„Svartur undir stýri“: Tungutak á tímum kynþáttafordóma

Gísli Pálsson segir að almenningur og lögregluyfirvöld þurfi að gera sér grein fyrir kynþáttafordómum þar sem hörundslitur yfirskyggir allt annað og haga störfum sínum eftir því. Lögum samkvæmt – og samvisku okkar vegna – eigum við að vera jöfn.

Auglýsing

Ég skrif­aði bók­ina um Hans Jón­atan, mann­inn sem stal sjálf­um, sér fyrir ára­tug eða svo. Þetta er saga af leys­ingja sem kom til Íslands árið 1802, gerð­ist versl­un­ar­maður og bóndi á Djúpa­vogi, kvænt­ist og eign­að­ist tvö börn. Afkom­endur hans eru nú um eitt þús­und. Skjöl úr þræla­heimi Dana sögðu Hans Jón­atan „múlatta“, móð­irin var vest­ur­-a­frísk amb­átt en fað­ir­inn lík­lega dansk­ur. Á tutt­ug­ustu öld var stundum talað um Hans Jón­atan sem „svarta mann­inn“ og Djúpi­vogur stundum kall­aður „Litla Kongó“.

Þegar bók mín kom út vakti það hins vegar sér­stak­lega athygli að sam­borg­arar Hans Jón­atans, fyrsta manns­ins af afrískum ættum sem sett­ist að á Íslandi, að því er best er vit­að, höfðu engan áhuga á hör­und­s­lit hans. Virt­ust ekki taka eftir litnum en mann­eskjan var vel met­inn þegn.

Á ein­hverju stigi bók­ar­rit­unar hafði ég stutt­lega fjallað um „kyn­þátta­hyggju“ sem „ein­kennd­ist af því að hör­unds­litur yfir­skyggði allt ann­að“. „Fólk væri múlatt­ar, lit­aðir eða negrar – og ekk­ert meir. Sam­fé­lagið sæi þá ævin­lega sem slíka og það end­ur­spegl­að­ist í öllum við­brögðum hvítra, hvað sem fólk ann­ars tæki sér fyrir hend­ur, eins og hör­und þeirra sem ekki voru hvítir væri einn alls­herjar fæð­ing­ar­blettur sem von­laust væri að losna við.“ Svo bætti ég við: „Þetta er við­horfið sem hefur verið kallað „svartur undir stýri“, „dri­v­ing while Black“.“

Auglýsing

Aug­ljós­lega sótti ég í smiðju fræði­manna og -kvenna sem höfðu verið að fjalla um fyr­ir­bærið kyn­þátta­hyggju og, ekki síð­ur, horft til fregna frá Banda­ríkj­unum og víðar þar sem sak­lausir blökku­menn urðu fyrir barð­inu á lög­reglu­mönnum sem „voru bara að vinna vinn­una sína“, eins og það hét. Með sem­ingi fjar­lægði ég til­vís­un­ina í „svarta undir stýri“ úr hand­rit­inu, kannski væri seilst of langt í bók um blökku­mann sem sett­ist að á Íslandi árið 1802.

Nú er öldin önn­ur. Und­an­farna daga hefur mér og mörgum öðrum orðið ljóst að í vax­andi mæli hvílir hör­unds­litur eins og mara yfir hug­skotum okkar þegar við ræðum um fjöl­menn­ingu, inn­flytj­end­ur, lög­gæslu og sam­skipti lög­reglu og þegn­anna. Þetta er kallað „racial profil­ing“ á sumum erlendum mál­um. Við erum enn að átta okkur á hvað þetta merkir og af hverju það er á dag­skrá, en við þurfum sann­ar­lega að leita að nýju tungu­taki sem tekur á fyr­ir­bær­inu, rétt eins og við höfum tamið okkur ný orð á öðrum sviðum jafn­rétt­is­mála.

Lög­reglan hefur hund­elt ungan dreng í Reykja­vík vegna hör­unds­litar hans, ruðst inn í stræt­is­vagn og bak­arí eftir ábend­ingar (byggðar á hör­und­s­lit og hár­greiðslu), í vissu þess að þar sé á ferð afbrota­maður sem leitað er að. „Hlaut lög­reglan ekki að bregð­ast við með þessum hætt­i?“ hafa margir sagt. Nú fer vart á milli mála að lög­reglan var EKKI að vinna vinn­una sína, sýndi ekki nær­gætni, hrökk bara í gang af því að það var „svartur maður undir stýri“.

Mik­il­vægt er að við nálg­umst rót vand­ans sem kyn­þátta­hyggjan felur í sér. Við þurfum að smíða ný hug­tök á íslensku, vissu­lega geta þau verið þung undir tönn í fyrstu en þau ættu að venj­ast í heið­ar­legri og opin­skárri umræðu. Ein góð til­laga í þessa veru er nýyrðið „kyn­þátta­mörkun“, sem minnir á marka­lín­ur, merki og marka­skrár. Almenn­ingur og lög­reglu­yf­ir­völd þurfa að gera sér grein fyrir alvöru kyn­þátta­for­dómum þar sem hör­unds­litur yfir­skyggir allt annað og haga störfum sínum eftir því. Lögum sam­kvæmt, og sam­visku okkar vegna, eigum við að vera jöfn. Marka­skrá lýð­veld­is­ins á ekki að helg­ast af svörtu og hvítu.

Höf­undur er pró­fessor emeritus í mann­fræði.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Mótmæli hafa orðið að nokkurskonar þjóðaríþrótt Íslendinga eftir bankahrunið.
Tíu atburðir og ákvarðanir sem okkur hefur verið sagt að læra af
Síðastliðin 14 ár hafa verið stormasöm. Margar rannsóknarskýrslur hafa verið gerðar sem sýndu aðra mynd en haldin var að almenningi. Stjórnmálamenn hafa tekið ákvarðanir sem hafa virst vera í andstöðu við gildandi lög eða þau viðmið sem eru ráðandi.
Kjarninn 2. desember 2022
Guðlaugur Þór Þórðarson umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.
Skrítið ef „enginn staður á Íslandi kæmi til greina fyrir vindorku“
Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra segir að tvöfalda þurfi orkuframleiðslu á Íslandi „hið minnsta“ til að ná fram orkuskiptum. Íslendingar séu langt á eftir öðrum þegar komi að vindorkunni.
Kjarninn 2. desember 2022
Kristrún Frostadóttir, formaður Samfylkingarinnar.
Samfylkingin mælist með yfir 20 prósent fylgi og hefur ekki mælst stærri í áratug
Fylgi Samfylkingarinnar hefur rúmlega tvöfaldast frá því að kosið var síðasta fyrir rúmu ári síðan. Flokkurinn mælist nú með 21,1 prósent fylgi hjá Gallup. Framsókn hefur ekki mælst minni á kjörtímabilinu og Vinstri græn eru í miklum öldudal.
Kjarninn 1. desember 2022
Esjan á vetrardegi. Félagið Esjuferja ehf. vill reisa kláf upp á fjallið.
Hugmyndir um kláf upp á Esjuna verða teknar til skoðunar á ný
Félagið Esjuferja hefur óskað eftir því við borgina að fá lóðir leigðar undir farþegakláf upp á Esjubrún. Borgarráð samþykkti í dag að leggja mat á raunhæfni hugmyndanna, sem eru ekki nýjar af nálinni.
Kjarninn 1. desember 2022
Jón Ólafur Ísberg
Nýr þjóðhátíðardagur
Kjarninn 1. desember 2022
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið - „Það er enginn að fara hakka mig”
Kjarninn 1. desember 2022
Í austurvegi
Í austurvegi
Í austurvegi – Sýndu þakklæti í verki 感恩图报
Kjarninn 1. desember 2022
Kísilverksmiðjan í Helguvík verður líklega flutt, eða fundið nýtt hlutverk, samkvæmt tilkynningu Arion banka.
„Allt útlit fyrir“ að kísilverið í Helguvík verði ekki gangsett á ný
Arion banki og PCC hafa slitið viðræðum um möguleg kaup PCC á kísilverksmiðjunni í Helguvík. Einnig hefur Arion sagt upp raforkusamningi við Landsvirkjun, þar sem framleiðsla kísils var forsenda samningsins.
Kjarninn 1. desember 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar