Sjúkdómseinkennin blasa við - breytingar á „helsjúku“ kerfi nauðsyn

leidari_magnus.jpg
Auglýsing

Íslenskir stjórn­mála­menn ættu ekki að vera hræddir við að ræða um til­lögur að grund­vall­ar­breyt­ingum á pen­inga- og fjár­mála­kerfi lands­ins eftir það sem undan er geng­ið. Í fyrsta skipti í mann­kyns­sög­unni kúvent­ist staða þró­aðs ríkis það hratt, að ekk­ert annað en beit­ing neyð­ar­réttar gat bjargað því. Í kjöl­farið komu stjórn­mála­menn síðan á ströngum hafta­bú­skap með lög­um, sem þeir hafa ekki ennþá talið sig geta fjar­lægt. Það er staðan núna.

Það var eft­ir­minni­legt í Lands­dóms­mál­inu svo­kall­aða, þegar Markús Sig­ur­björns­son, for­seti Hæsta­réttar og Lands­dóms, spurði út í þessi mál og þá sér­stak­lega hvenær það hefði verið ákveðið að breyta kröfu­röð­inni og hafa inn­lán rétt­hærri en skulda­bréfin í bú hinna föllnu banka. Það stað­fest­ist hjá vitnum að þetta algjöra grund­vall­ar­at­riði í allri neyð­ar­að­gerð íslenska rík­is­ins var ákveðið á síð­ustu stundu. Það segir sína sögu um hversu gríð­ar­lega miklum vanda­málum landið stóð frammi fyr­ir, án þess að stjórn­mála­menn­irnir hafi gert sér grein fyrir því fyrr en á síð­ustu stundu.

Kemur ekki á óvart



Nú er komin fram skýrsla um breyt­ingar á pen­inga- og fjár­mála­kerfi lands­ins, sem Frosti Sig­ur­jóns­son, for­maður við­skipta- og efna­hags­nefndar Alþingis og þing­maður Fram­sókn­ar­flokks­ins, tók saman og ber ábyrgð á. Hún er á ensku, en með um tíu síðna útdrætti á íslensku, og hefur verið afhent for­sæt­is­ráð­herra. Ef það stenst ekki lög að hafa skýrsl­una á ensku, þá verður Frosti bara að gefa þetta út í bóka­formi. Þá er sami sigur unn­inn, og upp­lýs­ingum komið á fram­færi við almenn­ing.

Það er alltof sjald­gæft að stjórn­mála­menn á Íslandi sýni á spilin með ítar­legum skrifum um hvað þeim finnst um mál eins og tíðkast oft erlend­is. Það er góð leið til þess að skjal­festa rök­stuðn­ing fyrir til­teknum sjón­ar­miðum og góð ­þjón­usta við almenn­ing.

Auglýsing

Frosti hefur á und­an­förnum árum haldið tugi funda um þessi mál, ýmist með stórum eða litlum hóp­um, eða einn á einn. Að grunni til koma þessar hug­myndir sem fram koma í skýrsl­unni ekki á óvart, í ljósi þess kynn­ing­ar­starfs sem hann hefur þegar unn­ið, og greina sem hann hefur skrif­að.

Pen­inga­myndun hjá seðla­bönkum



Í þeim hug­myndum sem rætt er um í skýrsl­unni felst grund­vall­ar­breyt­ing á fjár­mála­kerf­inu, þar sem inn­takið er það, að færa þurfi pen­inga­myndun frá bönkum - sem sann­ar­lega á sér stað - til Seðla­bank­ans. Grund­völlur að end­ur­bótum á pen­inga­kerf­inu, sam­kvæmt því sem rakið er í skýrsl­unni, gæti verið inn­leið­ing á svo­nefndu þjóð­pen­inga­kerfi þar sem Seðla­bank­anum væri einum heim­ilt að búa til pen­inga fyrir hag­kerf­ið. Seðla­bank­anum yrði falið að skapa pen­inga sem hag­kerfið þarf en Alþingi hefði það hlut­verk að ráð­stafa nýjum pen­ingum með fjár­lög­um.

Þetta er grund­vall­ar­hug­mynd­in. Og hún er vissu­lega rót­tæk, miðað við það kerfi sem nú  er í gildi, en hún er ekki ný. Eftir krepp­una miklu komu þessar hug­myndir fram, og var þá horft til þess, hvernig mætti vernda almanna­hags­muni og læra af því sem aflaga fór.

Dínamísk umræða



Í sem skemmstu máli, þá hefur ekki verið unnið sam­kvæmt þessum hug­myndum í heim­inum und­an­farna ára­tugi, en umræða um þær hefur verið dínamísk á und­an­förnum árum, innan seðla­banka og á vett­vangi alþjóða­sam­starfs, meðal ann­ars Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóðs­ins. Í þeim skiln­ingi eru þessar hug­myndir ekki á jaðr­in­um, heldur er helsta vanda­málið frekar það að erfitt er að útskýra inn­takið í þeim fyrir almenn­ingi með þeim hætti, að stjórn­mála­menn finni til ábyrgð­ar­inn­ar.

Jón Sig­urðs­son, fyrr­ver­andi for­maður Fram­sókn­ar­flokks­ins og banka­mála­ráð­herra Íslands á árunum 2006 og 2007 – þegar mesta ójafn­vægi sem sést hefur í banka­geira í mann­kyns­sög­unni var stað­reynd á Íslandi – finnur tölu­vert að þessum hug­myndum Frosta, og setur rök fram gegn þeim. Helst er að nefna það, að þessar hug­myndir eru í reynd mikil rík­i­s­væð­ing á grunn­stoðum fjár­mála­kerf­is­ins. Og síðan að erfitt er að sjá fyrir sér, hvernig það eigi að geta geng­ið, að Ísland taki upp kerfi sem er algjör­lega á skjön við það sem aðrar þjóðir eru að gera í þessum mál­um, jafn­vel þó gefið sé að það sé raun­hæf lausn.

Sjúk­dóms­ein­kennin og gagn­rýn­is­raddir



En alveg eins og reyndin var 2006 og 2007 með íslenska fjár­mála­kerfið og stöðu hag­kerf­is­ins – mitt inn í mestu efna­hags­bólu sög­unnar – þá sjást ekki alltaf sjúk­dóms­ein­kennin nema að rýnt sé í það sem mögu­lega gefur vís­bend­ingar um að eitt­hvað sé að, og hlustað á gagn­rýn­is­radd­ir.

Það sem er líka ógn­vekj­andi fyrir okkur sem telj­ast til óbreyttra leik­manna í hópi almenn­ings, sem ekki eru með hag­fræði­próf, er að stjórn­mála­menn um nær allan heim hafa ákveðið að nýta seðla­bank­anna til þess að lina þján­ing­arnar af skelfi­legum efn­hags­legum mis­tökum sín­um, og vona það besta í fram­tíð­inni. Frum­gögn frá Seðla­banka Evr­ópu og Seðla­banka Banda­ríkj­anna sýna þetta. Nær stjórn­laus skulda­söfnun í „hel­sjúku fjár­mála­kerfi“ eins og Jón Bald­vin Hanni­bals­son, fyrr­ver­andi ráð­herra, nefndi það um dag­inn, er stað­reynd. Hóp­ur­inn sem óhjá­kvæmi­lega borgar í fram­tíð­inni er ábyrgð­ar­að­il­inn, almenn­ing­ur.

Hér má sjá hvernig efnahagsreikningur Seðlabanka Evrópu hefur þanist út, í kjölfar efnahagsþrengingana 2007 til 2010. Til framtíðar er gert ráð fyrir frekari útþenslu, eins og myndin sýnir.  Mynd: The Economist. Hér má sjá hvernig efna­hags­reikn­ingur Seðla­banka Evr­ópu hefur þan­ist út, í kjöl­far efna­hags­þreng­ing­ana 2007 til 2010. Til fram­tíðar er gert ráð fyrir frek­ari útþenslu, eins og myndin sýn­ir. Mynd: The Economist.

Því miður er það svo, að ekk­ert bendir til þess að fjár­mála­kerfið sem búið er við í dag, sé sjálf­bært og þannig inn­ram­mað að almanna­hags­munir séu vel tryggð­ir. Þvert á móti virð­ast bankar enn vera alltof stórir til falla, óhag­kvæmni innan banka sem starfa í skjóli rík­is­á­byrgðar á skuldum þeirra er við­var­andi og aug­ljós, ekki bara á Íslandi, og alltof stór hluti hagn­aðar fyr­ir­tækja verður til hjá bönkum í stað þess að hann mynd­ist í raun­veru­legri verð­mæta­sköpun í hag­kerf­un­um. Síðan eru bón­us­greiðslur banka­manna til þeirra sjálfra, í þessum aðstæð­um, til þess fallnar að ­sýna almenn­ingi fing­ur­inn og brosa á eft­ir. Ósk­arsverðauna­heim­ild­ar­myndin Inside Job fangar þetta vel.

Hér má sjá hvernig efnahagsreikningur Seðlabanka Bandaríkjanna hefur þróast. Skuldbindingar hans eru skuldbindingar skattgreiðenda framtíðarinnar. Mynd:  The Economist. Hér má sjá hvernig efna­hags­reikn­ingur Seðla­banka Banda­ríkj­anna hefur þró­ast. Skuld­bind­ingar hans eru skuld­bind­ingar skatt­greið­enda fram­tíð­ar­inn­ar. Mynd: The Economist.

Skýrsla Frosta er um rót­tækar breyt­ingar á þessu „hel­sjúka“ fjár­mála­kerfi sem almenn­ingur býr við. Almenn­ing­ur hefur sjálfur horft á það ger­ast, trekk í trekk, að hagn­að­ur­inn sé einka­væddur þegar vel geng­ur, í skjóli rík­is­á­byrgðar á skuldum og stoðum hluta­forða­kerf­is­ins (fract­ional res­erve bank­ing) sjálfs, en tapið síðan þjóð­nýtt þegar illa geng­ur.

Ef ein­hvern tím­ann er tími til þess að skoða rót­tækar breyt­ingar á fjár­mála­kerf­inu, þá er hann núna, þegar við súpum seyðið af við­var­andi hafta­bú­skap og full­kominni og for­dæma­lausri óstjórn fjár­mála­kerf­is­ins sem stjórn­mála­menn skapa rammann um með lög­gjöf.

Von­andi þora stjórn­mála­menn að ræða rót­tækar breyt­ingar á kerfi sem er ekki að virka nægi­lega vel, og að því leyti virð­ast grund­vall­ar­breyt­ingar á því vera nauð­syn­legar ef sagan á ekki að end­ur­taka sig. Skýrsla Frosta er sjald­gæf og góð við­leitni til þess að ræða um þessa hluti almennni­lega, og von­andi tekst að koma þessu mik­il­væga máli sem breyt­ing á fjár­mála­kerf­inu er framar í for­gangs­röðin hjá stjórn­mála­mönn­un­um.

Seðla­bank­inn og Fjár­mála­eft­ir­litið ættu líka að nálg­ast þá umræðu af auð­mýkt, eftir það sem undan er geng­ið, og þora að taka þátt í henni mál­efna­lega, eins og Bank of Eng­land er að gera og Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóð­ur­inn sömu­leið­is, enda er um alþjóð­leg kerf­is­læg vanda­mál að ræða.

Meira úr sama flokkiÁlit
None