­stakrar áherslu á offitu eða lík­ams­þyngd.“

Það er því ekki ein­ungis mann­rétt­inda­mál að umfjöllun um holda­far sé vönduð og í jafn­vægi, heldur einnig brýnt lýð­heilsu­mál. Á þeim grund­velli hefur Alþjóða­heil­brigð­is­stofn­unin (WHO) vakið athygli á fitu­for­dómum sem heilsuvá og til­tekið sér­stak­lega fjöl­miðla sem stóran áhrifa­þátt (16).

Laga­legar skyldur RÚV sem fjöl­mið­ils í almanna­þágu

Mynd: Aðsend

Hér að ofan má sjá inn­gang að frétt RÚV frá árinu 2010. Fram kemur í mynda­text­anum að Íslend­ingar þurfi að hugsa sinn gang og herða sókn­ina gegn offitu þar sem ný skýrsla sýni að Íslend­ingar séu í hópi mestu „fitu­hjassa“ í heimi. Fréttin er enn aðgengi­leg á vef RÚV (17).

Nær­tækara dæmi er umfjöllun um ráð­stefnu um offitu sem Íslensk erfða­grein­ing stóð fyrir í febr­úar 2020. Kári Stef­áns­son kom af því til­efni í útvarps­við­tal á RÚV og var skrifuð frétt upp úr því sem einnig var birt á vef RÚV (18). Kári segir m.a.: „ef við hugsum um þetta út frá klass­ísku mati okkar í sam­fé­lag­inu á hegðun fólks, þá er offitan að með­al­tali tján­ing á heldur lélegri starf­semi heil­ans, það er ósköp ein­falt.“ Í kjöl­farið af ráð­stefn­unni þar sem máluð var upp mynd af feitu fólki sem heimsku og óhlýðnu skrif­aði for­maður Sam­taka um lík­ams­virð­ingu pistil (19) og gagn­rýndi þessa orð­ræðu. Pistill­inn var sendur á tölvu­póst­fang RÚV og óskað eftir því að fjallað yrði um þá hlið umræð­unnar til að gæta jafn­væg­is. Erind­inu var ekki svar­að.

Í fyrstu máls­grein 1. kafla laga um Rík­is­út­varp­ið, fjöl­miðil í almanna­þágu (nr. 23/2013), segir að mark­mið lag­anna sé að „stuðla að lýð­ræð­is­legri umræðu, menn­ing­ar­legri fjöl­breytni og félags­legri sam­heldni í íslensku sam­fé­lagi með fjöl­miðla­þjón­ustu í almanna­þágu. Rík­is­út­varp­inu er falin fram­kvæmd hennar eins og nánar er kveðið á um í lögum þess­um. Rík­is­út­varpið er þjóð­ar­mið­ill og skal rækja fjöl­breytt hlut­verk sitt af fag­mennsku, metn­aði, heið­ar­leika og virð­ing­u.“

Við óskum eftir opnu sam­tali við útvarps­stjóra til að ræða hvernig við get­um, sem fag­fólk og aðgerða­sinn­ar, stutt Rík­is­út­varpið við að fram­fylgja áður­greindu laga­á­kvæði eftir bestu getu.

Auglýsing

Í stuttu máli ...

-   Sam­tök um lík­ams­virð­ingu lýsa yfir áhyggjum og von­brigðum með efn­is­tök Rík­is­út­varps­ins (RÚV) þegar kemur að umfjöllun um holda­far.

-   Borið hefur á ein­hliða og skað­legri umfjöllun um holda­far á vegum RÚV sem málar feitt fólk upp sem byrði á sam­fé­lag­inu. Slík birt­ing­ar­mynd hefur afmennsk­andi áhrif á feitt fólk og ýtir undir fitu­for­dóma í sam­fé­lag­inu (6, 7).

-   Fitu­for­dómar og mis­munun á grund­velli holda­fars hafa alvar­legar lík­am­leg­ar, and­legar og félags­legar afleið­ingar fyrir feitt fólk (14, 15). Vönduð umfjöllun fjöl­miðla um holda­far er því ekki ein­ungis mann­rétt­inda­mál heldur brýnt lýð­heilsu­mál.

-   RÚV ber skylda til þess sam­kvæmt lögum að sinna hlut­verki sínu af fag­mennsku, metn­aði, heið­ar­leika og virð­ingu.

-   Sam­tök um lík­ams­virð­ingu óska eftir fundi með útvarps­stjóra í því skyni að eiga opið sam­tal um hvernig megi koma í veg fyrir skað­lega umfjöllun um holda­far.

Höf­undur er félags­ráð­gjafi og for­maður Sam­taka um lík­ams­virð­ingu.

Heim­ild­ir: 

1) https://nut­ritionj.biomedcentral.com/­art­icles/10.1186/1475-2891-10-9

2) https://www.hindawi.com/jo­urnals/jo­be/2014/983495/

3) https://eschol­ars­hip.org­/uc/item/0tv27311

4) https://www.face­book.com/not­es/2721052264776963/

5) https://pu­b­med.ncbi.nlm.nih.­gov/26180980/

6) https://on­lin­eli­br­ar­y.wiley.com/doi/­full/10.1111/j.1600-0838.2004.00399.x-i1

7) https://pu­b­med.ncbi.nlm.nih.­gov/26395745/

8) https://doi.org­/10.1038/o­by.2008.636

9) doi: 10.1038/i­jo.2008.22 

10) https://doi.org­/10.1177/0956797618813087

11) https://www.land­la­ekn­ir.is/serv­let/fi­le/­stor­e93/item28261/Holda­fars­for­d%C3%B3mar_loka­skjal_des.2015.pdf

12) doi: 10.1002/o­by.22460

13) https://doi.org­/10.1016/j.­ne­uroima­ge.2013.11.041

14) https://a­jp­h.ap­hapu­blications.org­/doi/10.2105/A­JP­H.2009.159491

15) https://jo­urnals.sagepu­b.com/doi/10.1177/0956797619849440

16) https://www.e­uro.who.in­t/__data/as­sets/p­d­f_fi­le/0017/351026/Weight­Bi­as.pd­f?u­a=1

17) https://www.ruv.is/frett/vill-her­da-sokn­ina-­gegn-offitu

18) https://www.ruv.is/frett/offita-a­d-­medaltali-tj­an­ing-a-l­el­egri-heila­starf­semi

19) https://www.vis­ir.is/g/2020200209861/feit-heimsk-og-ohlydin

20) https://www.face­book.com/fitu­for­doma­gler­aug­un/posts/502505666949886

21) https://www.face­book.com/not­es/870802080343141/

22) https://bari­at­rict­imes.com/und­er­stand­ing-postoper­ati­ve-su­icide-­self-inj­ury/#:~:text=Ba­sed%20on%20t­heir%20ana­lys­is%2C%20t­he,3.2%E2%80%935.1%2F10%2C000

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Svona á gangnamunnurinn að líta út frá Rødby
Gullöld á pönnukökueyjunni
Eftir mörg erfiðleikaár, og fólksflótta, sjá íbúar dönsku eyjunnar Lálands nú fram á betri tíð með þúsundum nýrra starfa. Ástæðan er Femern tengingin svonefnda milli Danmerkur og Þýskalands.
Kjarninn 7. mars 2021
Jörð hefur skolfið í grennd við Keili frá því í síðustu viku.
Vefur Veðurstofunnar tilbúinn í slaginn
Álagið á vef Veðurstofunnar hefur verið mikið frá því að jarðskjálftahrina hófst á Reykjanesskaga í síðustu viku. Einu sinni datt vefurinn alveg niður en nú er búið að efla þol hans til muna.
Kjarninn 6. mars 2021
Jón Baldvin Hannibalsson
Stefnuskráin
Kjarninn 6. mars 2021
Heimir Snorrason
Til varnar algóritmanum
Kjarninn 6. mars 2021
Mjólkurvörur frá MS
Segir yfirlýsingar MS „í besta falli hlægilegar“
Forsvarsmenn Mjólku gefa lítið fyrir yfirlýsingar Mjólkursamsölunnar, sem dæmd var fyrir að misnota markaðsráðandi stöðu sína, um að aðgerðir hennar hefðu verið gerðar í góðri trú.
Kjarninn 6. mars 2021
Brugghúsafrumvarp Áslaugar Örnu vekur litla kátínu hjá Landlæknisembættinu og ÁTVR
Embætti landlæknis telur „góða sátt“ um núverandi fyrirkomulag áfengissölu, en lítil merki eru um það í þeim fjölmörgu umsögnum sem borist hafa Alþingi undanfarna daga vegna frumvarps dómsmálaráðherra um sölu bjórs beint frá brugghúsum.
Kjarninn 6. mars 2021
Tíu staðreyndir um Ásmundarsalsmálið og eftirmála þess
Ráðherra varð uppvís að því að vera viðstaddur viðburð/samkvæmi/listaverkasölu á Þorláksmessu, þegar strangar sóttvarnarreglur voru við lýði. Grunur var um brot á þeim. Síðan þá hefur málið tekið marga pólitíska snúninga. Hér eru helstu staðreyndir þess.
Kjarninn 6. mars 2021
Sara Stef. Hildardóttir
Um upplýsingalæsi og fjölmiðlanefnd
Kjarninn 6. mars 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar