Framboð

Henry Alexander Henrysson heimspekingur fjallar um trúverðugleika frambjóðenda en hann segir að það liggi fyrst og fremst í því að láta í ljós skilning á eðli hlutverksins. Kjósendur verði jafnframt að geta treyst fulltrúum sínum til ákvarðanatöku.

Auglýsing

Þegar Brynjar Níels­son var í próf­kjörs­bar­áttu í vor skrif­aði hann pistil um tak­mark­aðan kjör­þokka sinn. Pistill­inn komst í frétt­irnar enda hafði hann vafa­laust nokkuð skemmt­ana­gildi. Fólk hefur gaman af fram­bjóð­anda sem tekur sig mátu­lega alvar­lega. Meðal þess sem Brynjar mun hafa nefnt var að hann hafi leitað til sér­fræð­ings í hegð­un, fram­komu og atferli fyrir stjórn­mála­menn sem hafi upp­lýst hann um að „truntu­skap­ur, fúl­lyndi og kald­hæðni“ væri ekki við­eig­andi fyrir stjórn­mála­mann.

Þótt þetta hafi verið grín sem skil­aði að lokum tak­mörk­uðum ávinn­ingi í próf­kjörs­bar­átt­unni, þá er þarna á ferð­inni raun­veru­lega áhuga­vert umræðu­efni. Sér­stak­lega nú þegar kosn­ingar nálg­ast. Spurn­ingin sem gjarnan má velta upp er hverjir eigi erindi í fram­boð og hvort eitt­hvað geti úti­lokað stjórn­mála­þátt­töku. Geta orð, hegðun eða atvik – jafn­vel per­sónu­leiki – orðið þess vald­andi að fólk verði að segja sig frá hlut­verkum sem metn­aður þeirra stendur til? Getur það jafn­vel þurft að stíga til hliðar eftir að hafa tekið við hlut­verk­inu?

Banda­ríski repúblikan­inn Marjorie Taylor Green er lík­lega einn umdeild­asti stjórn­mála­maður sam­tím­ans. Í hvert sinn sem hún tjáir sig um eigin áform í stjórn­málum gengur hún fram af fólki. Flest af því sem hún hefur sagt kjarn­ast raunar í því við­horfi hennar að stað­reyndir þurfi ekki að vefj­ast fyrir fram­bjóð­end­um. Stjórn­mála­maður sem lætur hafa slíkt eftir sér dæmir sig úr póli­tísku lífi að mínu áliti. Trú á stað­reyndir er nokk­urs konar frum­skylda kjör­ins full­trúa. Gegn því við­horfi mínu er gjarnan stefnt þeirri skoðun að það séu ein­ungis kjós­endur sem eigi að segja til um hverjir eigi sér fram­halds­líf í stjórn­mál­um. Ef meiri­hluti þeirra gerir ekki kröfu um að fram­bjóð­endur lifi í raun­veru­leik­anum þá sé engin sér­stök sið­ferði­leg skylda til staðar um að trúa á stað­reynd­ir.

Auglýsing

Það fer ekki fram hjá neinum að það er geysi­lega mikið fram­boð af fólki þessa dag­ana. Kald­hæðnir ein­stak­lingar tala stundum um offram­boð þegar fram­boðs­listar eru kynntir í aðdrag­anda kosn­inga. Má jafn­vel stundum tala um þjóð­ar­sport að gera lítið úr list­unum og býsnast yfir mann­val­inu sem er í fram­boði. Slíkt tal er nú varla til að styrkja lýð­ræðið og um leið skyggja slíkar alhæf­ingar á mik­il­væga umræðu um að við eigum að gera sið­ferði­legar kröfur til þetta sem leit­ast eftir að ger­ast kjörnir full­trú­ar. Eng­inn er svo ómissandi að við ættum að „horfa í gegnum fingur okk­ar“, eins og stundum er sagt.

Ég hef stundum tjáð mig opin­ber­lega um þessa skoðun mína. Og þá hef ég jafn­vel fengið það framan í mig að ég geri allt of miklar kröfur til kjör­inna full­trúa. Hannes Giss­ur­ar­son mun einu sinni hafa skrifað um að ég sé ein­hvers konar for­göngu­maður um það sem hann kallar „aft­ur­köll­un­ar­fár“ gegn stjórn­mála­mönnum og að ég ráð­ist sér­stak­lega að hægri mönn­um. Nú hef ég ekki nokkurn áhuga á að rök­ræða við hann um hverjir telj­ist ekki-hægri­menn eða mínar eigin póli­tísku skoð­an­ir. Ég get hins vegar ekki annað en minnst á að Hannes mis­skilur eitt­hvað hlut­verk mitt í opin­berri umræðu. Sjálfur fer ég ekki í fjöl­miðla til að lýsa yfir afstöðu minni um ein­stök mál, en ég svara ef ég er spurð­ur.

Stundum skrifar maður hins vegar greinar um almennar skoð­anir sín­ar. Til­efni þess­ara skrifa hér að nú er komið enn og aftur að kosn­ing­um. Á síð­asta kjör­tíma­bili komu upp nokkur atvik og umræður þar sem spurn­ingar vökn­uðu um hvort ein­stak­lingar ættu að íhuga stöðu sína sem kjörnir full­trú­ar. Kröfur komu fram um að þeir segðu af sér. Sumir tóku undir þær meðan aðrir vildu bíða til próf­kjörs eða kosn­inga. Mér finnst örlítið baga­legt að aldrei náð­ist að fá þessa umræðu nægi­lega fram. Senn hefst nýtt kjör­tíma­bil án þess að fyrir liggi hvaða sið­ferði­legu kröfur almenn­ingur gerir til kjör­inna full­trúa. Og áður en við vitum af fara upp­hróp­anir og stór­yrði af stað aftur við næsta hneyksli íslenskra stjórn­mála. Og við höfum ekki gert það upp við okkur hvað sé mik­il­væg­ast í okkar aug­um.

Yfir­lýst verk­efni síð­asta kjör­tíma­bils var að efla traust til íslensks stjórn­mála­lífs. Mest af því sem gert hefur verið hefur lítið að gera með að efla traust. Gagn­sæi og reglu­setn­ing hafa orðið að hald­reipi. Síð­ast þegar ég vissi var hvoru tveggja and­stæðan við traust. Hug­takið traust notum við yfir sam­band fólks þar sem annar aðil­inn (eða aðil­arn­ir) þarf að gæta að trú­verð­ug­leika gagn­vart hinum sem er ber­skjald­aður í stöðu sinni. Sam­band kjör­innar full­trúa og kjós­enda er þessa eðl­is. Kjós­endur verða að geta treyst full­trúum sínum til ákvarð­ana­töku. Full­trúa­lýð­ræði byggir á því að almenn­ingur getur ekki haft til að bera sömu upp­lýs­ingar og hæfni. Almenn­ingur hefur ekki tæki­færi til að setja sig inn á mál á sama máta og er því í ber­skjald­aðri stöðu. Hann verður að treysta full­trúum sín­um.

Ef kjörnir full­trúar bera ein­hverja frum­skyldu – aðra en að lifa ekki í ein­hverjum hlið­ar­veru­leika við okkur hin – þá er það að vinna stöðugt í trú­verð­ug­leika sín­um. Og sið­ferði­leg staða þeirra verður ávallt að vera metin í því ljósi. Þegar upp koma erfið mál standa stjórn­mála­menn and­spænis ólíkum kostum sem lit­ast af eðli þess­ara mála. Það er ekki eins og afsagnir séu eina leiðin sem stendur til boða. Trú­verð­ug­leiki liggur fyrst og fremst í því að láta í ljós skiln­ing á eðli þess hlut­verks sem maður gegn­ir. Stundum er ekki síður mik­il­vægt – og nægi­legt – að gang­ast við því sem gagn­rýni­vert er. Að biðj­ast afsök­unar getur mögu­lega gagn­ast býsna langt til að rétta við trú­verð­ug­leika sinn. En það fer einnig eftir því hvaða hlut­verki maður gegn­ir. Það getur verið rík­ari krafa um að ráð­herra segi af sér heldur en óbreyttur þing­mað­ur.

Í þessu sam­hengi er tvennt sem er mik­il­vægt er að taka fram. Stjórn­mála­líf sem byggir ekki á trausti er mögu­legt. Hver veita nema það sé eft­ir­sókn­ar­vert og henti íslenskri þjóð bet­ur. En þá skulum við líka sam­mæl­ast um að vera ekki að tala um traust (og trú­verð­ug­leika) og mik­il­vægi þess í kringum kosn­ing­ar. Það má auð­veld­lega skerpa á siða­reglum og auka gagn­sæis­kröfur umtals­vert og senda þannig þau skila­boð að traust sé ekki ofar­lega á dag­skrá. Síð­ara atriðið er að ef við viljum að stjórn­mála­líf byggi á trausti þá megum við ekki gleyma því að traust er ekki það sama og vin­sæld­ir. Trú­verð­ug­leiki er ekki met­inn í kjör­köss­um.

En hvernig er þá trú­verð­ug­leik­inn met­inn? Auð­vitað er ekki til neitt end­an­legt skapa­lón fyrir slíkt mat en mér sýn­ist þó af reynslu síð­asta kjör­tíma­bils að nokkur atriði séu þau sem eru mörgum kjós­endum efst í huga. Sem dæmi má nefna að fólk ætti ekki fara í fram­boð ef það er óeðli­lega skuld­bundið öðrum aðilum (fjár­hags­lega til dæm­is), á erfitt með að sætta sig við að gæta að óhæði sínu í ásýnd við afgreiðslu ákveð­inna mála, vill ekki sætta sig við að verða að afþakka boð og fyr­ir­greiðslu sem það hefur áður þeg­ið, og hafnar því að þurfa að sýna að sér aukið vel­sæmi og við­eig­andi hegðun miðað við áður.

Nú kann ein­hverjum að þykja þetta óspenn­andi sið­gæð­is­varsla og óbæri­lega kröf­ur. Ég svara því nú yfir­leitt til með því að benda á tvennt. Í fyrsta lagi gera kröfur um trú­verð­ug­leika í ákveðnu hlut­verki ekki ráð fyrir því að maður skilji við einka­líf sitt. Það á enn að vera til staðar geysi­legt rými til að velja sér far­veg þar sem maður tjáir og túlkar eigin lífs­kosti. Þeir hafa fæstir áhrif á til­tekið hlut­verk. Síð­ara atriðið er að við eigum ekki öll heima sem kjörnir full­trú­ar. Við eigum fæst erindi í fram­boð. Og per­sónu­lega finnst mér þetta fremur litlar kvaðir sem ég taldi upp hér að fram­an. Það er nóg annað að fást við ef manni finnst óspenn­andi að gang­ast undir slíkt. Og það er eng­inn skortur á rétta fólk­inu sem er trausts­ins vert, þótt flokk­unum gangi stundum illa að koma auga á þessa ein­stak­linga.

Höf­undur er heim­spek­ing­ur.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Eilífðarefnin finnast í regnvatni alls staðar um heiminn. Uppruni þeirra er oftast á vesturlöndum en það eru fátækari íbúar heims sem þurfa að súpa seyðið af því.
Regnvatn nánast alls staðar á jarðríki óhæft til drykkjar
Okkur finnst mörgum rigningin góð en vegna athafna mannanna er ekki lengur öruggt að drekka regnvatn víðast hvar í veröldinni, samkvæmt nýrri rannsókn.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Fleiri farþegar fóru um Flugstöð Leifs Eiríkssonar í júlí síðastliðinum en í sama mánuði árið 2019.
Flugið nær fyrri styrk
Júlí var metmánuður í farþegaflutningum hjá Play og Icelandair þokast nær þeim farþegatölum sem sáust fyrir kórónuveirufaraldur. Farþegafjöldi um Keflavíkurflugvöll var meiri í júlí síðastliðnum en í sama mánuði árið 2019.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Verðfall á mörkuðum erlendis er lykilbreyta í þróun eignarsafns íslenskra lífeyrissjóða. Myndin tengist fréttinni ekki beint.
Eignir lífeyrissjóðanna lækkuðu um 361 milljarða á fyrri hluta ársins
Fallandi hlutabréfaverð, jafn innanlands sem erlendis, og styrking krónunnar eru lykilþættir í því að eignir íslensku lífeyrissjóðanna hafa lækkað umtalsvert það sem af er ári. Eignirnar hafa vaxið mikið á síðustu árum. Í fyrra jukust þær um 36 prósent.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Uppþornað stöðuvatn í norðurhluta Ungverjalands.
Enn ein hitabylgjan og skuggalegur vatnsskortur vofir yfir
Það er ekki aðeins brennandi heitt heldur einnig gríðarlega þurrt með tilheyrandi hættu á gróðureldum víða í Evrópu. En það er þó vatnsskorturinn sem veldur mestum áhyggjum.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Þrjár af hverjum fjórum krónum umfram skuldir bundnar í steypu
Lektor í fjármálum segir ekki ólíklegt að húsnæðisverð muni lækka hérlendis. Það hafi gerst eftir bankahrunið samhliða mikilli verðbólgu. Alls hefur hækkun á fasteignaverði aukið eigið fé heimila landsins um 3.450 milljarða króna frá 2010.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Fylgistap ríkisstjórnarflokkanna minna en nær allra annarra stjórna eftir bankahrun
Einungis ein ríkisstjórn sem setið hefur frá 2009 hefur mælst með meira fylgi tíu mánuðum eftir að hún tók við völdum en hún fékk í kosningunum sem færði henni þau völd. Sú ríkisstjórn beið afhroð í kosningum rúmum þremur árum síðar.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Gylfi Zoega er annar höfundur greinar sem birtist í nýjasta tölublaði Vísbendingar.
„Hægt væri að banna Airbnb í þéttbýli þegar skortur er á íbúðarhúsnæði“
Ef fleiri flytja til landsins en frá því verður til flókið samspil hagstærða sem valda breytingum á eftirspurn og/ eða framboði á húsnæði með tilheyrandi verðhækkunum eða lækkunum. Tveir hagfræðingar leggja til að kerfinu verði breytt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Arnar Jónsson leikari áformar að gefa út plötu með eigin upplestri á ljóðum úr ólíkum áttum, sem hann segist vilja veita framhaldslíf.
Landskunnur leikari gefur út ljóðaplötu
„Ljóðið hefur fylgt mér frá því ég var pjakkur fyrir norðan og allar götur síðan,“ segir Arnar Jónsson leikari, sem hefur undanfarin ár safnað saman sínum uppáhaldsljóðum og hyggst nú gefa út eigin upplestur á þeim, bæði á vínyl og rafrænt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar