#HvarerOAstefnan?

Rósa Bjarnadóttir, forstöðumaður bókasafns og upplýsingaþjónustu Listaháskóla Íslands, skrifar grein í tilefni af viku opins aðgangs 2020 (Open Access Week) 19.-25. október.

Auglýsing

Nið­ur­stöður rann­sókna í íslenskum háskólum hafa gjarnan verið birtar í við­ur­kenndum fræði­ritum á við­kom­andi fræða­sviði. Höf­undur hefur þá ef til vill greitt útgef­anda fyrir birt­ing­una og síðan hefur not­and­inn þurft að kaupa aðgang að grein­inni með áskrift að tíma­rit­inu. Íslenskir háskólar eru áskrif­endur að fjölda fræði­tíma­rita og á Íslandi er Lands­að­gangur að raf­rænum áskriftum (hvar.is) sem veitir öllum sem tengj­ast net­inu með íslenskum net­veitum aðgang að tæp­lega 22 þús­und tíma­rits­grein­um. Íslenskur almenn­ingur hefur því góðan aðgang að raf­rænum tíma­rits­greinum en fyrir áskrift Lands­að­gangs greiða um 200 íslenskar stofn­anir og fyr­ir­tæki (t.d. háskól­ar, bóka­söfn og rann­sókn­ar­stofn­an­ir). 

Aðgangur að þekk­ingu og nið­ur­stöðum rann­sókna er sem sagt tals­vert háður fjár­magn­i. 

Í opnum aðgangi er gengið út frá því að almenn­ingur hafi aðgang að nið­ur­stöðum rann­sókna sem fjár­magn­aðar eru af hinu opin­bera án þess að tækni­vandi eða fjár­magns­skortur hafi áhrif á aðgang­inn, t.d. hátt áskrift­ar­gjald að tíma­riti eða gagna­safni sem veldur því að stofnun eða Lands­að­gangur kaupir þá ekki áskrift­ina. Íslensk lög (nr. 3/2003) kveða á um að birta skuli rann­sókn­ar­nið­ur­stöður sem kost­aðar eru með opin­berum styrkjum í opnum aðgangi en enn vantar stefnu íslenskra stjórn­valda um opinn aðgang.

  

Verk­efn­is­hópur mennta- og menn­ing­ar­mála­ráð­herra hefur unnið til­lögur að stefnu um opinn aðgang. Þar er lagt til að fyrstu skrefin í átt að opnum aðgangi verði á grund­velli „grænu leið­ar­inn­ar“ en þá er vís­inda­grein birt sam­hliða í rit­rýndu tíma­riti og í raf­rænu varð­veislu­safni í opnum aðgangi. Jafn­framt er lagt til að lang­tíma­mark­mið fram til árs­ins 2025 verði að allt efni sem stefnan um opinn aðgang nær til birt­ist í tíma­ritum í opnum aðgangi skv. „gullnu leið­inni“ en þá þarf not­and­inn ekki að greiða fyrir aðgang en höf­und­ur­inn gæti hins vegar þurft að greiða útgef­anda tíma­rits­ins gjald (Art­icle Process­ing Charge) fyrir birt­ing­una í opnum aðgang­i. 

Auglýsing
Framgangskerfi háskól­anna byggir að miklu leyti á því að rann­sak­end­ur/­kenn­arar birti rann­sókn­ar­nið­ur­stöður sínar í við­ur­kenndum rit­rýndum tíma­ritum með háan áhrifa­stuðul (Jo­urnal Impact Fact­or). Þetta þýðir oft að höf­undur afsalar sér öllum rétt­indum til að ráð­stafa grein­inni og þarf líka að greiða útgef­and­anum fyrir birt­ingu grein­ar­inn­ar. Að þessu fram­gangs­kerfi þarf að huga við inn­leið­ingu á stefnu um opinn aðgang þannig að gildi rann­sókna verði metið í stað­inn fyrir að meta hvar nið­ur­stöð­urnar birt­ast. Þannig mætti hugsa sér að breyta fram­gangs­kerf­inu á þann hátt að höf­undar fái umbun fyrir að birta rann­sókn­ar­nið­ur­stöður í opnum aðgangi. Málið er þó ekki ein­falt þar sem horfa verður á það í alþjóð­legu sam­hengi því íslenskir háskólar og rann­sókn­ar­að­ilar eru iðu­lega í erlendu sam­starfi og til mik­ils að vinna að vekja athygli á íslenskum rann­sóknum á alþjóð­legum vett­vangi.

Í til­lögum verk­efn­is­hóps­ins er líka lögð til stefna um inn­leið­ingu með þátt­töku háskól­anna, rann­sókn­ar­stofn­ana, stjórna opin­berra rann­sókna­sjóða, Rannís og bóka­safna þar sem umgjörð birt­inga sé sam­ræmd. Þættir í  inn­leið­inga­stefn­unni eru m.a.:

  • Vís­inda- og tækni­ráð á að birta stefn­una á heima­síðu sinn­i. 
  • Mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neyti á að gera stefn­una að hluta af vís­inda­stefnu sem birt er í fjár­mála­á­ætlun hvers árs sem og fylgj­ast með þróun á sviði opins aðgangs og rýna stefn­una á tveggja til þriggja ára fresti.
  • Háskólar og rann­sókn­ar­stofn­anir eiga að stuðla að því að höf­undar birti ekki í blönd­uðum tíma­ritum (e. hybrid journals), afsali sér ekki höf­und­ar­rétti til útgef­enda og setji opna leyf­is­skil­mála að verkum sín­um. Einnig skulu skól­arnir og stofn­an­irnar tryggja:
  • birt­ingu rann­sókn­ar­nið­ur­staðna í sam­ræmi við opin­bera stefn­u. 
  • aðgang að þjón­ustu við vís­inda­menn varð­andi birt­ingu í opnum aðgangi og umbuni fyrir slíka birt­ing­u. 
  • að áfram verði unnt að birta greinar á íslensku í íslenskum rit­rýndum tíma­ritum og gerðar verk­lags­reglur fyrir vís­inda­fólk um safn­vistun í varð­veislu­söfnin Opin vís­indi og Hirslu.
  • Bóka­söfn og Lands­að­gangur eiga að:

  • tryggja að í áskrift­ar­samn­ingum séu ákvæði um vistun rit­rýndra loka­hand­rita í varð­veislu­söfn­um.  
  • sam­eina Hirsl­una og Opin vís­indi í eitt varð­veislu­safn fyrir Ísland (Lands­bóka­safn og Lands­spít­ali)
  • veita sér­fræði­þjón­ustu við birt­ingu í opnum aðgangi og styðja við til­færslu íslenskra tíma­rita yfir í opinn aðgang.
  • breyta hlut­verki Lands­að­gangs að raf­rænum gagna­söfnum í sam­ræmi við stefnu um opinn aðgang til að kostn­aður vegna birt­inga í opnum aðgangi verði ekki við­bót við kostnað sem liggur í áskrift­um. Jafn­framt skal gætt að því að ekki sé verið að greiða tvisvar fyrir sömu birt­ingu vís­inda­greinar þ.e. bæði fyrir áskrift að tíma­riti og útgáfu greina úr því í opnum aðgangi.
  • stuðla að fræðslu um opinn aðgang.
  • Rannís og opin­berir rann­sókna­sjóðir eiga að fylgja því eftir að styrk­þegar birti nið­ur­stöður sínar í opnum aðgang­i. 

Gott og vel, nú er staðan þessi:

  • Sam­kvæmt 10. grein laga nr. 3/2003 um opin­beran stuðn­ing við vís­inda­rann­sóknir skulu rann­sókn­ar­nið­ur­stöður sem kost­aðar eru með styrkjum úr opin­berum sjóðum birtar í opnum aðgangi og vera öllum aðgengi­leg­ar.
  • Búið er að vinna til­lögur í mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neyti að stefnu um opinn aðgang og þeim fylgir aðgerða­á­ætlun um inn­leið­ingu og við­auki með grófu kostn­að­ar­mat­i. 
  • Vís­inda- og tækni­ráð mun, sam­kvæmt aðgerða­á­ætlun 2020-2021, leggja fram til­lögur á næsta ári um inn­leið­ingu opins aðgangs og greina hindr­anir og kostn­að. Í inn­leið­ing­ar­ferl­inu verði tekið til­lit til sjón­ar­miða um birt­inga­töf til að gera vís­inda­mönnum kleift að birta nið­ur­stöður sínar fyrst.
  • Íslenskir háskólar hafa verið að eða eru að móta eigin stefnur um opinn aðgang.
  • Lands­bóka­safn Íslands – Háskóla­bóka­safn hefur mótað stefnu um opinn aðgang.
  • Rannís hefur birt reglur um birt­ingu í opnum aðgangi á vef sín­um.
  • Háskóli Íslands hefur sent mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neyti umsögn um til­lögur ráðu­neyt­is­ins. Þar kemur fram að brýnt sé að fá sem fyrst stefnu stjórn­valda um opinn aðgang.

Þó háskólar og stofn­anir hafi sett sínar eigin stefnur í sam­ræmi við lög nr. 3/2003 vantar opin­bera stefnu ráðu­neyt­is­ins og inn­leið­ingu hennar fyrir stofn­an­irnar að vinna eft­ir. Það er þjóð­inni dýrt að bíða eftir sam­þykktri opin­berri stefnu um opinn aðgang að rann­sókn­ar­nið­ur­stöð­um. Vinna við und­ir­bún­ing og inn­leið­ingu stefn­unnar kostar sitt og á meðan þarf þjóðin að halda áfram að borga útgef­endum fyrir bæði birt­ingu greina og áskriftir að tíma­rit­un­um. 

Und­an­farið hafa Sam­tök kvenna um nýja stjórn­ar­skrá farið mik­inn á sam­fé­lags­miðlum og kraf­ist inn­leið­ingar nýrrar stjórn­ar­skrár með átaki þar sem þátt­tak­endur leita að nýrri stjórn­ar­skrá undir myllu­merk­inu #Hvar. Slíkt átak með myllu­merk­inu #Hvar­er­OA­stefnan mætti heim­færa upp á leit að stefnu stjórn­valda um opinn aðgang að nið­ur­stöðum rann­sókna og spyrja:

  • Hvar er stefna stjórn­valda um opinn aðgang? 
  • Þarf að bíða til a.m.k. árs­ins 2022 eftir að hægt verði að hefja inn­leið­ingu stefnu um opinn aðgang að nið­ur­stöðum rann­sókna? 

Höf­undur er for­stöðu­maður bóka­safns og upp­lýs­inga­þjón­ustu Lista­há­skóla Íslands

#Hvar­er­OA­stefn­an?

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Rauða kjötið: Áætlunin sem á að bjarga Boris
Pólitísk framtíð Boris Johnson er um margt óljós eftir að hann baðst afsökunar á að hafa verið viðstaddur garðveislu í Downingstræti í maí 2020 þegar útgöngubann vegna COVID-19 var í gildi. „Rauða kjötið“ nefnist áætlun sem á að halda Johnson í embætti.
Kjarninn 17. janúar 2022
Þórhildur Sunna Ævarsdóttir þingmaður Pírata.
Spurði forsætisráðherra út í bréfið til Kára
Þingmaður Pírata spurði forsætisráðherra á þingi í dag hver tilgangurinn með bréfi hennar til forstjóra ÍE hefði verið og hvers vegna hún tjáði sig um afstöðu sína gagnvart úrskurði Persónuverndar við forstjóra fyrirtækisins sem úrskurðurinn fjallaði um.
Kjarninn 17. janúar 2022
Mun meira kynbundið ofbeldi í útgöngubanni
Þrátt fyrir að útgöngubann auki verulega líkur á ofbeldi gagnvart konum og transfólki hefur málaflokkurinn fengið lítið sem ekkert fjármagn í aðgerðum stjórnvalda víða um heim til að bregðast við afleiðingar heimsfaraldursins.
Kjarninn 17. janúar 2022
Heimild til að slíta félögum sett í lög 2016 – Fyrsta tilkynning send út 2022
Fyrir helgi sendi Skatturinn í fyrsta sinn út tilkynningar til 58 félaga sem hafa ekki skilað inn ársreikningum þar sem boðuð eru slit á þeim. Lögin voru sett árið 2016 en ráðherra undirritaði ekki reglugerð sem virkjaði slitaákvæðið fyrr í haust.
Kjarninn 17. janúar 2022
Umfjallanir um liprunarbréf Jakobs Frímanns og „Karlmennskuspjallið“ ekki brot á siðareglum
Hvorki DV né 24.is brutu gegn siðareglum Blaðamannafélags Íslands með umfjöllunum sínum um Jakob Frímann Magnússon annars vegar og „Karlmennskuspjallið“ hins vegar.
Kjarninn 17. janúar 2022
Greiðslubyrðin svipuð og fyrir faraldurinn
Í kjölfar mikilla vaxtalækkana hjá Seðlabankanum lækkuðu afborganir af húsnæðislánum til muna. Þessi lækkun er nú að miklu leyti gengin til baka, þar sem bæði húsnæðisverð og vextir hafa hækkað á undanförnum mánuðum.
Kjarninn 17. janúar 2022
Ármann Kr. Ólafsson hefur verið oddviti Sjálfstæðisflokksins í Kópavogi og bæjarstjóri frá árinu 2012.
Ármann ætlar ekki að gefa kost á sér til endurkjörs í Kópavogi
Ármann Kr. Ólafsson oddviti Sjálfstæðisflokksins og bæjarstjóri í Kópavogi frá árinu 2012 ætlar ekki að sækjast eftir endurkjöri í sveitarstjórnarkosningunum í maí.
Kjarninn 17. janúar 2022
Það að skipa stjórn yfir Landspítala var á meðal mála sem stjórnarflokkarnir náðu saman um í nýjum stjórnarsáttmála.
Sjö manna stjórn yfir Landspítala verði skipuð til tveggja ára í senn
Skipunartími stjórnarmanna í nýrri stjórn Landspítala verður einungis tvö ár, samkvæmt nýjum frumvarpsdrögum. Talið er mikilvægt að hægt verði að skipa ört í stjórnina fólk sem hefur sérþekkingu á þeim verkefnum sem Landspítali tekst á við hverju sinni.
Kjarninn 17. janúar 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar