Borgríki eða landsríki?

14520556196-d8a5c5e5a3-z.jpg
Auglýsing

Utan höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins búa nú um hund­rað þús­und manns og hafa aldrei verið fleiri frá því land byggð­ist. Mennt­un­ar­stig um land allt hefur aldrei verið hærra, fjöl­breytni atvinnu­lífs aldrei verið meiri og sam­göngur hafa aldrei verið betri. Þá hefur tækni­bylt­ingin skapað stór­kost­lega mögu­leika í sam­skiptum fólks og aðgangi að upp­lýs­ingum sem hefði verið óhugs­andi fyrir örfáum árum.

Þóroddur mynd Þór­oddur Bjarna­son.

Þrátt fyrir þessa  stór­sókn lands­byggð­anna er íslenska ríkið að mörgu leyti skipu­lagt sam­kvæmt þeirri hug­mynda­fræði nítj­ándu ald­ar­innar að fimm­tíu þús­und manna þjóð geti í besta falli byggt upp einn byggða­kjarna fyrir landið allt. Sú útbreidda skoðun á höf­uð­borg­ar­svæð­inu að opin­ber starf­semi eigi for­taks­laust að vera stað­sett þar sem meiri­hluti þjóð­ar­innar býr er angi af þessum úrelta hugs­un­ar­hætti.

Auglýsing

Það er sönnu nær að opin­ber þjón­usta ætti að vera sem næst þeim sem henni njóta, hvar á land­inu sem þeir búa. Störf á vegum rík­iss­ins eru jafn­framt mik­il­vægur þáttur í fjöl­breyttum vinnu­mark­aði, ekki síður en störf á vegum einka­að­ila. Með sama hætti og ríkið hvetur einka­fyr­ir­tæki til starf­semi um allt land er því eðli­legt að sam­þjöppun starf­semi rík­is­ins á höf­uð­borg­ar­svæð­inu séu end­ur­skoðuð með reglu­bundnum hætti.

Fjöl­breytni byggð­anna



Æv­in­týra­legur vöxtur Reykja­víkur og síðar höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins hófst með flutn­ingi opin­berrar starf­semi til þorps­ins sem taldi um þrjú hund­ruð íbúa í upp­hafi nítj­ándu ald­ar. Með sam­þjöppun stjórn­sýslu, mennt­un­ar, efna­hags­lífs og menn­ingar tókst að umbreyta þorp­inu í borg og land­inu öllu í fjöl­breytt nútíma­sam­fé­lag. Tveimur öldum síðar getum við sann­ar­lega verið stolt af litlu borg­inni okkar við sund­in.

Lands­byggð­irnar í seil­ing­ar­fjar­lægð frá höf­uð­borg­ar­svæð­inu hafa einnig vaxið og telja rúm­lega fimm­tíu þús­und íbúa á þremur vinnu­sókn­ar­svæð­um. Akur­eyr­ingar eru um helm­ingur 36 þús­und íbúa Norð­ur­lands en Akur­eyri og aðrir norð­lenskir þétt­býl­is­staðir styðja fjölda smærri byggða­kjarna og sveita­sam­fé­laga. Íbúar Aust­ur­lands eru um tíu þús­und tals­ins, en um 80% þeirra búa á atvinnu- og þjón­ustu­svæði Mið-Aust­ur­lands. Þannig mætti áfram telja vaxt­ar­brodda lands­byggð­anna.

Alvar­legur byggða­vandi er að mestu tak­mark­aður við lít­inn hluta þjóð­ar­innar í sveitum og smærri sjáv­ar­byggð­um. Til­hneig­ing fjöl­miðla­manna og álits­gjafa á höf­uð­borg­ar­svæð­inu til að álíta alvar­legan vanda brot­hættra byggð­ar­laga dæmi­gerðan fyrir „lands­byggð­ina“ hefur hins vegar drepið mark­vissri umræðu um byggða­mál á dreif og fyrir vikið virð­ast aðgerðir til upp­bygg­ingar ólíkra svæða oft vera illa ígrund­aðar eða jafn­vel óskilj­an­leg­ar.

Ódýrt er ekki alltaf hag­kvæmt



Það kann að vera ódýrt fyrir rík­is­sjóð að þjappa opin­berri þjón­ustu saman á einum stað, en sá sparn­aður veltir ferða­kostn­aði, tíma­sóun og launatapi yfir á not­endur þjón­ust­unn­ar. Marg­vís­leg þjón­usta í heil­brigð­is­mál­um, félags­þjón­ustu, menntun og menn­ingu þarf að vera eins nálægt not­endum hennar og mögu­legt er.  Þar gegna stærri þétt­býl­iskjarnar og greiðar sam­göngur í hverjum lands­hluta lyk­il­hlut­verki.

Þess ber þó að gæta þess að eftir því sem þjón­usta sem almenn­ingur sækir er sér­hæfð­ari krefst hún stærra upp­töku­svæðis og öfl­ugri vinnu­mark­að­ar. Það er því óhjá­kvæmi­legt að almenn­ingur geti aðeins sótt mjög sér­hæfða opin­bera þjón­ustu á einn stað á land­inu. Mjög sér­hæfða þjón­ustu ætti að veita þar sem mann­fjöld­inn er mestur og aðrir lands­menn að njóta stuðn­ings til að sækja hana þang­að. Um það ætti eng­inn ágrein­ingur að vera.

Marg­vís­leg fjar­þjón­usta, stjórn­sýsla og  eft­ir­lits­störf krefj­ast hins vegar ekki stöðugra per­sónu­legra sam­skipta við almenn­ing. Jafn­framt fer stjórn­sýslu­leg þörf fyrir að lík­amar emb­ætt­is­manna geti snerst á hverjum degi sífellt minnk­andi. Raunar leyfir tæknin nú þegar land­fræði­lega dreifða stjórn­sýslu þótt þess verði e.t.v. ekki enn mikið vart í sam­skiptum stjórn­sýslu rík­is­ins í Reykja­vík við íbúa utan höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins.  Sú tækni­þróun mun enn skapa nýja mögu­leika á næstu árum.

Engu að síður verður að taka til­lit til þess að sér­hæfð störf krefj­ast fjöl­breytts vinnu­mark­að­ar, ekki síst þar sem makar sér­fræð­inga eru oft einnig sér­fræði­mennt­að­ir. Ýmsar sér­hæfðar opin­berar stofn­anir gætu þó eflaust sinnt hlut­verki sínu með prýði á stærri vinnu­sókn­ar­svæðum lands­ins. Á fámenn­ari svæðum er í mörgum til­vikum væn­legra að huga að stofnun úti­búa sem tengj­ast svæð­unum sér­stak­lega eða mögu­leikum ein­stak­linga til starfa án stað­setn­ing­ar.

Byggða­stefna fyrir alla lands­menn



Það er löngu orðið tíma­bært að end­ur­skipu­leggja starf­semi rík­is­ins í takt við þær sam­fé­lags- og tækni­breyt­ingar sem orðið hafa og munu verða á næstu árum. Þannig eru tvö hund­ruð þús­und íbúar höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins full­færir um að sjá um ýmis mál sín sjálfir og engin ástæða til að ríkið og sveit­ar­fé­lögin byggi þar upp tvö­falda þjón­ustu. Reykja­vík­ur­borg eða Sam­tök sveit­ar­fé­laga á höf­uð­borg­ar­svæð­inu gætu því til dæmis tekið við marg­vís­legum verk­efnum sem nú eru á hendi rík­is­ins.

Í kjöl­far fólks­fjölg­un­ar, hækk­andi mennt­un­ar­stigs, bættra sam­gangna og tækni­bylt­ingar í sam­skiptum og upp­lýs­ingum eru jafn­framt marg­vís­legir mögu­leikar á land­fræði­lega dreifð­ari stjórn­sýslu rík­is­ins en nú tíðkast. Með sama hætti eru íbúar lands­byggð­anna nú í stakk búnir til að taka að sér verk­efni sem hefðu verið óhugs­andi fyrir nokkrum ára­tug­um, hvað þá við upp­haf þétt­býl­i­svæð­ingar í upp­hafi nítj­ándu ald­ar. Í því felst mikið sókn­ar­færi á tímum þegar þörf á vinnu­afli í frum­fram­leiðsl­unni fer sífellt minnk­andi og menntun ungs fólks fer vax­andi.

Flutn­ingur eða stað­setn­ing nýrra opin­berra stofn­ana, stofnun úti­búa, störf án stað­setn­ingar og flutn­ingur verk­efna frá ríki til sveit­ar­fé­laga eða lands­hluta­sam­taka þeirra eru mis­mun­andi leiðir að því mark­miði að aðlaga starf­semi hins opin­bera að þörfum allra lands­manna. Þær hafa kosti og galla sem þarf að meta hverju sinni.

Skyn­samt fólk getur haft ólíkar skoð­anir á skipu­lagi opin­berrar starf­semi en mál­efna­leg og hóf­stillt umræða um mark­mið og leiðir hlýtur að vera væn­legri til árang­urs en gleið­gosa­legar yfir­lýs­ingar um kjör­dæma­pot og spill­ingu lands­byggð­anna ellegar ofríki meiri­hlut­ans á höf­uð­borg­ar­svæð­inu.

 

Höf­und­ur er pró­fessor í félags­fræði við Háskól­ann á Akur­eyri og for­maður stjórnar Byggða­stofn­un­ar.

WOW air gríman fallin
Skiptastjórar þrotabús WOW air telja að flugfélagið hafi í síðasta lagi verið ógjaldfært um mitt síðasta ár. Þrátt fyrir það réðist WOW air í skuldabréfaútgáfu sem byggði á upplýsingum um annað.
Kjarninn 23. ágúst 2019
Íslendingar eyddu minna erlendis
Í júlí var mesti samdráttur í kortaveltu Íslendinga erlendis síðan í október 2009, alls dróst veltan saman um 5,3 prósent. Færri brottfarir Íslendinga í kjölfar falls WOW air skýra að hluta til samdráttinn.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Stefán Ólafsson
Verðbólguskot gengur yfir
Kjarninn 22. ágúst 2019
Pólverjar rjúfa 20 þúsund íbúa múrinn á Íslandi
Pólskum ríkisborgurum fjölgaði hér á landi um 5 prósent á átta mánuðum.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Hörður Arnarson
Hið rétta um raforkuverð til stórnotenda
Kjarninn 22. ágúst 2019
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Miðflokksins.
Leggur til að Bretland gerist tímabundið aðili að EES-samningnum
Formaður Miðflokksins og fyrrverandi forsætisráðherra telur að Bretar muni blómstra eftir útgöngu úr Evrópusambandinu.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Vilja koma í veg fyrir að almannaheillafélög verði misnotuð
Nýr fræðslubæklingur hefur verið gefinn út sem beinist að því að fræða almannaheillafélög um góða stjórnarhætti til að koma í veg fyrir að starfsemi þeirra sé misnotuð.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Raunlækkun á fasteignaverði síðustu 12 mánuði
Tólf mánaða hækkun vísitölu íbúðaverðs á höfuðborgarsvæðinu náði rúmlega átta ára lágmarki í júlí þegar hún mældist einungis 2,93 prósent. Á sama tíma mældist tólf mánaða verðbólga 3,1 prósent.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Meira úr sama flokkiÁlit
None