Sköpum sátt um sjávarútveg

Þau ár sem útgerðin hefur greitt þjóðinni málamyndagjald fyrir veiðiréttinn hafa útgerðarmenn aldrei lagt fram nein sáttaboð til þess að friður ríkti um atvinnugreinina, skrifar Bolli Héðinsson hagfræðingur.

Auglýsing

Ef útgerð­ar­menn eru inntir eftir því hvernig þeir væru reiðu­búnir að koma til móts við þjóð­ina til að skapa sátt um sjáv­ar­út­veg verður fátt um svör. Jafn­vel ein­föld kerf­is­breyt­ing á inn­heimtu veiði­gjalds er ekki til umræðu af útgerð­ar­innar hálfu. Hafa verður í huga að veiði­gjald er ekki skattur heldur afnota­gjald eða leiga, af eign ann­arra, í þessu til­viki þjóð­ar­inn­ar. Með sama hætti og þeir sem leigja hús­næði greiða leigu fyrir afnot af hús­næð­inu þá ber útgerð­inni að greiða þjóð­inni gjald fyrir afnot af eign þjóð­ar­inn­ar. Þetta hefur ekk­ert með skatt­heimtu að gera frekar en húsa­leiga eða hver önnur leiga.

Auglýsing

Þau ár sem útgerðin hefur greitt þjóð­inni mála­mynda­gjald fyrir veiði­rétt­inn hafa útgerð­ar­menn aldrei lagt fram nein sátta­boð til þess að friður ríkti um atvinnu­grein­ina. Á sama tíma hika þeir ekki við að greiða hver öðrum háar fjár­hæðir fyrir afnota­rétt hvers ann­ars af þjóð­ar­eign­inni. Út frá sjón­ar­miði útgerð­ar­innar er þetta skilj­an­legt. Þeirra fram­lag til sáttar er í besta falli að brosa út í annað um leið og þeir hugsa:

Því skyldum við gefa eitt­hvað eft­ir? Við erum með nokkra stjórn­mála­flokka í vas­anum sem munu alltaf sjá til þess að við höldum öllu því sem við erum með núna og fáum meira í okkar hlut síðar ef eitt­hvað er.

Þannig hefur fjöldi sátta­viljugra ein­stak­linga og sam­taka komið fram með hug­myndir sem myndu koma útgerð­inni vel og skapa hina nauð­syn­legu sátt. Þeim hug­myndum hefur hvorki verið gaumur gef­inn af útgerðum né stjórn­völd­um. Útgerð­inni er í raun alveg sama og allt tal þeirra um nauð­syn­lega sátt í sjáv­ar­út­vegi er mark­leysa.

Fræði­menn á þessu sviði hafa sett fram hug­myndir sem ættu að geta stuðlað að sátt en fram­lag þeirra hefur verið virt að vettugi bæði af stjórn­völdum og útgerð­ar­mönnum eins og að ofan er rak­ið. Hug­mynd þeirra er ein­föld og hróflar alls ekki við afkomu útgerða frekar en til­lögur Haf­rann­sókn­ar­stofn­unar um árlegt afla­há­mark geta gert. Í sem stystu máli gengur hug­mynd þeirra út á að allar útgerðir fái árlega úthlutað 90-95% þeirrar afla­hlut­deildar sem þeir höfðu árið áður. Ef við miðum við 95% þá er aðferðin þessi:

  • Allir sem fengu úthlutað 100% afla­heim­ild á fyrra fisk­veiði­ári fá 95% af því sama úthlutað á nýju fisk­veiði­ári. Þetta end­ur­tekur sig svo árlega, 95% úthlutun til allra útgerða af afla­heim­ild fyrra árs.
  • Þau 5% af heild­ar­afla sem eftir standa á hverju ári eru boðin til úthlut­unar sam­kvæmt vand­lega útfærðri útboðs­leið.
  • Þessu fyr­ir­komu­lagi verður ekki hnekkt af dóm­stólum vegna þess hversu hægt er farið í sak­irn­ar.
  • Ekki er ástæða til að ótt­ast að of miklar afla­heim­ildir safn­ist á fáar hendur þar sem lög í land­inu banna slíkt og þeim lögum þarf ein­fald­lega að fram­fylgja.
  • Nýliðun í útgerð verður auð­veld­ari með gegn­sæju kerfi byggðu á jafn­rétt­is­grund­velli.
  • Með árlegu útboði á 5% heild­ar­afla­heim­ilda má líkja því við afskrift hjá ein­stökum útgerðum sem er sam­bæri­leg öðrum afskriftum útgerð­ar­inn­ar.

Hér skiptir mestu máli „vand­lega útfærð útboðs­leið“. Þannig má t.d. haga útboðum með þeim hætti að allir sem bjóða og fá kvóta greiði sama verð; lægsta verði sem tekið var. Smá­út­gerð sem bráð­vantar kvóta og býður því hátt verð þarf því ekki að ótt­ast að þurfa að greiða meira en aðr­ir. Þessi aðferð er alþekkt og þraut­reynd í fag­legum útboð­um. Til­högun útboðs­ins skiptir öllu máli og mik­il­vægt að hafa í huga að slíkt útboð á lítið skylt við önnur algeng útboð sem menn kunna að þekkja til og hafa jafn­vel sjálfir tekið þátt í.

Þannig munu Fær­ey­ingar hafa úthlutað ein­hverjum afla­heim­ildum og kallað fram­kvæmd­ina „upp­boð“ en eftir lýs­ingum að dæma var sú aðgerð öll í skötu­líki og frá­leitt að hægt sé að miða við hana sem raun­hæfan val­kost. Það er ekki nóg að gefa hlut­unum nafn og segj­ast þá hafa fram­kvæmt það sem í nafn­inu ætti að vera fólg­ið. Fram­kvæmd útboða tak­mark­aðra almanna­gæða á borð við fisk­veiði­auð­lindar er sér­stök fræði­grein og Nóbels­verð­laun voru veitt fræði­mönnum á því sviði á síð­asta ári.

Meðfylgjandi mynd sýnir endurúthlutun á 95% aflamarks fyrra árs til einstakrar útgerðar. Vilji útgerðin halda í allar þær aflaheimildir sem hún hafði árið áður þá tekur hún þátt í útboðinu og sækist eftir að fá þau 5% sem hana ella mundi vanta til að njóta sama aflamarks og árið áður.

Ein­stakar útgerðir

Fyrir ein­stakar útgerðir liti dæmið þannig út að ef þeir sætta sig við að halda 95% þess sem þeir öfl­uðu árið á undan þá bjóða þeir ekki í þau 5% sem boðin verða út árlega. Þannig verður þetta ár frá ári og ef útgerðir taka ekki þátt í árlegum útboðum á 5% heild­ar­afla þá drag­ast afla­heim­ildir þeirrar útgerðar smátt og smátt sam­an. Útgerð sem kaupir í útboði 5% á hverju ári við­heldur óbreyttri 100% afla­hlut­deild svo lengi sem hún kýs. Með þeirri til­högun sem hér er kynnt kemur tíma­bind­ing afla­heim­ild­ar­innar af sjálfu sér.

Aðrar aðferðir

Sú leið sem kynnt er hér að framan er hlut­falls­leg. Grund­völlur hennar er afla­heim­ild hverrar útgerðar frá fyrra ári. For­sagan skiptir engu máli, hvort hluta heim­ild­anna var aflað fyrir fimm árum eða bara í fyrra. Þar með er allt utan­um­hald útgerðar og hins opin­bera sára ein­falt og fram­kvæmdin um leið.

Í umræðu hafa líka verið svo­kall­aðar línu­legar fyrn­ing­ar. Það merkir að kvóti sem aflað er rýrnar um 5% af upp­haf­legri stærð sinni. Hver útgerð þarf þá að halda utan um 20 gerðir afla­heim­ilda eftir aldri þeirra. Þetta eykur skrif­finnsku og ekki síst gerir allan eft­ir­markað með afla­heim­ildir afar rugl­ings­leg­ar. Til að skapa megi sátt um sjáv­ar­út­veg er ein­fald­leiki, skilj­an­leiki og gegn­sæi aðferð­ar­innar sem notuð er við úthlutun afla­heim­ilda sem skiptir mestu til að eyða tor­tryggni.

Nýliðun

Það fyr­ir­komu­lag sem hér er lýst gefur nýliðum færi á bjóða árlega í fisk­veiði­heim­ildir og þeim þannig gert kleift að byggja sig upp frá ári til árs. Nýliðar geta treyst því að fram­hald verði á útboð­unum og alltaf verði efnt til útboðs um sama hlut­fall heild­ar­afla­marks­ins t.d. 5% eins og hér hefur verið gert ráð fyr­ir.

Í dag eru nýliðar und­ir­seldir því að geta aðeins keypt kvóta af útgerð­ar­mönnum sem fyrir eru í grein­inni og sá kvóti er yfir­leitt ein­göngu til eins árs í senn, verð­lagn­ing á honum ógegnsæ og verð langt ofan við það sem þeir gætu vænst ef fram færi árlegt vand­lega útfært opin­bert útboð sem sýndi með gagn­sæjum hætti verð­myndun afla­marks­ins.

Ein­fald­leiki – fyr­ir­sjá­an­leiki

Þessi ein­falda leið sem hér hefur verið stungið upp á auð­veldar til muna álagn­ingu veiði­gjalda sem nú eru lögð á með aðferðum sem er aðeins á færi fáeinna inn­múr­aðra og inn­vígðra sér­fræð­inga að skilja. Auk þess að vera flóknar og breyt­an­legar frá ári til árs þá byggir álagn­ingin núna á upp­lýs­ingum frá liðnum tíma.

Ein­stakar útgerðir þekkja eigin rekstur betur en nokkur annar og vita því lang­best hvað þeir geta leyft sér að bjóða í mikið magn og við hvaða verði í þau 5% heild­ar­afla næsta fisk­veiði­árs sem boðin verða út. 95% af úthlutun fyrra árs fá útgerð­irnar sjálf­krafa í sinn hlut. Hvort sú fjár­hæð sem inn­heimt­ist með þessum hætti verður meiri eða minni en það sem útgerð­irnar greiða nú verður að koma í ljós. Að minnsta kosti er fyr­ir­sjá­an­leiki útgerð­anna meiri en nú er og úthlutun á sér stað með gegn­særri aðferð á jafn­rétt­is­grund­velli.

Höf­undur er hag­fræð­ing­ur.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Trausti Baldursson
Og hvað svo?
Kjarninn 28. september 2021
Sigrún Sif Jóelsdóttir og Grant Wyeth
Hæstiréttur leiðir dómstóla á hættulega braut í málum barna
Kjarninn 28. september 2021
Þorkell Helgason
Kosningakerfið þarf að bæta
Kjarninn 28. september 2021
Seðlabankinn stendur við Kalkofnsveg sem kenndur er við kalkofn sem þar var í notkun á síðari hluta 19. aldar.
Varaseðlabankastjórar gerast ritstjórar
Kalkofninn er nýr vettvangur fyrir greinar um verkefni og verksvið Seðlabanka Íslands sem finna má á vef bankans. Kalkofninum er ætlað að höfða til almennings, atvinnulífs, fjölmiðla og fræðasamfélags.
Kjarninn 28. september 2021
Árni Páll Árnason.
Árni Páll skipaður í stjórn Eftirlitsstofnunar EFTA
Fyrrverandi formaður Samfylkingarinnar hefur gengt starfi varaframkvæmdastjóra Uppbyggingarsjóðs EES undanfarið. Hann hefur nú verið skipaður í stjórn ESA.
Kjarninn 28. september 2021
Þau fimm sem duttu inn á þing sem jöfnunarmenn síðdegis á sunnudag verða að óbreyttu þingmenn.
Listar yfir nýkjörna þingmenn sendir á yfirkjörstjórnir
Þeir fimm frambjóðendur sem duttu skyndilega inn á þing sem jöfnunarmenn eftir endurtalningu atkvæða í Norðvesturkjördæmi á sunnudag munu verða þingmenn á næsta kjörtímabili, nema Alþingi ákveði annað.
Kjarninn 28. september 2021
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans – 9. þáttur: „Íkarus virti ekki viðvörunarorðin og hélt af stað“
Kjarninn 28. september 2021
Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra úthlutaði úr Matvælasjóði í liðinni viku.
Síldarvinnslan og félag í meirihlutaeigu Samherja fengu milljónir úr Matvælasjóði
Vel á sjötta hundrað milljóna var úthlutað úr Matvælasjóði fyrr í mánuðinum. Stór fyrirtæki í sjávarútvegi á borð við Síldarvinnsluna og Útgerðarfélag Reykjavíkur á meðal styrkþega.
Kjarninn 28. september 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar