Píratar á sjó

Kjartan Jónsson
kjarninn_batar.jpg
Auglýsing

Eins og flestir vita hafa Píratar notið vax­andi fylgis í skoð­ana­könn­unum und­an­farna mán­uði. Sumir vilja afgreiða það sem bólu, en aðrir eygja í þeim von um að þær kerf­is­breyt­ingar sem þeir boða geti komið okkur úr þeim póli­tíska rembihnút sem lamar íslenska sam­fé­lags­þró­un. Kerf­is­breyt­ingar sem leggi sam­fé­lag­inu til tæki og tól til að taka á og skera úr stórum málum sem hafa þvælst fyrir okkur allt of lengi. En með þessu fylgi kemur líka áskorun um ábyrga stefnu í mik­il­vægum málum sem varða land og þjóð. Nýverið tókum við skref í átt til að axla þá ábyrgð með stefnu í einum mik­il­væg­asta mál­flokki lands­ins, sjáv­ar­út­vegs­mál­um.

Því fer fjarri að sátt hafi ríkt um mála­flokk­inn und­an­farna ára­tugi, sér­stak­lega eftir árdaga kvóta­kerf­is­ins, þegar kvót­inn, óveiddur fiskur í sjón­um, varð að mark­aðs­vöru og ein­hvers virði. Veð­setn­ing á kvóta til ýmiss brasks, og áhrif þess á þensl­una sem olli hrun­inu, magn­aði óánægju og tor­tryggni í sam­fé­lag­inu sem náði svo nýjum hæðum eftir hrun, þegar geng­is­fell­ing krón­unnar varð til þess að hagn­aður grein­ar­innar óx gríð­ar­lega, um og yfir 20% hreinn hagn­aður á hverju ári, með tug­millj­arða arð­greiðsl­um, án þess að veiði­leyfagjöld hækk­uðu svo nokkru næmi.

Einn mik­il­væg­asti hluti stefnu Pírata er að ákvæði frum­varps stjórn­laga­ráðs til stjórn­skip­un­ar­laga verði efn­is­lega tekið upp í stjórn­ar­skrá. Þeir þættir sem mesta athygli hafa vakið eru hins vegar þeir að kvóta verði úthlutað í gegnum upp­boðs­markað og allur fiskur fari á mark­að. Þessi mark­aðs­lausn er algjör­lega í sam­ræmi við eina meg­in­kröfu Pírata um gegn­sæi. Gegnsæ verð­myndun verður ekki nema til staðar sé opinn mark­aður með fullu aðgengi allra. Sam­tök útgerð­ar­manna hafa talað gegn hærri veiði­leyfagjöldum á þeim for­sendum að útgerðin standi ekki undir þeim – látum bara mark­að­inn, þá sjálfa, skera úr um hve háum veiði­gjöldum hún stendur und­ir. Þar með verður líka stórt skref tekið í að eyða tor­tryggn­inni í sam­fé­lag­inu.

Auglýsing

Hér á eftir langar mig að fjalla um nokkur algeng rök sem tals­menn útgerð­ar­innar (og rík­is­stjórn­ar­inn­ar) hafa notað til að rétt­læta núver­andi kerfi:

„Upp­boðs­mark­aður á kvóta veldur óstöð­ug­leika í grein­inni, sem kemur í veg fyrir að nokkur fyr­ir­greiðsla fáist og þar með lok­ast fyrir alla fjár­fest­ing­u.“

Þús­undir fyr­ir­tækja um allan heim vinna í umhverfi þar sem aðgengi að ýmsum aðföngum og hrá­efni er háð mark­aðs­verði. Vel rekin fyr­ir­tæki í slíku umhverfi eiga ekki í erf­ið­leikum með fyr­ir­greiðslu til fjár­fest­inga. Stóru íslensku sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækin virð­ast alveg kunna sitt fag, auk þess sem eig­in­fjár­staða þeirra hefur batnað gíf­ur­lega und­an­farin ár. Þeim er því engin vor­kunn. Þá er við­kvæðið gjarnan að afkoma lít­illa og með­al­stórra fyr­ir­tækja  sé ekki upp á marga fiska og þau þoli ekki hækk­anir veiði­gjalda. Með­al­tölur um afkomu lít­illa fyr­ir­tækja eru eðli­lega lágar – eins og í öllum öðrum rekstri eiga ný fyr­ir­tæki erfitt upp­dráttar og fara flest á haus­inn. Mun færri fyr­ir­tæki ná að gera það gott og verða stór. Upp­boðs­mark­að­ur  auð­veldar aðgengi nýrra fyr­ir­tækja að grein­inni, þar sem þau þurfa ekki að skuld­setja sig upp fyrir haus í kvóta­kaupum áður en þau dýfa veið­ar­færi í sjó.

„Greinin leggur nú þegar nægi­lega mikið til sam­fé­lags­ins í gegnum beina og óbeina skatta."

Fram­lag útgerð­ar­fyr­ir­tækja í gegnum skatta, skatta­sporið, er und­ar­leg rök­leysa í þessu sam­hengi. Afhend­ing á kvóta undir mark­aðs­verði er nið­ur­greiðsla á kvóta. Skatta­greiðslur fyr­ir­tækis eru ekki rétt­læt­ing á nið­ur­greiðslu á kvóta – þvert á móti ætti skatta­sporið að vera vís­bend­ing um hið gagn­stæða, að slík nið­ur­greiðsla sé ónauð­syn­leg.

„Ekki er neitt rétt­læti í því að ríkið leysi til sín kvót­ann, þar sem hann hefur skipt svo oft um hendur – hand­hafar hans í dag hafa flestir greitt fyrir hann.“

Kvóti á upp­sjáv­ar­fiski, síld, loðnu og mak­ríl, hefur ekki skipt um hendur í neinum mæli, en vissu­lega hafa margir dug­legir ein­stak­lingar lagt mikið á sig við að byggja upp fyr­ir­tæki innan núver­andi kerfis og skuld­sett sig í kvóta­kaupum á botn­fiski. Öll slík við­skipti hafa þó átt sér stað í póli­tísku and­rúms­lofti ósætt­is, þar sem engin trygg­ing var fyrir að um varna­lega eign væri að ræða. En til að ná ein­hverri sátt þarf að semja um aðlög­un­ar­tíma þess­ara breyt­inga.

„Stórir og fjár­sterkir aðilar munu kaupa upp kvót­ann, sem mun safn­ast á hendur fárra.“

Full­yrð­ingar um að stórir aðilar muni kaupa upp allan kvót­ann, fari hann á upp­boð, hafa gjarnan heyrst af vinstri væng stjórn­mál­anna. Ég ímynda mér að LÍÚ-­menn hafi brosað í kamp­inn í gegnum tíð­ina vegna þess­ara óvæntu banda­manna „auð­valds­ins“, sem hafa þannig staðið gegn breyt­ingum á kerf­inu. Það er til­tölu­lega ein­falt að útfæra upp­boð á þann hátt að þátt­tak­endur greiði lít­inn hluta af verð­inu fyr­ir­fram, afgang­ur­inn sé síðan inn­heimtur við sölu á mark­aði, sem gerir minni aðilum kleyft að taka þátt. Þegar eru til staðar reglur um hámarks­eign fyr­ir­tækja og skyldra aðila á kvóta og sjálf­sagt að þær gildi áfram til að koma í veg fyrir sam­þjöpp­un.

„Breyt­ingin mun valda byggða­rösk­un“

Ekki er nein ástæða til að ætla að þessi breyt­ing hafi ein­hver áhrif til byggða­rösk­un­ar, umfram það sem núver­andi kerfi hefur haft. Það eru gríð­ar­lega sterk fyr­ir­tæki í Vest­manna­eyj­um, Nes­kaups­stað,  á Akur­eyri og víðar – vel rekin fyr­ir­tæki sem munu eflaust gera það gott áfram. Eins og var áður nefnt, verður auð­veld­ara fyrir nýja aðila að fara út í útgerð eftir þessar breyt­ingar og minni útgerð þrífst best í nánd við miðin í kringum land­ið. Að auki má útfæra kerfið á þann hátt að hluti veiði­leyfagjalds­ins renni til sveit­ar­fé­lag­anna, til að skapa frek­ari sátt um mál­ið.

„Allur afli á markað kemur í veg fyrir sam­þætt­ingu veiða og vinnslu, en sam­þætt­ing veiða, vinnslu og mark­aðs­setn­ingar er mjög hag­kvæm fyrir grein­ina.“

Sam­þætt­ing veiða, vinnslu og mark­aðs­setn­ingar er örugg­lega mjög hag­kvæm, sér­stak­lega í grein sem fellur ekki undir sam­keppn­is­stofnun og sam­keppn­is­regl­ur. Svona eins og sam­ráð olíu­fé­lag­anna sem komst upp hérna um árið – það var mjög hag­kvæmt fyrir olíu­fé­lög­in, nema hvað þau falla undir sam­keppn­is­lög og voru sektuð fyrir vik­ið. Hinir aug­ljósu van­kantar á kerf­inu eru ógagnsæ verð­mynd­un, en laun sjó­manna eru byggð á afla­verð­mæti, fisk­vinnslum er mis­mun­að, þar sem fisk­vinnslur án útgerðar hafa mun tak­mark­aðri aðgang að hrá­efni, sem skekkir sam­keppn­is­stöðu þeirra. þá býður það upp á alls konar bók­halds­fiff, taka út hagnað í erlendu mark­aðsúti­búi þar sem er hag­kvæmara skattaum­hverfi (auk þess sem auð­velt er að skjóta ein­hverju fram­hjá gjald­eyr­is­höft­u­m), svo eitt­hvað sé nefnt. Fyr­ir­komu­lagið er hag­kvæmt fyrir fyr­ir­tækin sem eiga veiðar og vinnslu, en ekki fyrir fisk­vinnslur sem eru ekki í útgerð. Fisk­ur­inn í sjónum er tak­mörkuð auð­lind, en vinnslu­mögu­leikar eiga sér lítil tak­mörk. Því er eft­ir­sókn­ar­vert og þjóð­hags­lega hag­kvæmt að það verði gróska og sér­hæf­ing í fisk­vinnslu, sem leiðir til virð­is­aukn­ingar á tak­mark­aðri auð­lind. Auk þess að brjóta í bága við sam­keppn­is­reglur sem gilda um önnur fyr­ir­tæki í land­inu, og hjá þeim þjóðum sem við viljum bera okkur sam­an  við, leiðir núver­andi kerfi til mun eins­leit­ari fram­leiðslu en gæti mögu­lega ver­ið.

Tals­menn kerf­is­ins hafa sumir gagn­rýnt okkur fyrir skort á nákvæm­ari hug­myndum og útfærslu. Því má svara með að kröfu um gegn­sæi og rétt­látt við­skiptaum­hverfi þarf ekki að fylgja útfærsla til að telj­ast rétt­mæt. Við höfum mark­mið, leið­irnar að því geta verið fleiri en ein. Of nákvæm útfærsla eins flokks í póli­tísku lands­lagi, þar sem end­an­lega útfærsla er sett niður í sam­starfs­samn­ingi tveggja eða fleiri flokka, hefur auk þess lítið upp á sig. Á kom­andi mán­uðum treystum við líka á að rík­is­stjórn­ar­flokk­arnir og full­trúar SFS setji fram sína gagn­rýni og aðfinnslur og hjálpi okkur þannig við að koma með eins skot­helda útfærslu og hægt er.

Höf­undur er fram­kvæmda­stjóri Múltikúlti - mála­mið­stöðv­ar, sit­ur ­fyrir Pírata í end­ur­skoð­un­ar­nefnd um mann­rétt­inda­stefnu Reykja­vík­ur­borgar og er vara­maður í mann­réttinda­ráði og fjöl­menn­ing­ar­ráði.

Meira úr sama flokkiÁlit
None