Hugleiðing um bólusetningar í heimsfaraldri

Vilhjálmur Árnason prófessor í heimspeki skrifar um bólusetningar í heimsfaraldri COVID-19.

Auglýsing

Bólu­setn­ingar hafa skilað gríð­ar­legum ávinn­ingi fyrir lýð­heilsu í heim­in­um. Þær fela almennt í sér litla áhættu og efa­semdir um gildi þeirra byggja oft­ast á rang­færslum og mis­skiln­ingi. Hér­lendis hefur þátt­taka í bólu­setn­ingum við alvar­legum sjúk­dómum á borð við misl­inga, kíg­hósta, barna­veiki og stíf­krampa verið nægi­lega mikil til að halda þeim í skefj­um. Það er því skilj­an­legt að slíkar bólu­setn­ingar hafi orðið „norm“ í heil­brigð­is­þjón­ustu og ung­barna­eft­ir­liti. Segja má að þetta fyr­ir­komu­lag feli í sér eins konar „ýtni“ (e. nudging) sem er rétt­læt­an­leg vegna þess hve örugg og virk heilsu­vernd slíkar bólu­setn­ingar eru. Þá er ein­fald­lega gert ráð fyrir sam­þykki ein­stak­linga, eða for­eldra þegar börn eiga í hlut, en ákvörðun þeirra virt í þeim und­an­tekn­ing­ar­til­vikum þegar vel­gjörðin er afþökk­uð. Það er athygl­is­vert að þau sem afþakka bólu­setn­ingar fyrir börnin sín eru oft fólk með til­tölulega hátt mennt­un­ar­stig sem hefur lesið sér meira til um efnið en ger­ist og geng­ur. Ein ástæðan er sú að efa­semd­ar­fólk sem leitar upp­lýs­inga er lík­legt til að rekast á mikið magn áróð­urs gegn bólu­setn­ingum sem oft er settur fram í vís­inda­legum bún­ingi. Upp­lýs­inga­óreiðan í netheimum og berg­máls­hellar sam­skipta­miðla kynda síðan undir og hindra að fólk fylgi lög­málum gagn­rýn­innar hugs­unar í gagn­rýni sinni. Bólu­setn­ingar liggja vel við höggi, meðal ann­ars vegna tengsla við lyfja­iðn­að­inn sem er auð­velt skot­mark.

Bólu­setn­ingar við kór­ónu­veirunni hafa sann­ar­lega ekki farið var­hluta af slíkri gagn­rýni og sam­sær­is­kenn­ingar um hana hafa lík­lega náð áður ómældum hæð­um. Það er fjarri mér að taka undir slíkt, en mér finnst skilj­an­legt að bólu­setn­ing sem við­leitni til að stemma stigu við heims­far­aldri mæti meiri efa­semdum en við­ur­kenndar og þaul­reyndar bólu­setn­ingar gegn alvar­legum sjúk­dómum á borð við þá sem ég nefndi að ofan. Allt hefur gerst mjög hratt, far­ald­ur­inn er á ferð og er stöð­ugum breyt­ingum und­ir­orp­inn. Þrátt fyrir mjög hátt bólu­setn­ing­ar­hlut­fall (yfir 90% 12 ára og eldri hér­lend­is) erum við ekki laus undan far­aldr­inum og búum enn við miklar tak­mark­an­ir. Fólk fær traust­vekj­andi töl­fræði um óveru­legar auka­verk­an­ir, en það skipt­ist á sögum úr raun­heimum sem vekja efa­semd­ir. Auk þess blasir það við af fréttum að bólu­settir veikj­ast en margir óbólu­settir veikj­ast ekki. Margir eru taldir hafa smit­ast án þess að vita af því! Af þessu má sjá að almenn rök fyrir bólu­setn­ingum sem ára­tuga reynsla er af verða ekki fyr­ir­vara­laust yfir­færð á bólu­setn­ingar við Covid-19.

Samt sem áður er skilj­an­legt að sú hugsun sé áleitin að fólki beri skylda til að láta bólu­setja sig í við­leitni til að takast á við þennan vágest. Þótt bólu­setn­ing við Covid-19 hafi ekki skilað þeim árangri sem von­ast var eftir hefur hún átt stóran þátt í því að draga úr alvar­legum veik­indum margra sem hafa smit­ast og þar með komið í veg fyrir að sjúkra­húsin hafi þurft að sinna þeim. Mikið hefur verið höfðað til sam­stöðu okkar og spyrja má hvort það sé ekki sjálf­sagður liður í henni að láta bólu­setja sig. Sjálfur hef ég svarað þeirri spurn­ingu ját­andi fyrir mig en ég tel að ekki séu nægi­lega sterk rök fyrir því að skylda fólk til bólu­setn­inga, líkt og við erum skylduð til að fara í ein­angrun og sótt­kví, bera grímur eða halda fjar­lægð. Bólu­setn­ing er eðl­is­ó­lík öðrum sótt­varn­ar­ráð­stöf­unum því að hún bein­ist ekki að hegðun heldur er efni dælt inn í lík­ama fólks. Þess vegna missa marks sam­lík­ingar við skyldur sem tak­marka frelsi við ýmsar aðstæður þar sem hætta er á að hegðun manns geti valdið sam­borg­ur­unum skaða.

Auglýsing

Ein slík sam­lík­ing er lög­bundin notkun bíl­belta sem vernda ein­stak­linga og aðra gegn skaða sem og almanna­hags­muni tengdum álagi á heil­brigð­is­kerf­ið. En mik­ill munur er vita­skuld á fram­kvæmd­inni, auk þess sem bólu­setn­ing er óaft­ur­kræf lækn­is­að­gerð en ekki val um breytni. Notkun bíl­belta er bundin til­tek­inni hegð­un, þ.e. akstri sem felur í sér hættu á að valda skaða, en það að vera óbólu­settur er ekki ávísun á til­tekna hegðun þótt orð­ræðan bendi oft til þess. Til dæmis segir í fyr­ir­sögn Frétta­blaðs­ins 23. des­em­ber s.l.: „Óbólu­sett fólk ber far­ald­ur­inn upp­i“. Slíkar stað­hæf­ingar um óbólu­setta virð­ast ganga út frá óábyrgri hegð­un. Þeir geisli frá sér smiti, óháð breytni. Þetta er ósann­gjörn stimplun á hópi ein­stak­linga sem eflaust haga sér á marg­breyti­legan hátt. Alhæf­ingar út frá hegðun tengdri smitum væru t.d.: „Fólk sem sækir öld­ur­hús knýr áfram far­ald­ur­inn“ eða: „Fólk sem ferð­ast milli landa knýr áfram far­ald­ur­inn“. Lítið gagn er í slíkum stað­hæf­ing­um. Nær­tækara væri að hug­leiða stað­hæf­ingar á borð við: „Van­ræksla okkar gagn­vart þjóð­um, sem hafa ekki aðgang að bólu­efn­um, við­heldur far­aldr­in­um.“ En það er ein­fald­ara að stað­setja vand­ann í lík­ömum ein­stak­linga og ein­skorða ábyrgð­ina við þá en að horfast í augu við alvar­leg sið­ferði­leg úrlausn­ar­efni sem krefj­ast þess að við fórnum ein­hverju sjálf.

Önnur rök fyrir því að taka upp bólu­setn­ing­ar­skyldu mætti kenna við gagn­kvæmni. Óbólu­settir stuðla ekki að almanna­gæðum sem þeir njóta þó góðs af. Þeir eru eins konar „laumu­far­þeg­ar” sem njóta ávinn­ings af fórnum eða fram­lagi ann­arra. Þótt þessi rök séu áleit­in, t.d í til­viki misl­inga sem haldið er í skefjum með hjarð­ó­næmi, eru þau ekki eins aug­ljós í tíma­bundnu ástandi Covid-19 þar sem hjarð­ó­næmið virð­ist ekki nást nema með útbreiddu smiti. Auk þess er það skamm­sýni að sjá almanna­gæði þröngt út frá vel­ferð­ar- eða heilsu­fars­sjón­ar­miði. Þýð­ing­ar­mikil almanna­gæði eru tengd virð­ingu fyrir rétt­indum og mann­helgi sem til­hneig­ing er til að veikja í far­aldri.

Gagn­kvæmn­is­rökin minna á sam­fé­lags­skyldur okkar sem þröng ein­stak­lings­hyggja er blind á. Skyldan í þessu til­viki er fólgin í því að gæta þess að smita ekki aðra með ábyrgum smit­vörn­um. Útfærslan á þess­ari skyldu er aðstæðu­bundin og getur verið hlut­verka­bund­in, t.d. geta verið þung­væg rök fyrir að krefj­ast bólu­setn­ingar þeirra sem ann­ast umönnun fólks sem er veikt fyr­ir. Að gang­ast undir bólu­setn­ingu er ein útfærsla á smit­varna­skyld­unni sem ástæða er til að mæla með af hóf­semi. Það er við­ur­kennd við­miðun í sið­fræði sótt­varna að gætt sé með­al­hófs og skerða frelsi borg­ar­anna ekki meira en nauð­syn ber til í því skyni að hefta útbreiðslu smita. Jafn­framt skuli leit­ast við að laða borg­ar­ana til sam­þykkis og sam­stöðu fremur en beita þving­andi aðgerð­um. Traust vís­inda­leg rök fyrir bólu­setn­ingum eru nauð­syn­leg ástæða til að hvetja til bólu­setn­inga, en þau nægja ekki til að ganga harðar fram. Sið­fræðileg umræða þarf bæði að taka mið af því sem er rétt­mætt með almennum rökum og er gagn­legt til lengri tíma lit­ið. Taka þarf mið af aðstæðum hér og nú, en hefja sig jafn­framt yfir þær með lang­tíma­hags­muni í huga.

Ætla má að and­staða við bólu­setn­ingar og van­traust tengt þeim byggi á a.m.k. tveimur ólíkum ástæð­um. Ég hef þegar nefnt upp­lýs­inga­óreiðu, rang­færslur og orðróm sem felur í sér vill­andi alhæf­ingar út frá dæm­um. Til við­bótar því er rétt að nefna að jað­ar­hópar, svo sem inn­flytj­end­ur, geta haft góðar ástæður til að van­treysta stjórn­völd­um. Ákvarð­anir um að þrengja að þeim geta aukið á rang­læti. Mik­il­vægt er að spyrja um rétt­mætar ástæður van­trausts­ins og vinna út frá því. Báðum þessum ástæðum fyrir and­stöðu við bólu­setn­ingar er gagn­legt að mæta af skiln­ingi. Það stuðlar að trausti, bæði á vís­indum og stjórn­völd­um. En það er gagns­laust að mæta fólki með stimpl­un, ögrunum eða sleggju­dómum eins og nokkuð hefur borið á í umræðu síð­ustu vikna. Það er ámæl­is­verð póli­tísk henti­semi að ala á reiði gagn­vart með­borg­ur­um, líkt og for­seti Frakk­lands gerði nýlega. Orð­ræðan hér­lendis hefur líka sýnt óþol gagn­vart gagn­rýnend­um, en mál­efna­legur ágrein­ingur er lýð­ræð­is­lega mik­il­væg­ur. Efa­semdir um stjórn­valds­að­gerðir styrkja rök­semdir og treysta grunn ákvarð­ana sé þeim mætt með réttum hætti. Það er því ánægju­legt að heyra að íslensk sótt­varn­ar­yf­ir­völd hafa ekki tekið undir áskor­anir um að þrengja að óbólu­settu fólki.

Höf­undur er pró­fessor í heim­speki

Heim­ildir

Ásgrímur Fannar Ásgríms­son (2018). Börn eiga að njóta vafans. Sið­ferði­legar rök­semdir um bólu­setn­ingar barna. MA-­rit­gerð í hag­nýtri sið­fræði við Háskóla Íslands.

Childress, J., Faden, R. o.fl. (2002). Public Health Ethics: Mapp­ing the Terra­in. J. Law, Med­icine & Ethics 30: 170–178.

Lisa Eckenwiler (2020). Vaccines and the crisis in public trust. New York Daily News, 8. des­em­ber.

Giu­bil­ini A. & Sav­lescu, J. (2019). Vaccination, Risks, and Freedom: The Seat Belt Ana­logy. Public Health Ethics 12:3, 237–249.

Henry Alex­ander Henrys­son (2021). Ár von­brigða. Kjarn­inn 8. des­em­ber 2021.

Kowalik M. (2021). Ethics of Vaccine Refu­sal. J Med Ethics febr­úar, 1–4.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Myndin er fengin úr kerfisáætlun Landsnets 2016-2025. „DC-strengur á Sprengisandsleið hefur jákvæð áhrif á mögulega lengd jarðstrengja á Norðurlandi,“ segir í myndatexta.
Sprengisandskapall „umfangsmikil og dýr“ framkvæmd fyrir „fáa kílómetra“ af jarðstreng í Blöndulínu
Landsnet tekur ekki undir þau sjónarmið Samtaka um náttúruvernd á Norðurlandi að skynsamlegt sé að leggja jarðstreng yfir Sprengisand til að auka möguleika á því að leggja hluta Blöndulínu 3 í jörð.
Kjarninn 20. maí 2022
Hersir Sigurgeirsson
Segir sig frá úttektinni á sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka
Bankasýsla ríkisins sendi bréf til ríkisendurskoðanda með ábendingu um að Hersir Sigurgeirsson hefði sett „like“ á tiltekna færslu á Facebook sem varðaði útboðið. „Ég kann ekki við slíkt eftirlit,“ segir Hersir.
Kjarninn 20. maí 2022
Hvernig gengur að koma úkraínskum flóttabörnum inn í skólakerfið?
Langfæst börn sem flúið hafa stríðið í Úkraínu með foreldrum sínum á síðustu vikum og mánuðum eru komin inn í skólakerfið hér á landi og spila þar inn margir þættir. Samstarf á milli stærstu sveitarfélaganna hefur þó gengið vel.
Kjarninn 20. maí 2022
Jarðskjálftahrinur ollu mikilli hræðslu meðal barna og engar upplýsingar voru veittar til fólksins, sem margt glímir við áfallastreituröskun. Ásbrú er því ekki ákjósanlegasti dvalarstaðurinn fyrir fólk sem flúið hefur stríðsátök, að mati UN Women.
Konur upplifi sig ekki öruggar á Ásbrú – og erfitt að koma óskum á framfæri
UN Women á Íslandi gera alvarlegar athugasemdir við svör Útlendingastofnunar varðandi útbúnað og aðstæður fyrir flóttafólk og umsækjendur um alþjóðlega vernd á Ásbrú.
Kjarninn 20. maí 2022
Myndir af börnum í Austur-Kongó með alvarleg einkenni apabólu.
Fimm staðreyndir um apabólu
Apabóla er orð sem Íslendingar höfðu fæstir heyrt þar til nýverið er tilfelli af þessum sjúkdómi hófu að greinast í Evrópu og Norður-Ameríku. Sjúkdómurinn er hins vegar vel þekktur í fátækustu ríkjum heims þar sem þúsundir sýkjast árlega.
Kjarninn 19. maí 2022
Sonja Ýr Þorbergsdóttir formaður BSRB
„Hlutverk hins opinbera er að tryggja öllum húsnæðisöryggi“
Formaður BSRB segir að margt sé til bóta í tillögunum starfshóps um aðgerðir og umbætur á húsnæðismarkaði – og gefi ástæðu til hóflegrar bjartsýni um betri tíma.
Kjarninn 19. maí 2022
Árni Guðmundsson
Af þreyttasta frumvarpi Íslandssögunnar
Kjarninn 19. maí 2022
Jóhannes Þór Skúlason er framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar.
Vilja margföldun á framlagi ríkisins til rannsókna í ferðaþjónustu
Samtök ferðaþjónustunnar gagnrýna framsetningu á framlögum til ferðamála í umsögn sinni við fjármálaáætlun. Samtökin óska eftir 250 milljón króna árlegri hækkun framlaga til rannsókna í greininni á gildistíma áætlunarinnar.
Kjarninn 19. maí 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar