Penninn eða sverðið?: Hugleiðing um tjáningarfrelsið í kjölfar voðaverkanna í París  

h_51741443.jpg
Auglýsing

Yfir­lýs­ingin „Je suis Charlie“ eða „Ég er Charlie“ hefur hljó­mað í fjöl­miðlum og á öllum sam­skipta­miðl­unum síðan ráð­ist var inn á rit­stjórn­ar­skrif­stofu Charlie Hebdo í París þann 7. jan­úar sl. og fjöldi blaða­manna drep­inn.

Þegar við lýsum því yfir að við séum Charlie er afar mik­il­vægt að við gerum okkur grein fyrir því að við erum ekki með því að lýsa því yfir að við séum sam­mála öllum þeim skoð­unum og sjón­ar­miðum sem fram koma. Yfir­lýs­ing okkar gefur til kynna að við séum hlynnt mál­frelsi og rétt­inum til tján­ing­ar, jafn­vel þó að við séum algjör­lega ósam­mála því sem sagt er. Við viljum með því leggja áherslu á frelsi, lýð­ræði og mik­il­væg

Elfa Ýr Gylfadóttir, framkvæmdastjóri fjölmiðlanefndar. Elfa Ýr Gylfa­dótt­ir, fram­kvæmda­stjóri fjöl­miðla­nefnd­ar.

Auglýsing

mann­rétt­indi og standa vörð um það sam­fé­lag sem við búum í. Með því að segja „Ég er Charlie“ erum við einnig að verja þá tján­ingu sem móðgar, hneykslar og raskar hug­arró fólks af því að fjöl­miðlar þurfa stundum að gera það líka.

Það er þó jafn­framt mik­il­vægt að halda því til haga að tján­ing­ar­frelsið á sér mörk og því er hvergi í hinum vest­ræna heimi heim­ilt að segja hvað sem er. Sá sem við­hefur ummæli ber jafn­framt á þeim ábyrgð fyrir dómi. Þannig eru skorður settar tján­ing­ar­frels­inu t.d. til varnar frið­helgi einka­lífs, hat­urs­orð­ræðu, meið­yrð­um, lýð­heilsu­sjón­ar­miðum og alls­herj­ar­reglu.

Penn­inn mátt­ugri en sverð­ið?



Því hefur verið haldið fram að penn­inn sé mátt­ugri en sverð­ið. Í okkar vest­ræna sam­fé­lagi er enn sam­fé­lags­legur sátt­máli um að sverði verði ekki beitt gegn penna. Þessi sam­fé­lags­sátt­máli var rof­inn í París í byrjun jan­úar og við erum öll slegin yfir þeim voða­verkum sem þar voru fram­in.

En við þurfum einnig að velta því vel fyrir okkur hvaða áhrif þessi atburður mun hafa á tján­ing­ar­frelsið og önnur borg­ar­leg rétt­indi okk­ar. Við vorum enn sem oftar minnt á að til eru ein­stak­lingar sem eru svo upp­fullir af hatri og sjálf­hverfri stær­i­sýki að þeir eru til­búnir að drepa sak­laust fólk sem hefur gert það eitt að teikna og skrifa það sem sumum finnst móðg­andi og ósmekk­legt en öðrum finnst rétt­læt­an­leg ádeila í formi háðs.

Höfum í huga að tján­ing­ar­frelsi er ekki all­staðar sjálf­sögð mann­rétt­indi. Meiri­hluti mann­kyns býr við skert tján­ing­ar­frelsi og þar með mann­rétt­indi.

Höfum í huga að tján­ing­ar­frelsi er ekki all­staðar sjálf­sögð mann­rétt­indi. Meiri­hluti mann­kyns býr við skert tján­ing­ar­frelsi og þar með mann­rétt­indi. Það tók hund­ruð ára að ná fram þeim rétt­indum sem við nú njótum á Vest­ur­löndum og sem þykja svo sjálf­sögð. Almenn­ingur í Evr­ópu þurfti lengi að berj­ast við stjórn­völd, for­rétt­inda­stéttir og kirkju til að öðl­ast þau rétt­indi til frjálsra skoð­ana og tján­ingar sem nú eru varin í stjórn­ar­skrám vest­rænna ríkja, í 10. gr. Mann­rétt­inda­sátt­mála Evr­ópu og í 19. gr. Mann­rétt­inda­yf­ir­lýs­ingar Sam­ein­uðu þjóð­anna.

En tökum við tján­ing­ar­frelsi og öðrum mann­rétt­indum sem of sjálf­sögðum hlut? Þegar málið er ígrund­að, þá hafa þau mann­rétt­indi sem okkur þykja svo sjálf­sögð á Vest­ur­löndum aðeins verið til í rúma öld, eða eitt and­ar­tak af mann­kyns­sög­unni. Og slík mann­rétt­indi eru langt frá því að hafa náð til alls heims­ins.

Hvað ber að varast?



Þó að heims­byggðin standi nú upp og segi „Ég er Charlie“ í kjöl­far voða­verk­anna í París er þó hætta á að þrengt verði að tján­ing­ar­frelsi og þar með mann­rétt­indum í vest­rænum sam­fé­lögum vegna ört vax­andi styrks sér­hags­muna­hópa, örrar tækni­þró­unar og nýrra ógna við sam­fé­lögin utan­frá og inn­an. Þessi þróun er svo hröð að við höfum ekki tíma né getu til að aðlaga hana að mann­rétt­indum og gæta að frelsi ein­stak­linga og þannig við­halda þeim grund­vallar rétt­indum sem við höfum öðl­ast.

Rík­is­stjórnir í hinum vest­ræna heimi hafa gripið til varn­ar­að­gerða til að stemma stigu við öfga­hópum sem virð­ast svífast einskis til að ógna sam­fé­lagi Vest­ur­landa. En einmitt þessar varn­ar­að­gerðir virð­ast leiða til sífellt auk­ins eft­ir­lits og tak­mark­ana á því sama tján­ing­ar­frelsi og mann­rétt­indum sem aðgerð­unum er ætlað að verja. Ýmsir hafa því spurt hvort með­alið sé hugs­an­lega verra en sjúk­dóm­ur­inn.

charlie-hebdo

Þeir sem ekki hugn­ast hið opna vest­ræna sam­fé­lag mann­rétt­inda gera sér mjög vel grein fyrir því hvað sam­fé­lag okkar er í raun brot­hætt. Þeir hafa það því bein­línis á stefnu­skrá sinni að nýta óhefta grimmd, voða­verk og hræðslu­á­róður til að veikja örygg­is­kennd Vest­ur­landa­búa með það að mark­miði að búa til trú­verð­uga ógn við öryggi hins almenna borg­ara. Með því skapa þeir hræðslu sem síðan eykur for­dóma og öfgar í sam­skiptum hinna mörgu sam­fé­lags­hópa fjöl­menn­ing­ar­sam­fé­laga Vest­ur­landa og þar með upp­lausn, sem er gróðr­ar­stía til­veru þess­ara sömu öfga­hópa.

Það má spyrja hvort tak­markið með árásinni hafi einmitt verið að skapa tor­tryggni í garð múslima í Evr­ópu til að fjölga þeim ein­stak­lingum innan sam­fé­lags múslima sem verða gin­keypt­ari fyrir áróðri öfga­mann­anna. Í and­rúms­lofti hræðslu og hat­urs er ein­stak­ling­ur­inn frekar til­bú­inn til að gefa eftir mann­rétt­indi og tján­ing­ar­frelsi gegn lof­orðum um aukna vernd og öryggi. Því má spyrja hvort meintar móðg­anir gagn­vart Múhameð spá­manni sé hugs­an­lega aðeins hag­kvæm ástæða frekar en orsaka­valdur árásar og því auka­at­riði í stóra sam­heng­inu.

Sterkasta vopn öfga­manna er þannig að skapa mik­inn hryll­ing og beina aðgerðum að almenn­ingi til að hann lifi sig inn í skelf­ingu fórn­ar­lambanna. Þannig skapar hann upp­lausn með litlum fórn­ar­kostn­aði. Hryðju­verk eru því miður gam­alt og marg­reynt her­bragð til að skapa ótta og sundr­ung í sam­fé­lög­um.

Í stóra sam­heng­inu eru hryðju­verk hvorki stór hern­að­ar­leg ógn í hinum vest­rænu sam­fé­lög­um, né eru þau nýj­ung. Í mann­kyns­sög­unni hefur slíku bragði marg­sinnis verið beitt og þá oft leitt af sér meiri harð­stjórn og mann­rétt­inda­brot sem síðan vekja borg­ara til and­stöðu við ríkj­andi stjórn­völd.

Það deyja marg­falt fleiri af völdum umferða­slysa, reyk­inga eða vel­meg­un­ar­sjúk­dóma á Vest­ur­löndum en af völdum hryðju­verka. Það er ótt­inn sem grimmdin skapar sem er hættu­leg okkar vest­ræna sam­fé­lagi. Fólk lifir sig inn í til­finn­inga­ríkan frétta­flutn­ing og á auð­velt með að setja sig í spor fórn­ar­lamba og ýkir hætt­una fyrir sig sjálft. Hryðju­verk geta því breytt sam­fé­lög­um. Við slíkar aðstæður þurfa fjöl­miðlar sér­stak­lega að gera sér grein fyrir ábyrgð sinni.

Tján­ing­ar­frelsi eru mann­rétt­indi sem þarf að hlúa að og við­halda



Við þurfum að minna okkur á að tján­ing­ar­frelsi eru ekki sjálf­sögð borg­ara­leg rétt­indi í flestum ríkjum heims. Rit­skoðun er stunduð að hálfu hins opin­bera víða um lönd. Þannig á sér stað mjög umfangs­mikil rit­skoðun í ríkjum eins og Kína. Frétta­menn eru ofsóttir í mörgum ríkjum heims, fang­els­aðir og teknir af lífi. Sam­tökin Blaða­menn án landamæra, sem hafa aðsetur í Par­ís, hafa t.d. ítrekað bent á stöðu blaða­manna í Rúss­landi. Þar var 21 blaða­maður myrtur í land­inu á sjö ára tíma­bili, dauðs­föll eru ekki rann­sök­uð, en blaða­menn­irnir eiga það sam­eig­in­legt að hafa verið gagn­rýnir á stjórn­völd í Moskvu. Svona mætti lengi telja.

Ef við lítum okkur nær þá kemur reglu­lega upp sú umræða hér á landi og í þeim nágranna­ríkjum okkar sem við berum okkur saman við hvort tján­ing­ar­frelsi sé sann­an­lega virt og hvort fjöl­miðlar séu í raun frjáls­ir. Spurt er hvort eig­endur reyni stundum að hafa óeðli­leg afskipti af fréttum á rit­stjórnum þeirra fjöl­miðla sem þeir eiga. Rann­sókn­ar­blaða­menn stíga fram og segja frá því að umfjöllun um mál er varða almanna­hags­muni hafi ekki verið miðl­að, þar sem umfjöll­unin komi sér illa fyrir stóra aug­lýsend­ur, eig­endur miðl­anna eða fjár­hags­legan grund­völl fjöl­mið­ils­ins með öðrum hætti. Umræður eiga sér stað um það hvort ein­stak­lingar eða fyr­ir­tæki með djúpa vasa geti keypt sig frá erf­iðri umfjöllun í fjöl­miðl­um. Jafn­framt velta menn fyrir sér stöðu blaða­manna í litlu sam­fé­lagi þar sem sömu aðilar eru kaup­endur aug­lýs­inga og and­lag fréttaum­fjöll­unar í fjöl­miðl­inum sjálf­um.

Francois Hollande Frakklandsforseti ásamt ýmsum þjóðarleiðtogum í samtöðugöngunni eftir voðaverkin í París. Francois Hollande Frakk­lands­for­seti ásamt ýmsum þjóð­ar­leið­togum í samtöðu­göng­unni eftir voða­verkin í Par­ís.

Við­skipta­módel hefð­bund­inna fjöl­miðla eru að hrynja þar sem almenn­ingur er ekki til­bú­inn að greiða fyrir fjöl­miðla­efni með sama hætti og áður. Á sama tíma búa margir rík­is­fjöl­miðlar við mik­inn nið­ur­skurð. Þetta gerir að verkum að blaða­menn búa margir hverjir við svo mikla óvissu í starfi sínu að þeir eiga það á hættu að vera sagt upp hvenær sem er. Við slíkar aðstæður er hætta á sjálfs­rit­skoð­un. Jafn­framt getur verið erfitt fyrir fjöl­miðla að sinna því mik­il­væga hlut­verki sem þeim er ætlað í sér­hverju lýð­ræð­is­ríki. Þessar aðstæður hafa áhrif á allt sam­fé­lag okk­ar. Þær hafa áhrif á lýð­ræðið og við getum spurt okkur hvaða blaða­menn verði eftir til að vinna úr gríð­ar­legu magni upp­lýs­inga og mat­reiða fréttir úr þeim upp­lýs­ingum með vönd­uðum hætti þannig að mörg sjón­ar­mið komi fram sam­tím­is. Blaða­menn sem segja okkur frá þáttum sem varða okkur öll, en sem ef til vill er haldið leyndu að hálfu hins opin­bera, fyr­ir­tækja eða ann­arra sem eiga hag­muna að gæta.

Sann­leik­ur­inn er sá að við stöndum reglu­lega frammi fyrir stærri eða minni hindr­unum sem geta haft áhrif á tján­ing­ar­frelsið og frelsi fjöl­miðla. Við þessar aðstæður stöndum við sjaldn­ast upp og segjum „Ég er Charlie“ til verndar frjálsum fjöl­miðlum og tján­ing­ar­frels­inu. Við heyrum af litlum eða stærri atvikum hér á Íslandi eða í nágranna­ríkjum okkar sem ef til vill valda okkur stund­ar­á­hyggj­um, án þess að gripið sé til sér­stakra aðgerða til að verja tján­ing­ar­frelsið eða frelsi fjöl­miðla.

Við getum einnig sett atburð­ina í París í alþjóð­legt sam­hengi og minnt okkur á það þegar okkur er mis­boðið vegna voða­verk­anna á rit­stjórn skop­tíma­rits­ins Charlie Hebdo, að við á Vest­ur­löndum erum ekki alltaf sjálfum okkur sam­kvæm. Við teljum okkur trú um að aldrei megi beita sverði að vopni gegn penna. Það eru þó ekki nema 16 ár siðan Nató sprengdi serbneska rík­is­út­varpið þar sem 16 starfs­menn fjöl­mið­ils­ins létu lífið og fjöldi manna var fastur inn í bygg­ing­unni svo dögum skipti. Nató taldi árás­ina rétt­læt­an­lega þar sem fjöl­mið­ill­inn gegndi mik­il­vægu hlut­verki í áróðri gegn íbúum Kosovo.

„Ég er Charlie“



Við þurfum öll að vera Charlie. Tján­ing­ar­frelsið er ekki, frekar en frelsi fjöl­miðla, sjálf­sagður hlutur í sér­hverju sam­fé­lagi. Tján­ing­ar­frelsi og frelsi fjöl­miðla eru rétt­indi sem þarf að hlúa að og við­halda og við erum öll sam­á­byrg fyrir því að það sé gert. Yfir­lýs­ingin „Ég er Charlie“ á því ekki aðeins við þegar voða­verk eru framin eins og sá hryll­ingur sem átti sér stað í Par­ís. Við þurfum að vera Charlie í hvert sinn sem við heyrum af því að blaða­menn eru teknir af lífi fyrir það eitt að upp­lýsa almenn­ing um það sem skiptir hann máli og þegar gagn­rýnendur hafa sagt skoð­anir sínar opin­ber­lega á stjórn­völdum og eru fang­els­aðir í kjöl­farið eða hverfa spor­laust.

Við þurfum að vera Charlie þegar ráða­menn reyna að hafa áhrif á gagn­rýna umfjöllun í fjöl­miðl­um, þegar fjöl­miðlar eru aðeins að sinna hlut­verki sínu sem fjórða vald­ið.

En við þurfum líka að vera Charlie þegar eig­endur skipta sér með óeðli­legum hætti af umfjöllun um ein­stök mál í fjöl­miðl­um, þegar aug­lýsendur hóta að segja upp aug­lýs­inga­samn­ingum til að þagga niður í óþægi­legum frétta­flutn­ingi sem varðar þá sjálfa, eða þegar upp­lýst er að ein­stak­lingar eða fyr­ir­tæki séu að kaupa sig frá umfjöllun í fjöl­miðl­um. Við þurfum að vera Charlie þegar ráða­menn reyna að hafa áhrif á gagn­rýna umfjöllun í fjöl­miðl­um, þegar fjöl­miðlar eru aðeins að sinna hlut­verki sínu sem fjórða vald­ið. Við þurfum að segja „Ég er Charlie“ alla daga til að tryggja tján­ing­ar­frelsi og frelsi fjöl­miðla í sam­fé­lagi okkar ef við ætlum að við­halda þeim rétt­indum sem við höfum aflað okkur á löngum tíma. Við þurfum að gera okkur grein fyrir að tján­ing­ar­frelsi og önnur mann­rétt­indi eru dýr­mætur en for­geng­legur fjár­sjóður sem okkur ber að verja og vernda með öllum ráð­um.

Við verðum sam­eig­in­lega að tryggja að penn­inn verði áfram mátt­ugri en sverð­ið. Þess vegna þurfum við að segja alla daga „Ég er Charlie“.

Dýrasta málverk í heimi fundið
Hver er rétti staðurinn fyrir dýrasta málverk sem selt hefur verið á uppboði? Flestir myndu kannski svara: safn. Kaupandinn, sem borgaði jafngildi 56 milljarða íslenskra króna fyrir verkið, valdi annan stað fyrir þetta verðmæta skilirí.
Kjarninn 16. júní 2019
Höskuldur H. Ólafsson hringir bjöllunni frægu við upphaf viðskipta með bréf í Arion banka fyrir einu ári.
Fyrir einu ári síðan: Arion banki skráður á markað
Á þessum degi fyrir einu ári síðan, þann 15. júní 2018, voru bréf í Arion banka tekin til viðskipta í Kauphöll Íslands. Hann varð þar með fyrsti íslenski bankinn til að verða skráður á markað eftir bankahrunið í október 2008.
Kjarninn 15. júní 2019
Sigurður Hlöðversson
Makríll á leið í kvóta – Eftir höfðinu dansa limirnir
Kjarninn 15. júní 2019
Margrét Tryggvadóttir
Hver skapaði skrímslið?
Leslistinn 15. júní 2019
Tíðavörur loks viðurkenndar sem nauðsyn
Alþingi samþykkti á dögunum að lækka virðisaukaskatt á tíðavörum úr efra skattþrepi í neðra. Ákvörðunin kemur í kjölfar þess að konur hafa á síðustu árum vakið athygli á því að það skjóti skökku við að skattleggja ekki tíðavörur sem nauðsynjavörur.
Kjarninn 15. júní 2019
Órói í stjórnmálum haggar varla fylgi stjórnmálablokka
Meirihluti stjórnarandstöðunnar mælist nú með meira fylgi en stjórnarflokkarnir þrír, frjálslyndu miðjuflokkarnir hafa sýnt mikinn stöðugleika í könnunum um langt skeið og fylgi Miðflokksins haggast varla þrátt fyrir mikla fyrirferð.
Kjarninn 15. júní 2019
Wikileaks: Blaðamennska í almannaþágu eða glæpur?
Julian Assange, stofnandi Wikileaks, á í hættu á að vera framseldur til Bandaríkjanna þar sem hann gæti átt yfir höfði sér 175 ár í fangelsi verði hann fundinn sekur.
Kjarninn 15. júní 2019
Segir forystu Sjálfstæðisflokksins vera sama um vilja flokksmanna
Stríð Davíðs Oddssonar og Morgunblaðsins sem hann stýrir við Sjálfstæðisflokkinn heldur áfram á síðum blaðsins í dag. Þar gagnrýnir hann forystu flokksins harkalega og bætir í gagnrýni sína vegna þriðja orkupakkans.
Kjarninn 15. júní 2019
Meira úr sama flokkiÁlit
None