Um nauðsyn þess að gera róttækar breytingar á núverandi hagkerfi

Guðrún Schmidt segir að við megum ekki láta hagkerfið stjórna okkur heldur verðum við að stjórna því. Hagkerfið eigi að þjóna hagsmunum okkar en ekki við hagsmunum þess.

Auglýsing

Núver­andi óheft mark­aðs­hag­kerfi styður ekki við sjálf­bæra þróun. Það tekur m.a. ekki með í reikn­ing­inn þá stað­reynd að nátt­úru­legar auð­lindir jarð­ar­innar eru tak­mark­aðar og að við verðum að lifa sam­kvæmt því. Einnig hefur ójöfn­uður og órétt­læti aukist, bæði innan og milli ríkja.

Margir virð­ast álíta að við eigum enga aðra mögu­leika en núver­andi hag­kerfi. Aðal­lega er talað um að gera breyt­ingar innan núver­andi kerfis og heyr­ast í því sam­hengi orð eins og grænn hag­vöxtur og grænar fjár­fest­ing­ar. En mik­il­vægt er að ræða fyrir alvöru það sem þarf að ræða – hvaða breyt­ingar þurfa að eiga sér stað svo hag­kerfið styðji raun­veru­lega við sjálf­bæra þró­un, þ.m.t. við rétt­læti, nátt­úru­vernd og frá verstu sviðs­myndum lofts­lags­ham­fara?

Gildi sam­fé­laga

Gildi og jafn­framt for­sendur sjálf­bærrar þró­unar eru m.a. nægju­semi, sam­fé­lags­hyggja, sam­vinna, lang­tíma­sjón­ar­mið og rétt­læti. Sjálf­bær þróun virðir þol­mörk nátt­úr­unnar og gengur út frá þeirri stað­reynd að nátt­úru­legar auð­lindir eru tak­mark­aðar og mynda lokuð kerfi sem sam­fé­lag og hag­kerfi eru hluti af. Sjálf­bær þróun byggir á jafn­vægi en ekki á hag­vexti og stuðlar að góðu lífi fyrir alla en ekki á hámörkun hagn­aðs fyrir fáa. Eitt af aðal­ein­kennum sjálf­bærrar þró­unar eru rétt­læti innan og milli kyn­slóða.

Auglýsing

Núver­andi óheft mark­aðs­hag­kerfi byggir á gagn­stæðum gild­um. Það þarf á óheftri neyslu­hyggju að halda til þess að knýja áfram hag­vöxt. Kerfið þarf á sam­keppni, efn­is- og ein­stak­lings­hyggju að halda til þess að kynda undir hagn­að­ar­mögu­leik­um. Kerfið byggir á skamm­tíma­sjón­ar­miðum því aug­ljóst er að kerfið getur ekki gengið upp til langs tíma þar sem óend­an­legur vöxtur sem byggir á tak­mörk­uðum auð­lindum jarðar er ómögu­leg­ur. Öll þessi gildi núver­andi hag­kerfis hafa litað sam­fé­lögin okkar og ein­stak­linga, oft meira en við gerum okkur grein fyr­ir.

Hvernig á núver­andi hag­kerfi að stuðla að sjálf­bærri þróun ef hag­kerfið byggir á gildum sem eru í mót­sögn við sjálf­bæra þró­un? Við verðum að koma á nýju og öðru­vísi hag­kerfi sem fyrst sem hefur sömu gildi að leið­ar­ljósi og sjálf­bær þró­un.

Hugs­ana­skekkja

Í dag ein­kenn­ast við­horf til nátt­úr­unnar oft­ast af því hvernig hægt sé að hámarka nýt­ingu og fá sem mest út úr henni með sem minnstum til­kostn­aði. Mark­miðið er skamm­tíma­gróði.

Hingað til eru oft­ast bein tengsl á milli auk­ins hag­vaxtar og auk­innar los­unar gróð­ur­húsa­loft­teg­unda. Hvernig hljómar það að horfa á hag­vöxt út frá þeirri for­sendu? Væri ekki kald­hæðn­is­legt að segja að stefnt væri að árlegri aukn­ingu á losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda, t.d. um a.m.k. 3%?

Margir hafa haldið því fram að tækni­þró­unin bjargi okkur og muni koma okkur á braut sjálf­bærrar þró­un­ar. En tækni­þróun ein og sér getur lítið gert ef gildi núver­andi ríkj­andi hag­kerfis verða áfram þau sömu. Með tækni­þróun má að vísu minnka notkun hrá­efna, vinnu­afls og fjár­muna sem fer í fram­leiðslu vara og einnig minnka meng­un. Tækni­þróun er því hluti af lausn­inni en ekki aðal­at­riði. Vegna virkni núver­andi hag­kerfis og hung­urs manna í að eiga sífellt meira, hefur þessi ávinn­ingur verið „étin upp“ fram að þessu. Þetta kall­ast „aft­ur­kasts­á­hrif“ eða á ensku „Rebound-Effect“. Þannig þurfa bílar í dag minni orku á hverja stærð­ar­ein­ingu og á hvern ekinn km. Á móti kemur að bíl­arnir eru oft stærri og þyngri en áður, auk þess sem að hver fjöl­skylda á fleiri bíla og keyrir meira. Sama gildir um heim­il­is­tæki. Þau þurfa minna raf­magn en fyrir nokkrum ára­tug­um, en á móti kemur að við eigum miklu fleiri tæki og oft eru tækin ekki eins lang­líf og áður. Til þess að geta nýtt tækni­fram­farir til góðs fyrir umhverfið og sam­fé­lög má hag­vöxtur ekki vera meg­in­mark­mið­ið.

Vel­ferð okkar í vest­rænum heimi byggir að hluta til á því að við höfum í gegnum hnatt­væð­ingu getað úthýst bæði ofnýt­ingu auð­linda og mengun til ann­arra landa. Ójöfn­uður í heimunum hefur auk­ist mikið og vel­ferðin sem hefur skap­ast hefur aðal­lega nýst ríkum minni­hluta heims­byggð­ar­innar á kostnað ann­arra og nátt­úr­unn­ar. Þessi vel­ferð og neysla er s.s. að hluta til stolin frá fátækum meiri­hluta og frá fram­tíð­ar­kyn­slóð­um.

Ný hugsun og nýjar skil­grein­ingar

Við þurfum að end­ur­hugsa hvernig hið góða eft­ir­sókn­ar­verða líf á að vera og hvernig við öðl­umst það. Ríkj­andi gildi nútím­ans byggja á þeirri hug­mynd­ar­fræði að vel­ferð og ham­ingja sé afleið­ing og/eða háð auknum kaup­mætti, auk­inni neyslu og val­frelsi. Þar er verið að rugla sam­an, ann­ars vegar skamm­tíma­á­nægju sem fæst m.a. í gegnum neyslu og hins veg­ar, raun­veru­legri ham­ingju sem hefur dýpri rætur og byggir ekki síst á góðum og inni­legum tengslum við aðra þegar grunn­þörfum um fæðu, skjól, menntun og heil­brigði hefur verið náð. Einnig er kom­inn tími til að end­ur­skil­greina hvað við teljum til fram­fara manna. Í núver­andi hag­kerfi eru hag­vöxt­ur, tækni­fram­farir og auk­inn kaup­máttur oft bein­tengdir við almennar fram­farir sam­fé­laga. Hvernig væri að hafa t.d. minni kolefn­islos­un, minni fátækt, meiri jöfn­uð, aukið jafn­rétti, virð­ingu mann­rétt­inda, vernd og end­ur­heimt vist­kerfa og aukna ham­ingju sem fram­tíð­ar­mæli­kvarða á fram­farir mann­kyns?

Það er mik­il­vægt að breyta núver­andi línu­legu hag­kerfi yfir í hringrás­ar­hag­kerfi. En það eitt og sér mun hvorki duga til þess að minnka ofneyslu né stuðla að auknum jöfn­uði og rétt­læti. Ýmsar aðrar útfærslur á hag­kerfi eru í alþjóð­legri umræðu sem ganga lengra en hringrás­ar­hag­kerfið eins og Kleinu­hringja­hag­kerfið, Sæld­ar­hag­kerfið, sós­íal­ískt mark­aðs­hag­kerfi, „degrowt­h“/­nið­ur­vaxt­ar­hag­kerfi o.fl. Sér­fræð­ingar víðs vegar um heim­inn eru búnir að hanna ný og öðru­vísi hag­kerfi sem byggja m.a. á öðrum mæli­kvörðum á vel­gengni þjóðar en hag­vöxt og geta gjör­breytt því hvernig við umgöng­umst nátt­úr­una og hvert ann­að.

Auk þess að hætta notkun á jarð­efna­elds­neyti snú­ast alvöru lofts­lags­að­gerðir um að breyta hag­kerf­inu, breyta fram­leiðslu­háttum með umhverfið og rétt­læti að leið­ar­ljósi, vernda og end­ur­heimta nátt­úru, minnka fram­leiðslu og neyslu, hætta sóun, breyta lífs­stíl og rækta lífs­gildi sem stuðla að sjálf­bærri þró­un.

Við megum ekki láta hag­kerfið stjórna okkur heldur verðum við að stjórna því. Hag­kerfið á að þjóna hags­munum okkar en ekki við hags­munum þess. Til að geta unnið okkur frá lofts­lags­ham­förum og auknu mis­rétti þurfum við rótækar breyt­ingar á ríkj­andi mark­aðs­haf­kerfi nútím­ans, hanna og taka upp nýtt hag­kerfi byggt á grunn­gildum sjálf­bærrar þró­un­ar. Þannig getum við skapað okkur heim sem á fram­tíð­ina fyrir sér.

Höf­undur er sér­fræð­ingur hjá Land­vernd.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Sonur mannsins með leppinn: „Svona flúði ég vígasamtök föður míns“
Dakota Adams, sonur leiðtoga vígasamtakanna the Oath Keepers, ólst upp við að heimsendir væri í nánd og að öruggast væri að klæðast herklæðum og eiga sem flestar byssur. Dakota tókst að frelsa móður sína og yngri systkini frá heimilisföðurnum.
Kjarninn 5. desember 2022
Pétur Krogh Ólafsson hefur verið ráðinn í nýtt starf hjá Veitum.
Aðstoðarmaður borgarstjóra ráðinn, án auglýsingar, í nýja yfirmannsstöðu hjá Veitum
Pétur Krogh Ólafsson hefur verið ráðinn í nýtt starf þróunar- og viðskiptastjóra hjá Veitum, dótturfélagi Orkuveitu Reykjavíkur. Starfið var ekki auglýst, samkvæmt svari sem Kjarninn fékk frá Orkuveitunni.
Kjarninn 5. desember 2022
María Heimisdóttir.
María hættir – Vill ekki taka ábyrgð á vanfjármagnaðri stofnun
María Heimisdóttir hefur sagt upp störfum sem forstjóri Sjúkratrygginga Íslands. Hún segist ekki vilja taka ábyrgð á vanfjármagnaðri stofnun.
Kjarninn 5. desember 2022
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – Migration and Integration in the Era of Climate Change
Kjarninn 5. desember 2022
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Fólksflutningar og samþætting á tímum loftslagsbreytinga
Kjarninn 5. desember 2022
Helga Árnadóttir hannar og myndskreytir Lestar Flóðhesta
Lestrar Flóðhestar eru fjölskylduverkefni
Lestrar Flóðhestar eru ný spil fyrir börn sem eru að taka sín fyrstu skref í lestri. „Okkur fannst vanta eitthvað fjörugt og skemmtilegt í lestrarúrvalið fyrir byrjendur,“ segir Helga Árnadóttir sem hannar og myndskreytir spilin.
Kjarninn 5. desember 2022
Guðmundur Björgvin Helgason ríkisendurskoðandi á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
„Þetta er bara eins og að fara með rangt barn heim af róló“
Guðmundur Björgvin Helgason ríkisendurskoðandi skaut föstum skotum að forsvarsmönnum Bankasýslunnar á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og sakaði Lárus Blöndal um að hafa talað gegn betri vitund er hann sjálfur kom fyrir nefndina.
Kjarninn 5. desember 2022
Þórður Snær Júlíusson
Er Tene nýju flatskjáirnir eða eru kerfin og þeir sem stjórna þeim kannski vandamálið?
Kjarninn 5. desember 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar