Hvalir og menning

„Hvalveiðar hafa sannarlega verið stundaðar í sjónum í kringum landið öldum saman,“ skrifar Margrét Tryggvadóttir, en fyrst og fremst af útlendingum. „Íslendingar eru hins vegar frumkvöðlar í hvalveiðibanni.“

Auglýsing

Ég er fædd árið 1972. Ég man því vel þau átök sem voru hér á 9. ára­tugnum um hval­veið­ar. Við vorum næstum öll í sama liði. Íslend­ingar voru sjálf­stæð þjóð, við höfðum nýlega staðið í svoköll­uðum þorska­stríðum og náð að færa út land­helg­ina í 200 mílur og við réðum þessu. Ég man meira að segja eftir að hafa farið með pabba að skoða hval­stöð­ina í Hval­firði á meðan verið var að gera að skepn­un­um.

Og hvað var svo sem svona merki­legt við þessa hvali? Við borð­uðum öll alls­konar dýra­af­urð­ir, það var bara órök­rétt til­finn­inga­semi að segja að hvalir væru eitt­hvað merki­legri en t.d. kindur eða kýr sem voru dag­lega á diskum lands­manna.

Heima hjá mér var stundum hval­kjöt á borðum en ég held að engum í fjöl­skyld­unni hafi fund­ist það sér­lega gott. Það var hins vegar ódýrt og for­eldrar mínir stundum blönk. Ég man eftir að hafa hlustað á mömmu og nágranna­konur ræða það yfir kaffi­bolla hvernig skást væri að elda hrefnu­kjöt, það átti að sjóða það í mjólk í minnst klukku­tíma til að ná úr því lýs­is­bragð­inu. Þá yrði það næstum ætt.

Auglýsing

Þótt ég hafi alist upp við að hval­veiðar hafi verið réttur sjálf­stæðrar þjóðar hef ég ekki verið fylgj­andi þeim eftir að ég komst til vits og ára. Fyrir því eru svo margar ástæður að ég get varla talið þær. Hvalir voru í útrým­ing­ar­hættu, veið­arnar eru ómann­úð­leg­ar, hval­kjöt er allt að því óætt, kjöt af tann­hvölum er líka svo mengað og stút­fullt af þung­málmum að það er ekki talið öruggt til mann­eld­is. Orð­spor Íslands hefur beðið hnekki vegna veið­anna og íslenska þjóðin fær sjálf ekki eðli­legt afgjald af þess­ari auð­lind sinni, frekar en öðr­um. Veiði­gjald á hverja hrefnu rétt ríf­lega kr. 8.000 en ríf­lega 50.000 á hverja lang­reyði. Það sjá allir að þetta er gjöf en ekki gjald.

Sú ástæða sem mér finnst vega þyngst af öllum er þó lofslags­váin og það mik­il­væga hlut­verk sem hvalir og líf­fræði­legur fjöl­breyti­leiki sjávar spilar í föngun og förgun kolefn­is. Miðað við stóra sam­hengið og það sem er í húfi, jörðin sjálf hrein­lega, finnst mér furðu­lítið rætt um þau mál. Mér fannst ég verða að gera eitt­hvað þótt ég sé eng­inn sér­fræð­ingur og skrif­aði litla grein sem birt­ist í Kjarn­anum. Við­brögðin voru tvenns­konar eins og fyr­ir­sjá­an­legt var; fólk var ýmist sam­mála eða ósam­mála. Þau sem voru ósam­mála komu með gömlu rökin um að Íslend­ingar væru sjálf­stæð þjóð og að hval­veiðar væru hluti af menn­ingu okk­ar. Það finnst mér merki­legt og þess virði að skoða nán­ar. Eru hval­veiðar virki­lega órjúf­an­legur hluti af íslenskri menn­ingu?

Hval­veiðar hafa sann­ar­lega verið stund­aðar í sjónum í kringum landið öldum sam­an.

En ... ekki af Íslend­ing­um, til þess höfðu þeir enga burði lengst af og áttu hvorki skip né veið­ar­færi sem dugðu til. Hvala­af­urðir voru hins vegar nýttar – orðið „hval­reki“ er nán­ast sam­heiti fyrir happ­drætt­is­vinn­ing og lýsir ágæt­lega hvernig nýt­ingu hvala­af­urða bar yfir­leitt að.

Það voru hins vegar útlend­ingar sem veiddu hvali við Íslands­strendur öldum sam­an. Baskar, Hol­lend­ing­ar, Frakk­ar, Banda­ríkja­menn, Þjóð­verjar, Danir og Norð­menn veiddu hvali á Íslands­miðum og þró­uðu aðferðir til að drepa sem flest dýr með sem árang­urs­ríkustum hætti. Þegar leið á 19. öld­ina voru settar upp hval­veiði­stöðvar á nokkrum stöðum á Íslandi og á síð­ustu ára­tug­unum voru þær orðnar 14 tals­ins, allar í eigu og undir stjórn útlend­inga. Sóða­skap­ur­inn var mik­ill og rotn­andi hvala­skrokkum hent í fjörur lands­ins eftir að búið var að hirða allt nýti­legt af þeim. Tækninýj­ung­ar, svo sem hrað­skreið­ari skip og veið­ar­færi, ollu ofveiði og þrengdu mjög að hvala­stofn­un­um.

Það var ekki fyrr en 1897 sem íslenskt hval­veiði­fyr­ir­tæki var fyrst starf­rækt en það var lagt niður nokkrum árum síðar vegna þess að rekst­ur­inn bar sig ekki. Íslend­ingar reyndu ekki hval­veiðar aftur fyrr en tæpum fjöru­tíu árum síð­ar.

Auglýsing

Íslend­ingar eru hins vegar frum­kvöðlar í hval­veiði­banni. Á meðan útlend­ingar sóp­uðu hér upp hvölum reyndu þeir af veikum mætti að hafa stjórn á starf­sem­inni. Strax árið 1886 voru hval­veiðar bann­aðar á sumrin innan 3 mílna lög­sög­unnar en það hafði lítil áhrif enda hægt að veiða utan við míl­urnar þrjár og draga afl­ann í næstu hval­veiði­stöð. Íslenskir sjó­menn voru almennt á móti hval­veiðum enda trufl­uðu þær aðrar veið­ar. Því var gerð önnur atlaga að hval­veiði­banni 1903 en það náð­ist ekki í gegn en árið 1913 bann­aði Alþingi hval­veiðar í 10 ár frá árinum 1915 og það bann var fram­lengt til 1928. Það liggur ekki endi­lega ljóst fyrir hvers vegna bannið var sett. Það kann að vera vegna erlends ágangs, meng­un­ar, nei­kvæðra áhrifa á fisk­veið­ar, ofveiði eða ein­fald­lega vegna þess að Íslend­ingar vildu sjálfir stunda veið­arn­ar. Þegar hval­veiðar hófust að nýju árið 1935 máttu bara íslenskir aðilar veiða hvali. Lítið var þó veitt framan af.

Það er svo ekki fyrr en 1948 sem fyr­ir­tækið Hvalur hf. byggir hval­veiði­stöð Í Hval­firði. Veiðar juk­ust jafnt og þétt og náðu senni­lega hámarki á 8. ára­tugn­um. Þá var megnið af kjöt­inu selt til Bret­lands og notað í mjöl til dýra­eld­is. Þær veiðar stóðu þar til Alþjóða­hval­veiði­ráðið bann­aði hval­veiðar í atvinnu­skyni 1986. Í fjögur ár þar á eftir veiddi Hvalur hf. 362 hvali í „vís­inda­skyn­i“. Eftir það féllu hval­veiðar niður og engir hvalir voru veiddir í íslenskri 200 mílna land­helgi frá 1990-2003.

Á þess­ari öld hefur þetta eina íslenska hval­veiði­fyr­ir­tæki sem hér hefur þrif­ist í gjör­vallri Íslands­sög­unni, Hvalur hf., fengið að veiða og veitt hund­ruð hvala bæði í svoköll­uðu „vís­inda­skyni“ og atvinnu­skyni og reynt að koma kjöt­inu í verð, þrátt fyrir litla sem enga eft­ir­spurn og að kann­anir sýni að meiri­hluti lands­manna styður ekki hval­veiðar og sífellt fleiri eru þeim mót­falln­ar.

Einn auð­kýf­ingur á hval­veiðum

Á Íslandi er einn maður að stunda þessar hval­veið­ar. Hann heitir Krist­ján Lofts­son og er auð­kýf­ing­ur. Til þess að hægt sé að veiða og vinna hvali þarf að gefa und­an­þágur frá reglu­gerðum um dýra­vel­ferð og holl­ustu­hætti við fram­leiðslu mat­væla. Almennt má t.d. ekki verka kjöt utandyra. Í ár má Krist­ján Lofts­son veiða 161 lang­reyði og 217 hrefnur en af því að hann veiddi ekki kvóta síð­asta árs bæt­ast við 32 lang­reyðar í við­bót. Sam­kvæmt reglu­gerð frá 2019 má þessi maður veiða hvali til árs­ins 2023 – þrátt fyrir að kvóta sé almennt ekki úthlutað nema eitt ár í senn.

Er þetta íslensk menn­ing? Kannski er léleg stjórn­sýsla, sér­reglur fyrir útvalda og einka­vina­væð­ing auð­linda hefð hér á landi en ég myndi ekki kalla það menn­ingu.

Og hval­veiðar eða neysla á hval­kjöti getur ekki talist íslensk menn­ing. Ef svo væri gætum við vænt­an­lega farið í hvaða mat­vöru­búð sem er og keypt hval­kjöt eins og hangi­kjöt eða kæstan hákarl.

Það er ekki svo. Ég veit ekki til þess að hval­kjöt fáist nema á einum veit­inga­stað á Íslandi og hvergi í mat­vöru­búð­um. Á allri 20. öld­inni – „gullöld“ íslenskra hval­veiða – veiddu Íslend­ingar bara hvali í 3-4 ára­tugi. Hval­veiðar voru hrein­lega bann­aðar framan af og það af Íslend­ingum sjálf­um.

Þegar ég var að alast upp á 8. og 9. ára­tug síð­ustu aldar – þeim tíma sem hval­veiðar stóðu sem hæst – við­gekkst ýmis­legt sem við skömm­umst okkar fyrir núna. Hug­takið lykla­barn var fundið upp um börn sem gengu sjálfala því for­eldrar þeirra voru í vinnu og engin var dag­vist­un­in. Börn fátækra, ein­stæðra mæðra voru tekin af þeim og sett á vöggu­stofur þar sem komið var í veg fyrir að þau mynd­uðu eðli­leg til­finn­inga­tengsl við aðrar mann­eskjur eða send út á land þar sem níðst var á þeim. Þeir sem voru öðru­vísi voru vistaðir á lok­uðum stofn­un­um. Það var reykt úti um allt, jafn­vel í barna­skólum og bíl­belti voru talin mann­rétt­inda­brot enda heftu þau frelsi fólks til að kasta sér út úr bílum á ögur­stundu. Ung­lingar héngu í sjoppum af því að það var eng­inn annar staður þar sem þeir gátu verið inni og flestir sem ég þekkti byrj­uðu að drekka í síð­asta lagi við ferm­ingu.

Ekk­ert af þessu er „ís­lensk menn­ing“. Hval­veiðar eru það ekki held­ur.

Höf­undur er rit­höf­und­ur.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Sortuæxli myndast þegar fólk verður fyrir sólbruna og raunar þrefaldast líkurnar á að fólk þrói með sér húðkrabbamein við það eitt að sólbrenna á tveggja ára fresti.
Óttast fjölgun tilfella sortuæxla samhliða hlýnandi veðri
Sérfræðingar í Bretlandi óttast að tilfellum húðkrabbameins muni fjölga samhliða loftslagsbreytingum og hvetja fólk til að vera vart um sig í sólinni.
Kjarninn 15. ágúst 2022
Kaupfélag Skagfirðinga hefur hagnast um 18 milljarða króna á fjórum árum
Eigið fé Kaupfélags Skagfirðinga, samvinnufélags í eigu 1.465 félagsmanna með höfuðstöðvar á Sauðárkróki, hefur þrefaldast frá árinu 2010 og er 49,5 milljarðar. Eignir félagsins eru metnar á tæplega 80 milljarða. Verðmætasta bókfærða eignin er kvóti.
Kjarninn 15. ágúst 2022
Áfengi spilar afar stjórt hlutverk í danskri unglingamenningu.
Danskir menntaskólar endurhugsi drykkjumenninguna
Danska heilbrigðisstofnunin hefur sent menntaskólum landsins bréf þar sem óskað er eftir því að hætt verði að gera áfengi hátt undir höfði á viðburðum á vegum skólanna.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Vilja gera óperuna aðgengilega fyrir Íslendinga
Kammeróperan ætlar að flytja meistarverkið Così fan tutte eftir Mozart íslensku á óperukvöldverði í Iðnó. Safnað er fyrir verkefninu á Karolina fund.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Korn frá Úkraínu loks á leið til Afríku á barmi hungursneyðar
Flutningaskip á vegum Sameinuðu þjóðanna er á leið til Afríku með fullan farm af korni frá Úkraínu. Um er að ræða fyrstu kornflutninga frá Úkraínu til Afríku síðan Rússland réðst inn í Úkraínu.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Vindmyllurnar sem yrðu notaðar í vindorkuverið í Hvalfirði yrðu um 250 metrar á hæð. Þær yrðu á fjalli sem er 647 metrar á hæð og því sjást mjög víða að.
Vindorkuverið hefði „veruleg áhrif á ásýnd“ Hvalfjarðar og nágrennis
Hvalfjörður er þekktur fyrir fjölbreytt og fallegt landslag. Stofnanir segja „mjög vandasamt“ að skipuleggja svo stórt inngrip sem vindorkuver er á slíku svæði og að það yrði „mikil áskorun“ að ná sátt um byggingu þess.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Mikið var látið með HBO Max þegar streymisþjónustan var kynnt til leiks vorið 2020 og hún auglýst gríðarlega.
Bylting á HBO Max veldur því að veitan kemur seinna til Íslands og efnisframboð minnkar
Bið Íslendinga eftir HBO Max mun lengjast um rúm tvö ár. Ástæðan er sameining móðurfélags HBO við fjölmiðlarisann Discovery. Ný stjórn er í brúnni og allt virðist vera gert til að spara pening.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Kristjanía er eins konar undraland í miðri Kaupmannahöfn.
Kristjaníubúar fá tilboð
Danska ríkið hefur gert íbúum Kristjaníu tilboð sem felur í sér umtalsverðar breytingar frá núverandi skipulagi. Íbúum „fríríkisins“ myndi fjölga talsvert ef breytingarnar ganga eftir. Samningaviðræður milli íbúanna og ríkisins standa yfir.
Kjarninn 14. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar