Geðraskanir, meðferð á villigötum?

15850519569_eb2afe37ca_z.jpg
Auglýsing

Reglu­lega ber­ast fréttir af mik­illi ávísun geð­lyfja hér á landi. Það er hins vegar sjald­gæft að sjá umræðu þar sem horft er á ávinn­ing­inn af geð­lyfja­neysl­unni í gagn­rýnu ljósi, eins og Teitur Guð­munds­son læknir gerir í grein­inni Þung­lyndi, með­ferð á villi­göt­um? sem birt­ist í Frétta­blað­inu í byrjun sept­em­ber á síð­asta ári. Hyggst ég leggja út frá grein Teits og spyrja hvort geð­lyfin sem eru notuð í með­ferð þung­lyndis og tveggja ann­arra alvar­legra geð­rask­ana skili þeim árangri sem til er ætl­ast.

Engar vís­bend­ingar



Stefán J. Erlingsson. Stefán J. Erlings­son.

Nýlega svar­aði Tom Insel, for­stjóri banda­rísku geð­heil­brigð­is­stofn­un­ar­inn­ar, spurn­ing­unni neit­andi. Insel segir að þótt við höfum á und­an­förnum ára­tugum orðið vitni að sífellt lækk­andi dán­ar­tíðni vegna krabba­meina, heila­blóð­falla, og hjarta- og æða­sjúk­dóma „séu engar vís­bend­ingar um lækkun sjúk­dóms­byrði eða dauðs­falla fyrir nokkurn geð­sjúk­dóm“.

Insel beinir sjónum sínum sér­stak­lega að þremur stórum lang­tíma­rann­sóknum á virkni lyfja­með­ferða við geð­klofa (CATI­E), geð­hvörfum (STEP-BD) og þung­lyndi (STAR*D). Þessar rann­sóknir voru hann­aðar með það að mark­miði að líkja eins og hægt er eftir þeim raun­veru­leika sem læknar standa frammi fyrir frá degi til dags. Var m.a. stuðst við venju­lega sjúk­linga en ekki sér­valda eins og tíðkast í lyfja­rann­sóknum lyfja­fyr­ir­tækja.

Auglýsing

Nið­ur­stöður CATIE og STEP-BD voru afleit­ar. Segir Insel að þrátt fyrir öll þau lyf sem nú standi til boða séu fáar vís­bend­ingar um að lang­tíma bata­horfur ein­stak­linga með geð­klofa og geð­hvörf hafi breyst veru­lega á und­an­förnum ára­tug­um.

Skila verri árangri



Ef horft er á STARD rann­sókn­ina er myndin flókn­ari. Eins og Insel bendir á upp­lifðu ein­ungis 31% þátt­tak­enda í rann­sókn­inni rénun (rem­ission) þung­lynd­is­ein­kenna eftir að hafa tekið SSRI þung­lynd­is­lyf í 14 vik­ur. Þetta telst varla góð nið­ur­staða. En eins og fram kemur í bók­inni Mad Sci­ence: Psychi­at­ric Coercion, Diagnosis and Drugs (bls. 223-24) benda rann­sóknir óháðra aðila á STARD gögn­unum til þess að nið­ur­staðan sé í raun miklu verri. Hér gæti legið skýr­ingin á stað­hæf­ingu Teits þess efnis að ekki gangi nægi­lega vel að með­höndla þung­lyndi. „Þrátt fyrir að við eyðum millj­örðum króna árlega í neyslu [þung­lynd­is­lyfja] lætur árang­ur­inn á sér standa“.

Af fam­an­sögðu ætti að vera ljóst að þau lyf sem notuð eru til þess að með­höndla geð­klofa, geð­hvörf og þung­lyndi virð­ast skila mun verri árangri en almenn­ingi hefur verið talin trú um. Ef eitt­hvað er að marka grein­ina Psychi­atry and the Sci­entific Fallacy, eftir sviss­nesku geð­lækn­anna Mich­ael Saraga og Friedrich Sti­efel, er hluti skýr­ing­ar­innar á mis­ræm­inu sú að geð­læknar virð­ast eiga erfitt með að horfast í augu við sann­leik­ann.

Þrátt fyrir afleita nið­ur­stöðu CATIE, STEP-BD og STAR*D rann­sókn­anna, auk ann­arra vanda­mála sem Saraga og Sti­efel til­taka í grein­inni, segja þeir lítið bera á umræðu um að geð­lækn­is­fræðin standi mögu­lega frammi fyrir krísu, að ekki sé talað um „lág­marks hæversku og sjálfs­gagn­rýni“ þegar nið­ur­stöður eru rædd­ar. Tví­menn­ing­arnir klikkja út með því að benda á aug­ljósa stað­reynd: Eng­inn vís­inda­legur grunnur er fyrir yfir­lýs­ingum þess efnis að geð­lækn­is­fræðin hafi á und­an­förnum ára­tugum gengið í gegnum „ótrú­legar fram­far­ir“.

Eins og fram kemur í leið­ara sem birt­ist árið 2012 í Schizophrenia Bul­letin er ekki von á að ástandið batni mikið á næst­unni. Þar bendir H. Christ­ian Fibi­ger, sem hefur m.a. starfað sem hátt­settur yfir­maður hjá Eli Lilly og Amgen, á að sum af þeim grund­vall­ar­vanda­málum sem geð­lækn­is­fræðin stendur frammi fyrir hafi leitt til þess að flest stærstu lyfja­fyr­ir­tækin hafa ýmist stór­lega dregið úr eða hætt þróun nýrra geð­lyfja.

Fibi­ger telur upp nokkur atriði sem mögu­lega geta leitt geð­lyfja­fræð­ina úr þessum ógöng­um, en for­senda þeirra er „auð­mýkt gagn­vart van­þekk­ing­unni sem við stöndum frammi fyrir og vilji til þess að leiða hug­ann að grund­vall­ar­breyt­ingum á geð­lækn­is­fræð­inn­i“.

Hvert stefn­ir?



Þessar hryggi­legu upp­lýs­ingar um stöðu geð­lyfja­fræð­innar og virkni þeirra lyfja sem notuð eru til þess að  með­höndla geð­klofa, geð­hvörf og þung­lyndi hljóta að kalla á umræður um hvert stefna beri í með­höndlun þess­ara rask­ana. Eins og Teitur bendir á í sinni grein eru hags­munir sjúk­ling­anna miklir, enda gæti líf þeirra hugs­an­lega batna veru­lega ef við rötum af þeim villi­götum sem við virð­umst vera á.

Ein leiðin gæti falist í stór­bættu aðgegni að sál­fræði­þjón­ustu. Ef eitt­hvað er að marka nýlegan leið­ara í The Brit­ish Journal of Psychi­atry er aðra útgöngu­leið mögu­lega að finna í breyttri áherslu innan geð­lækn­is­fræð­inn­ar, þ.e. með því að leggja miklu meiri áherslu á það sem ger­ist í sam­skiptum á milli ein­stak­linga í stað þess að ein­blína á hvað hrjáir ein­stak­ling sem er slitin úr félags­legu sam­hengi. Með öðrum orðum þarf að rann­saka félags­legar orsakir geð­rask­ana miklu betur en nú er gert.

Höf­und­ur er doktor í vís­inda­sagn­fræði og hefur lengi glímt við erfitt þung­lyndi og kvíða. Hann er höf­undur grein­ar­innar Glímir geð­lækn­is­fræðin við hug­mynda­fræði­lega kreppu? Um vís­indi og hags­muni.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – Climate Strikes and Societal Responsibility
Kjarninn 22. október 2019
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – Women in prison
Kjarninn 21. október 2019
Curio hlaut Nýsköpunarverðlaunin
Elliði Hreinsson er framkvæmdastjóri og stofnandi Curio.
Kjarninn 21. október 2019
Ef ég væri VG þá myndi ég láta mig hverfa
Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata, gagnrýndi stjórnvöld fyrir stefnuleysi í málefnum fjármálakerfisins og mögulega sölu á eignarhlutum í ríkisbönkunum.
Kjarninn 21. október 2019
Samkvæmisleikur að geta til um stefnu stjórnvalda í bankamálum
Oddný Harðardóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, var málshefjandi umræðu um sölu á ríkisbönkunum. Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, minnti hana á að hún hefði mælt fyrir frumvarpi sem ráðherra um sölu á bönkum.
Kjarninn 21. október 2019
Jón Grétar Guðjónsson
Ekki láta góða kreppu fara til spillis – nýttu hana sem tækifæri
Kjarninn 21. október 2019
Þórður Snær Júlíusson
Það er ekki ósmekklegt að segja satt
Kjarninn 21. október 2019
Sigurður Ingi Jóhannsson
„Sárt og óþolandi að vera bendlaður við þessi spillingarmál“
Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra sést bregða fyrir í nýrri kvikmynd um Panamaskjölin og lögfræðistofuna Mossack Fonseca. Hann segir að eins og honum þyki það sárt og óþolandi að vera bendlaður við þessi spillingarmál þá verði myndinni vart breytt.
Kjarninn 21. október 2019
Meira úr sama flokkiÁlit
None