Enn eitt stefnulaust ár

Rósa Bjarnadóttir, forstöðumaður bókasafns og upplýsingaþjónustu Listaháskóla Íslands, skrifar grein í tilefni af viku opins aðgangs 2021 5.-31. október.

Auglýsing

Um þessar mundir er eitt ár liðið síðan und­ir­rituð birti grein í Kjarn­anum, fyrir hönd hóps bóka­safns- og upp­lýs­inga­fræð­inga í háskóla­bóka­söfn­um, undir fyr­ir­sögn­inni #Hvar­er­OA­stefn­an? Lýst var eftir opin­berri stefnu mennta­mála­ráðu­neyt­is­ins um Opinn aðgang að nið­ur­stöðum rann­sókna og þeirri spurn­ingu varpað fram hvort bíða þyrfti til árs­ins 2022 eftir að hægt væri að hefja inn­leið­ingu stefn­unn­ar.

Greinin var skrifuð í til­efni árlegrar viku opins aðgangs og nú þegar árið er liðið er áhuga­vert að skoða hvernig stefnu­mót­un­ar­vinna mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neyt­is­ins hefur geng­ið:

  • Í des­em­ber 2019: Til­lögum til mennta- og menn­ing­ar­mála­ráð­herra að stefnu um opinn aðgang að nið­ur­stöðum rann­sókna skilað til mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neyt­is.
  • 13. mars 2020: Mál nr. 70/2020 Opinn aðgangur að nið­ur­stöðum rann­sókna sett í sam­ráðs­gátt og var til umsagnar til 27. mars 2020.

Auglýsing

Í umsögn Háskóla Íslands, sem var sú eina sem barst um mál­ið, er til­lög­unum fagnað og sagt að þær séu í góðu sam­ræmi við þró­un­ina í nágranna­lönd­unum og í sam­ræmi við stöð­una hér­lend­is. Í þess­ari jákvæðu umsögn um stefnu­til­lög­urnar um opinn aðgang að rann­sókn­ar­nið­ur­stöðum ítrekar HÍ hins vegar skort á stefnu um opinn aðgang að rann­sókn­ar­gögn­um.

  • 27. mars 2020: Nið­ur­stöður sam­ráðs máls nr. 70/2020 settar í vinnslu.
  • 14. sept­em­ber 2021: Nið­ur­stöður máls nr. 70/2020 birtar í sam­ráðs­gátt­inni.

Í nið­ur­stöð­unum segir m.a.:

„Ráðu­neytið vinnur nú að stefnu á grund­velli skýrsl­unnar með það að mark­miði að stuðla að því að rann­sókn­ar­nið­ur­stöður sem greiddar eru fyrir opin­bert fé séu aðgengi­legar á raf­rænu formi án end­ur­gjalds svo að flestir geti nýtt sér nið­ur­stöður þeirra.“

Í nið­ur­stöð­unum virð­ist jafn­framt tekið undir ítrekun HÍ á skorti á stefnu um opinn aðgang að rann­sókn­ar­gögn­um:

„Með opnum aðgangi að rann­sókn­ar­gögnum er stuðlað að útbreiðslu þekk­ingar og nýt­ingu hennar í sam­fé­lag­inu, en jafn­framt verið að efla gæði rann­sókna. Með því að opna aðgang skap­ast ábóti fyrir allt sam­fé­lag­ið, hraðar vexti þess og hvetur til nýsköp­un­ar.“

Sem sagt eftir að hafa unnið með málið í 17 mán­uði virð­ist lítið sem ekk­ert hafa gerst og enn vantar stefn­una um opinn aðgang að rann­sókn­ar­nið­ur­stöð­um.

Hvað tef­ur?

Í stefnu­til­lög­unum eru sett fram mark­mið, leiðir og aðgerð­ir.

Meg­in­mark­mið stefn­unnar verði að „Nið­ur­stöður rann­sókna sem notið hafa opin­berra styrkja á Íslandi verði aðgengi­legar án end­ur­gjalds.“ Jafn­framt er sett sem mark­mið „að breyt­ingin frá hefð­bund­inni útgáfu vís­inda­greina til opins aðgangs auki ekki heild­ar­kostnað sam­fé­lags­ins af útgáfu, dreif­ingu og aðgangi að vís­inda­legri þekk­ingu og gætt verði að því að greiða ekki bæði fyrir birt­ingu og aðgang.“

Leiðir að mark­miðum felist í safn­vistun skv. grænu leið­inni til að byrja með þar sem vís­inda­menn birta nið­ur­stöð­ur­/­greinar í áskrift­ar­tíma­ritum og vista hand­ritið jafn­framt í varð­veislu­safni. Gert er ráð fyrir að með tím­anum verði sú þróun að birt­ingin fær­ist frá grænu leið­inni yfir í gullnu leið­ina en þá birt­ast rann­sókn­ar­nið­ur­stöður alfarið í tíma­ritum sem eru í opnum aðgangi.

Í aðgerða­lið til­lagn­anna eru svo til­greindir þeir aðilar sem koma þurfa að mál­inu og verk­efni þeirra vel skil­greind.

Eru ofan­talin atriði (mark­mið, leiðir og aðgerð­ir) ekki einmitt þau sem eiga að vera í form­legu stefnu­skjali? Getur verið að málið tefj­ist vegna þess að enn virð­ist ekki hafa verið unnið í stefnu um rann­sókn­ar­gögn? Í títt­nefndum til­lögum kemur skýrt fram að verk­efni hóps um opin vís­indi er tví­þætt; ann­ars vegar um opinn aðgang að rann­sókn­ar­nið­ur­stöðum og hins vegar um opinn aðgang að rann­sókn­ar­gögn­um. Frá verk­efna­hópi mennta- og menn­ing­ar­mála­ráð­herra um opin vís­indi eiga sem sagt að koma til­lögur að tveimur stefnum en ekki ein heild­ar­stefna um opin vís­indi og sá grunur læð­ist að und­ir­rit­aðri að hér gæti verið um ein­hvern mis­skiln­ing að ræða.

Í við­auka með stefnu­til­lög­unum er fjallað um fyr­ir­komu­lag útgáfu, áskriftir (að ekki sé greitt bæði fyrir áskrift að tíma­rit­inu og útgáfu greina í opnum aðgangi í því) og að lokum sett fram kostn­að­ar­mat. Ljóst er að við­auk­inn (skrif­aður árið 2019) þarfn­ast end­ur­skoð­unar nú þegar líður að árinu 2022 en það ætti þó ekki að hindra gerð opin­berrar stefnu um opinn aðgang að rann­sókn­ar­nið­ur­stöðum þar sem þessi atriði telj­ast lík­lega þættir í inn­leið­ingu. Ef hins vegar þessi atriði þurfa að liggja fyrir til að hægt sé að ljúka við gerð stefn­unnar er þá ekki ráð að ráðu­neyt­is­starfs­maður fái það verk­efni og ljúki síðan gerð stefn­unn­ar? Síðan þarf að mynda vinnu­hóp þeirra aðila sem nefndir eru í aðgerða­kafl­anum um inn­leið­ing­una og hefja svo ferl­ið.

Það að ráðu­neytið vinni nú fyrst eftir sautján mán­aða töf að stefn­unni er klént svar þar sem upp­lýs­ingar liggja ekki fyrir um hvernig þeirri vinnu er háttað eða hvenær henni á að vera lok­ið. #Hvar­er­OA­stefnan er því enn í fullu gildi.

Höf­undur er for­stöðu­maður bóka­safns og upp­lýs­inga­þjón­ustu Lista­há­skóla Íslands.

Heim­ild­ir:

Mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neyt­ið. (e.d.). Opinn aðgangur að nið­ur­stöðum rann­sókna. Sam­ráðs­gátt – opið sam­ráð stjórn­valda við almenn­ing. Sótt 13. októ­ber 2021 af https://­samrads­gatt.is­land.is/oll-mal/$Cases/Details/?id=2659

Mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neyt­ið. (2019, sept­em­ber). Opinn aðgangur að nið­ur­stöðum rann­sókna: Til­lögur verk­efn­is­hóps mennta- og menn­ing­ar­mála­ráð­herra. Sótt af https://­samrads­gatt.is­land.is/Skrar/$Cases/­GetCaseFi­le/?id=%7B943dc525-4065-ea11-9b94-005056bcce7e%7D

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Um 80 prósent HIV smitaðra í Afríku eru undir fimmtugu. Meðferð vegna veirusýkingingarinnar hefur fallið í skuggann af faraldri COVID-19.
„Leikvöllur“ veirunnar hvergi stærri en í sunnanverðri Afríku
HIV smitaðir sem ekki hafa fengið viðeigandi meðferð eru í margfalt meiri hættu á að deyja úr COVID-19. Vísbendingar eru auk þess um að líkami þeirra sé eins og útungunarvél fyrir ný afbrigði veirunnar. Óréttlát dreifing bóluefna er grafalvarlegur vandi.
Kjarninn 5. desember 2021
Ástandið er að eyðileggja líf allra – Á vappinu í stórborginni Hólagarði
Á næstunni munu Auður Jónsdóttir rithöfundur og Bára Huld Beck blaðamaður rúnta um úthverfi höfuðborgarsvæðisins og kanna bæði stemninguna og rekstrarskilyrðin í kófinu í hinum ýmsu verslunarkjörnum. Hólagarður var fyrsti viðkomustaðurinn.
Kjarninn 5. desember 2021
Líkin í lestinni og fangarnir fjórir
Í tíu daga hefur dönsk freigáta lónað skammt undan landi á Gíneuflóa. Áhöfnin bíður fyrirmæla danskra stjórnvalda um hvað gera skuli við óvenjulega fragt um borð í skipinu: fjögur lík og fjóra fanga.
Kjarninn 5. desember 2021
Hanna Katrín Friðriksson, þingmaður Viðreisnar, bað um skýrsluna á sínum tíma.
Vill fá að vita af hverju upplýsingar um fjárfestingar útgerðarfélaga voru felldar út
Í lok ágúst var birt skýrsla sem átti að sýna krosseignatengsl eða ítök útgerðarfélaga í einstökum fyrirtækjum, en að mati þess þingmanns sem bað um hana gerði hún hvorugt. Síðar kom í ljós að mikilvægar upplýsingar voru felldar út fyrir birtingu.
Kjarninn 4. desember 2021
Ingrid Kuhlman
Dánaraðstoð: Óttinn við misnotkun er ástæðulaus
Kjarninn 4. desember 2021
Guðni Th. Jóhannesson, forseti Íslands, ásamt Agnesi M. Sigurðardóttur, biskup Íslands.
Sóknargjöld lækka um 215 milljónir króna milli ára
Milljarðar króna renna úr ríkissjóði til trúfélaga á hverju ári. Langmest fer til þjóðkirkjunnar og í fyrra var ákveðið að hækka tímabundið einn tekjustofn trúfélaga um 280 milljónir króna. Nú hefur sú tímabundna hækkun verið felld niður.
Kjarninn 4. desember 2021
Íbúðafjárfesting hefur dregist saman á árinu, á sama tíma og verð hefur hækkað og auglýstum íbúðum á sölu hefur fækkað.
Mikill samdráttur í íbúðafjárfestingu í ár
Fjárfestingar í uppbyggingu íbúðarhúsnæðis hefur dregist saman á síðustu mánuðum, samhliða mikilli verðhækkun og fækkun íbúða á sölu. Samkvæmt Hagstofu er búist við að íbúðafjárfesting verði rúmlega 8 prósentum minni í ár heldur en í fyrra.
Kjarninn 4. desember 2021
„Ég fór með ekkert á milli handanna nema lífið og dóttur mína“
Þolandi heimilisofbeldis – umkomulaus í ókunnugu landi og á flótta – bíður þess að íslensk stjórnvöld sendi hana og unga dóttur hennar úr landi. Hún flúði til Íslands fyrr á þessu ári og hefur dóttir hennar náð að blómstra eftir komuna hingað til lands.
Kjarninn 4. desember 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar