Evrópusambandslöndin tapa á Brexit

Andrés Pétursson segir að færa megi góð rök fyrir því að enginn græði á Brexit. Í þessari þriðju og síðustu grein um málið segir hann að ESB verði að líta í eigin barm og gera sér grein fyrir því að lítill vilji sé til enn nánari samruna sambandsins.

Auglýsing

Það eru ekki bara Bretar sem tapa á Brex­it. Evr­ópu­sam­bandið sjálft hefur misst eitt af sínum mik­il­væg­ustu aðild­ar­lönd­um. Bret­land var ekki bara þriðja fjöl­menn­asta ríki sam­bands­ins heldur líka boð­beri frjáls­lyndra sjón­ar­miða í verslun og við­skiptum bæði innan og utan ESB. Nor­rænu rík­in, Írar, Eystra­salts­ríkin og Hol­land litu mjög til for­ystu Breta á þessu sviði. Nú hafa þessi lönd misst mik­il­vægan banda­mann og þetta truflar ákveðið valda­jafn­vægi innan sam­bands­ins sem var sam­þykkt með Nice-sátt­mál­anum árið 2001 og upp­fært með Lissa­bon-sátt­mál­anum árið 2007. Vegna stækk­unar sam­bands­ins var mik­il­vægt að sam­þykkja reglur sem ekki gæfu hverri ein­ustu þjóð neit­un­ar­vald varð­andi hvert ein­asta mál sem sam­bandið þurfi að ná í gegn. En aðild­ar­löndin voru ekki heldur til­búin að sam­þykkja að ein­faldur meiri­hluti myndi ráða í öllum mál­um. Því voru sam­þykktar reglur sem gera lönd­unum kleyft að mynda banda­lög um framgang ýmissa mála.

Aðal­regla ESB um ákvarð­anir er samt sem áður ein­hugur og sam­staða allra, en í nokkrum til­teknum mála­flokkum ræður meiri­hluti. Án þess að fara út í mikil smá­at­riði þá veittu þessir samn­ingar ákveðnum ríkja­blokkum mögu­leika á því að keyra mál í ákveðnum mála­flokkum í gegn þrátt fyrir að ein­stök lönd væru gegn þeim breyt­ing­um. Á sama tíma gátu hins vegar lönd beitt neit­un­ar­valdi gegn ákveðnum mál­um. Lyk­iltala í þessum efnum er 35% neit­un­ar­vald en með brott­hvarfi Breta ráða þessi frjáls­lynd­ari lönd ein­ungis yfir um 30% af atkvæða­magn­inu. Margt bendir til að taka þurfi upp þetta kerfi enda ólík­legt að þessi frjáls­lynd­ari lönd sætti sig við minnk­andi völd.

Evr­ópu­sam­bandið verður að líta í eigin barm

Evr­ópu­sam­bandið og leið­togar ann­arra Evr­ópu­sam­bands­ríkja þurfa líka að líta í eigin barm varð­andi brott­hvarf Breta. Hægt er færa góð rök fyrir því að samn­ingur sá sem Bretar fengu þegar þeir gengu í sam­bandið árið 1973 var ekki nógu góð­ur. Bretar höfðu hins vegar lengi sóst eftir aðild og voru því til­búnir að ganga nokkuð langt til að kom­ast inn í klúbb­inn. Nettófram­lög Breta til sam­starfs­ins voru strax mun meiri en þeir fjár­munir sem þeir fengu til baka í styrkj­um. Þetta skap­aði fljót­lega streitu í sam­skiptum og náði hámarki á Thatcher tím­anum þar sem krafa Thatcher um „pen­ing­ana til baka“ lit­aði öll sam­skipti Bret­lands við ESB. Þrátt fyrir að Bretar hafi náð að rétta sinn hlut þá hefur eymt eftir af þess­ari tor­tryggni allar götur síð­an. Ekki má gleyma því að mis­mun­andi laga­hefð ESB-­ríkja og svo Bret­lands hefur oft flækt mál­in. Bret­land, ólíkt flestum öðrum lönd­um, er ekki með neina form­lega stjórn­ar­skrá. Þetta hefur stundum skapað óvissu og mis­skiln­ing á milli aðila. Einnig hefur þessi mis­mun­andi hefð alið á ótta hjá almenn­ingi í Bret­landi að Evr­ópu­sam­bandið ætl­aði sér að eyða breskri laga­hefð. Ekki hafa stans­lausar árásir bresku götu­blað­anna heldur hjálpað til að bæta ímynd Evr­ópu­sam­bands­ins í augum bresks almenn­ings. Fylg­is­menn aðildar í Bret­landi ofmátu hins vegar eigin styrk og vökn­uðu of seint upp við vondan draum.

Auglýsing

Frá upp­hafi hefur almenn­ingi þótt stjórn­kerfi Evr­ópu­sam­bands­ins og yfir­bragð þess vera fjar­lægt hinum almenna borg­ara. Einnig hafa ótelj­andi mála­miðl­anir til að halda því gang­andi skapað þá ímynd að ESB sé bákn og óskilj­an­legt flækju­kerfi. „Hver vill elska 49 ára gamlan mann,“ söng Þursa­flokk­ur­inn svo eft­ir­minni­lega á sínum tíma og á margan hátt á það við um Evr­ópu­sam­band­ið. Það er erfitt að skapa miklar til­finn­ingar til ein­hverrar and­lits­lausrar stofn­unar í öðru landi sem virð­ist helst skipta sér af smá­málum eins og hávaða frá sláttu­vélum og gæði gúmmís í getn­að­ar­vörn­um. Auð­vitað er þetta mikil ein­földun á því hvað Evr­ópu­sam­bandið stendur fyr­ir. En and­stæð­ingum Brexit mistókst að sann­færa meiri­hluta bresku þjóð­ar­innar að hags­munum bresks almenn­ings væri betur borgið innan en utan sam­bands­ins. Þrátt fyrir að mjög mjótt væri á mun­unum í þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­unni árið 2016, og skoð­ana­kannanir bendi til þess að meiri­hluti Breta myndi fella Brexit núna, þá er dóm­ur­inn fall­inn og honum verður ekki breytt. Bretar eru gengnir úr sam­band­inu og þurfa báðir aðilar að aðlaga sam­skipti sín að þeim veru­leika.

Brexit mun breyta þróun Evr­ópu­sam­bands­ins á kom­andi árum. Þrátt fyrir að helstu leið­togar Evr­ópu­sam­bands­ríkj­anna hafi staðið saman og ekki látið Breta etja sér saman hver gegn öðrum og látið emb­ætt­is­mönnum um samn­inga­við­ræð­urnar þá er ljóst að menn munu hugsa sinn gang. Bæði fram­kvæmda­stjórn Evr­ópu­sam­bands­ins og ekki síður þeir sem ráða ferð­inni, leið­togar Evr­ópu­ríkja, gera sér grein fyrir því að ekki er áhugi hjá meiri­hluta almenn­ings í Evr­ópu að stefna að nán­ari póli­tískum sam­runa. 

Stöð­ug­leiki álf­unnar veltur á góðum sam­skiptum Bret­lands og ESB

Sam­skipti Bret­lands og Evr­ópu­sam­bands­ins standa nú á kross­göt­um. Efna­hags­legur og póli­tískur stöð­ug­leiki álf­unnar veltur á því að þessi sam­skipti verði sem best. Þrátt fyrir að flestir gangi að friði og stöð­ug­leika í Evr­ópu sem gefnum hlut þá er stutt í að hver þjóð hugsi fyrst og fremst um sína hags­muni þegar á móti blæs. Tölu­verð umræða hefur til dæmis verið í ýmsum löndum hvort rétt hafi verið að mið­stýra inn­kaupum á COVID-19 bólu­efni í gegnum Fram­kvæmda­stjórn Evr­ópu­sam­bands­ins. Fram­kvæmda­stjórnin hefur verið harð­lega gagn­rýnd, meðal ann­ars í Þýska­landi, hvernig staðið hefur verið að sam­skiptum við helstu bólu­efna­fram­leið­end­ur. Sú gagn­rýni á að hluta til rétt á sér því það er ljóst að samn­ingar Fram­kvæmda­stjórn­ar­innar við þessa aðila voru of almennt orð­að­ir. Það gerði fyr­ir­tækj­unum kleift að selja hluta fram­leiðsl­unnar til landa eins og Banda­ríkj­anna, Bret­lands og Ísr­ael áður en staðið var við samn­inga við Evr­ópu­sam­band­ið. Eins og gefur að skilja brást ESB illa við þessu enda var sam­bandið búið að styrkja bólu­efna­rann­sóknir þess­ara evr­ópsku fyr­ir­tækja rausn­ar­lega. Einnig verður að hafa í huga að 75% af því bólu­efni sem fram­leitt er í heim­inum gegn COVID-19 kemur frá löndum innan ESB.

Þótt staðan í Evr­ópu í dag sé engan veg­inn sam­bæri­leg við stöð­una í álf­unni árið 1914 þá mega menn aldrei gleyma sög­unni. Það hefðu fáir trúað því í upp­hafi árs 1914 að álfan myndi loga í átökum aðeins nokkrum mán­uðum síð­ar. Stjórn­mála­menn töldu að þeir hefðu stjórn á atburða­rásinni en misstu ger­sam­lega tökin og fyrri heim­styrj­öldin braust út 28. júlí með hörmu­legum afleið­ing­um. Hvort umræðan um COVID-19 verður til þess að styrkja eða veikja sam­starf Evr­ópu­sam­bands­land­anna í heil­brigð­is­málum verður að koma í ljós. Menn verða hins vegar að hafa í huga að heil­brigð­is­mál eru fyrst og fremst á for­ræði aðild­ar­land­anna en ekki Fram­kvæmda­stjórn­ar­inn­ar. Aðild­ar­löndin ákváðu hins vegar að fara þessa mið­stýrðu leið í þessu máli en hvort að það opni á nán­ara heil­brigð­is­sam­starf í fram­tíð­inni á alveg eftir að koma í ljós.

Þróun sam­bands­ins verður því lík­lega eins og und­an­farin 25 ár meira í átt til fjöl­þjóð­legs sam­bands. Allar hug­myndir um nán­ari sam­runa (an ever closer union) hafa reyndar átt undir högg að sækja síðan Jacques Delors var for­seti fram­kvæmda­stjórnar Evr­ópu­sam­bands­ins árið 1985-1995. Undir stjórn Delors voru tekin stór skref í sam­vinnu á pen­inga­svið­inu meðal ann­ars með upp­töku evru árið 1999. En síðan þá hefur póli­tískt vald færst meira frá fram­kvæmda­stjórn­inni yfir til leið­toga aðild­ar­land­anna og Evr­ópu­þings­ins. 

Sam­starf og sam­vinna Evr­ópu­ríkja mun halda áfram að þró­ast enda mörg þeirra verk­efna sem ríkin standa frammi fyrir eins og meng­un, far­sótt­ir, alþjóð­legir glæp­ir, aukin völd alþjóð­legra net­fyr­ir­tækja og flótta­manna­straumur þess eðlis að þau verða ekki leyst innan eins lands. Það þýðir hins vegar ekki að Evr­ópa sam­ein­ist undir einni rík­is­stjórn, einum fána og einni stjórn­ar­skrá. Það hefur Brexit að minnsta kosti tryggt!

Höf­undur er með M.Sc. gráðu í Evr­­ópu­fræðum frá London School of Economics, hefur kennt Evr­­ópu­fræði við Háskóla Íslands og hefur starfað að Evr­­ópu­­málum í 26 ár.



Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Rannsóknarskipið Hákon krónprins við rannsóknir í Norður-Íshafi.
Ískyggilegar niðurstöður úr Norður-Íshafi
Lífríkið undir ísnum í Norður-Íshafinu er ekki það sem vísindamenn áttu von á. Í nýrri rannsókn kom í ljós að vistkerfið einkennist ekki af tegundum sem helst einkenna hin köldu heimskautasvæði.
Kjarninn 17. ágúst 2022
Ingrid Kuhlman
Tölum um dauðann
Kjarninn 17. ágúst 2022
Lilja Alfreðsdóttir er menningar- og viðskiptaráðherra.
Stefnt að því að sameina þrjá tónlistarsjóði í einn og skilgreina Sinfó sem þjóðareign
Menningar- og viðskiptaráðherra hefur lagt fram drög að nýjum heildarlögum um tónlist. Stofna á Tónlistarmiðstöð, sjálfseignarstofnun sem á að verða hornsteinn íslensks tónlistarlífs og rekin með svipuðum hætti og Íslandsstofa.
Kjarninn 17. ágúst 2022
Í sumar hafa tugir borga í Kína lýst yfir hættuástandi vegna hita.
Verksmiðjum lokað og mikill uppskerubrestur blasir við
Hitabylgja sumarsins hefur haft gríðarleg áhrif á stórum landsvæðum í Kína. Rafmagn er skammtað og algjörum uppskerubresti hefur þegar verið lýst yfir á nokkrum svæðum.
Kjarninn 17. ágúst 2022
Seðlabankinn mun kynna næstu stýrivaxtaákvörðun í næstu viku.
Búast við að stýrivextir verði komnir upp í sex prósent í byrjun næsta árs
Markaðsaðilar vænta þess að verðbólgan sé við hámark nú um stundir en að hún muni hjaðna hægar. Í vor bjuggust þeir við að verðbólga eftir ár yrði fimm prósent en nú telja þeir að hún verði 5,8 prósent.
Kjarninn 17. ágúst 2022
Segja toppana í samfélaginu hafa tekið sitt og að lágmark sé að launafólk fái það sama
Í Kjarafréttum Eflingar er lagt til að almenn laun hækki um 52.250 krónur á mánuði miðað við núverandi verðbólgu. Ríkið þurfi auk þess að koma að kjarasamningaborðinu með tug milljarða króna aðgerðir til að bæta stöðu þeirra verst settu í samfélaginu.
Kjarninn 17. ágúst 2022
Starfsmenn Hvals hf. komu dróna svissneska ríkisfjölmiðilsins til lögreglunnar á Akranesi án þess að til húsleitaraðgerðar þyrfti að koma.
Hvals-menn skiluðu dróna svissneska ríkisfjölmiðilsins til lögreglu
Lögreglan á Akranesi fékk kvikmyndatökudróna sem starfsmenn Hvals hf. hirtu af starfsmönnum svissnesks ríkisfjölmiðils afhentan og kom honum til eigenda sinna. Bæði drónaflugið og drónastuldurinn eru á borði lögreglunnar.
Kjarninn 17. ágúst 2022
Suðurhringþokan mynduð af WEBB-sjónaukanum í tveimur ólíkum útfærslum.
2.000 ljósár á sextíu sekúndum
Þau sem dreymir um að ferðast um geiminn ættu ekki að láta nýtt myndband geimferðastofnana Bandaríkjanna og Evrópu framhjá sér fara. Á sextíu sekúndum er boðið upp á 2.000 ljósára ferðalag með hjálp hins magnaða WEBB-sjónauka.
Kjarninn 16. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar