Beinafundur varpar ljósi á 300 ára gamalt mannshvarf

Kristinn Haukur Guðnason skrifar um dularfullt mannshvarf og harðvítugar deildur kóngafólks, sem hafa komist aftur í sviðsljósið eftir beinafund.

Kristinn Haukur Guðnason
beinafundur
Auglýsing

Þann 11. ágúst síð­ast­lið­inn fund­ust manna­bein við bygg­ing­ar­fram­kvæmdir í höll einni í Norð­ur-Þýska­landi. Ljóst er að þau eru mjög gömul og til­gátur eru uppi um hvort fund­inn sé aðals­maður sem hvarf undir lok 17. ald­ar. Hvarf hans var eitt af umtöl­uð­ustu málum síns tíma enda tengd­ist það fram­hjá­haldi og valda­bar­áttu nokk­urra af æðstu aðal­s­mönnum Þýska­lands og síðar bresku krún­unn­i. Þetta er saga af losta, afbrýði­semi, heift, for­boð­inni ást og morði.

Manna­bein undir höll­inni

Höllin Leineschloss var reist á fyrri hluta 17. ald­ar, við ánna Leine sem rennur í gegnum þýsku borg­ina Hannover. Höllin hefur tvisvar verið nær end­ur­byggð, fyrst á fyrri hluta 19. aldar og síðan eft­ir sprengjuregn banda­manna í seinni heim­styrj­öld­inni, en í bæði skiptin náð­ist að halda upp­runa­lega ytra byrði bygg­ing­ar­inn­ar. Áður fyrr sátu kon­ungar og furstar Hannover í höll­inni en í dag er hún þing­hús Neðra Saxlands. Þegar eldri hluti hall­ar­innar var gerður upp nú í sumar fund­ust beinin 8 metrum undir grunn­in­um. Lög­reglan mætti á svæðið og strax var farið með þau í MHH lækna­skól­ann þar sem þau voru rann­sök­uð. Þar kom í ljós að þetta voru rif­bein og fót­leggur af full­orðnum karl­manni sem senni­lega var uppi fyr­ir nokkur hund­ruð árum síð­an. Þar sem svo langt er um liðið er því ekki þörf á lög­reglu­rann­sókn en beinin gætu hins vegar upp­lýst 322 ára gam­alt manns­hvarfs­mál sem tengd­ist æðsta aðals­fólki svæð­is­ins á þeim tíma.

Hag­kvæmn­is­hjóna­band

Á 17. öld var Hannover höf­uð­staður fursta­dæm­is­ins Lüneburg í Hinu Heilaga Róm­verska Keis­ara­dæmi, laustengdu sam­bands­ríki sem náði yfir alla Mið-­Evr­ópu. Upp úr 1680 urðu deilur milli bræðr­anna og her­tog­anna Georgs Vil­hjálms og Ernests Augustus um yfir­ráð á svæð­inu sem lykt­uðu með því að ákveð­ið var að sam­eina ætt­ina í einum erf­ingja. Dóttir Georgs, Sófía Dórótea, skyldi gift­ast syni Ernests, Georgi Loð­vík. Fjöl­skylda Ernests og þá sér­stak­lega kona hans, Sóf­ía, voru mjög á móti ráða­hagnum en sæst var á að Georg Vil­hjálmur myndi borga þeim um 100.000 rík­is­dali árlega. En þau voru ekki þau einu sem voru afhuga hjóna­band­inu. Verð­andi brúð­urin tryllt­ist þegar hún frétti að hún ætti að gift­ast náfrænda sín­um. Sagan segir að hún hafi öskrað „Ég mun ekki gift­ast þessu svín­s­trýn­i!” og svo á hún að hafa fallið í yfir­lið. En faðir hennar skip­aði henni að gift­ast nafna hans og þar við sat. Þegar Sófía Dórótea var leidd upp að alt­ar­inu í nóv­em­ber mán­uði árið 1682, leið aftur yfir hana. Hún var þá 16 ára en Georg Loð­vík 22. Fram­haldið var ekk­ert bjart­ara fyrir hin nýgiftu hjón. Fjöl­skylda Georgs Loð­víks var kald­lynd í garð Sófíu Dóróteu og hann sjálfur yfir­leitt grimmur við hana. Þegar þau áttu sam­skipti voru þau yfir­leitt full af heift og þau rifust oft hástöfum fyrir fram­an annað fólk. Stundum beitti Georg hana lík­am­legu ofbeldi þannig að hún varð marin og blá á eft­ir. Engu að síður hlotn­að­ist þeim tvö börn næstu árin, Georg Augustus (f. 1683) og Sófíu Dóróteu yngri (f. 1686). Eftir það minnk­uðu rifr­ildin milli þeirra en í stað­inn kom kuldi og afskipta­leysi.  

Auglýsing

300 ást­ar­bréf 

Líkt og Sófía Dórótea hafði Georg Loð­vík verið neyddur til hjóna­bands­ins. Hjá honum var aftur á móti önnur breyta í dæm­inu, þ.e. þegar hann kynnt­ist ást­konu sinni Melusine von der Schulen­berg. Georg Loð­vík fór ekki í felur með sam­band­ið, hvorki fyrir eig­in­konu sinni né öðr­um. Sófíu Dóróteu fannst hún nið­ur­lægð og lét reiði sína opin­ber­lega í ljós en hann tók því fálega. Allt breytt­ist svo árið 1688 þegar hún hitti mann sem hún hafði ekki séð í sjö ár. Fil­ippus Krist­ó­fer von Königs­marck var sænskur greifi og ári eldri en hún. Þau höfðu kynnst sem tán­ingar og líkað vel við hvort annað en ekk­ert róm­an­tískt sam­band var á milli þeirra þá. Fil­ippus var her­maður á mála hjá Hannover-­mönnum og barð­ist víða um Evr­ópu. Hann var bráð­mynd­ar­legur ævin­týra­maður sem hafði þó það orð á sér að vera kæru­laus og óábyrg­ur glaum­gosi. Eftir að þau end­ur­nýj­uðu kynnin bjó hann í borg­inni í tvö ár og fór vel á með þeim en engan grun­aði að neitt ósæmi­legt væri bak við það. Árið 1690 var hann sendur til Grikk­lands að berj­ast fyr­ir Feney­inga sem áttu þá í stríði við Ottómana um yfir­ráð á Pelops­skaga. Þegar hann sneri aftur til Hannover juk­ust sam­skipti hans og Sófíu Dóróteu til muna og ekki leið á löngu þar til komst upp um ást­ar­sam­band þeirra. Árið 1692 fékk her­tog­inn Ernest August­us, faðir Georgs Loð­víks, ást­ar­bréf í hend­ur sem Sófía Dórótea og Fil­ippus höfðu sent sín á milli. Hann vildi ekki setja hjóna­bandið (og alla rík­is­dal­ina) í hættu og ákvað því að senda Fil­ippus í hernað til Frakk­lands. Hannover menn stóðu þá í hinu svo­kall­aða níu ára stríði til að verj­ast ágangi sól­kon­ungs­ins Loð­víks XIV. Fil­ippus yfir­gaf hins vegar her­deild­ina og reið aftur til Hannover. Þar ját­aði hann lið­hlaupið og grát­bað um að fá að vera um kjurrt í borg­inni.

Þá sá Ernest Augustus sig til­neyddan til að gera hinn ást­sjúka Fil­ippus útlægan úr rík­inu. Meira en 300 ást­ar­bréf milli Fil­ippusar og Sófíu Dóróteu eru varð­veitt í skjala­safni Háskól­ans í Lundi. Margir hafa undr­ast á þessum fjölda en hafa bera í huga að bréfa­send­ingar voru aðal sam­skipta­mát­inn milli fólks á þessum tíma og póst­burð­ar­menn báru út bréf til fólks oft á dag. Bréfin eru að ein­hverju leyti á dul­máli en aug­ljóst er að sam­band þeirra hefur verið mjög náið. Håkan Håkans­son við Lund­ar­há­skóla seg­ir: Ég geri ráð fyrir að þau hafi þurft dul­mál til að fela allar við­kvæmu upp­lýs­ing­arn­ar. Þau hljóta einnig að hafa fengið ein­hvern sem þau treystu til að fara með bréf­in. Í ljósi þess að þetta var ólög­legt ást­ar­sam­band og það end­aði mjög illa. 

Manns­hvarf um miðja nótt 

Þegar að Fil­ippus var gerður útlægur og Georg Loð­vík frétti af sam­band­inu rifust hjón­in. Hún sak­aði hann um hræsni og hann brást við með því að ganga í skrokk á henni. Fil­ippus fór til Saxlands í aust­ur­hluta Þýska­lands þar sem hann bjó um stund. Þar tal­aði hann opin­skátt um her­toga­fjöl­skyld­una í Hannover og gerði grín að Melusine, ást­konu Georgs Loð­víks. Þegar þetta frétt­ist til Hannover rifust hjónin heift­ar­lega og Georg Loð­vík kyrkti eig­in­konu sína nærri til dauða. Eftir þessa rimmu var ljóst að hjóna­bandið var á enda­stöð og Sófía Dórótea biðl­aði til Fil­ippusar að hjálpa sér að flýja. Í júlí mán­uði árið 1694 reið greif­inn sænski til Hannover og beint til ást­konu sinnar þar sem þau eyddu nótt sam­an. 

Þá lögðu þau á ráð um flótta næstu nótt. En kona ein í höll­inni, Klara Elísa­bet von Platen hjá­kona Ernests August­us, varð vör við heim­sókn­ina og lét verð­ina grípa Fil­ippus sem var á leið­inni burt. Síðan frétt­ist ekk­ert meir af greif­an­um. Marga grun­aði Georg Loð­vík um græsku en aldrei fannst neitt lík og því var ekki hægt að sýna fram á að um morð hefði verið að ræða. Margir töldu að verð­irnir hefðu myrt Fil­ippus og fleygt lík­inu í ánna Leine. Sögur herma einnig að Klara Elísa­bet og tveir verðir hafi játað morðið á Fil­ippusi á dán­ar­beði sín­u, öll fyrir sama presti. En það er þó langt frá því að vera stað­fest og málið hefur allar götur síðan ver­ið óleyst. Þetta sama ár, 1694, skildu hjón­in. Georg Loð­vík gat ekki skilið við konu sína á grunni fram­hjá­halds í ljósi þess að hann var einnig sekur um slíkt athæfi. Því var hún sökuð um að hafa yfir­gef­ið eig­in­mann sinn og dæmd til fang­els­is­vist­ar. Sófía Dórótea var flutt til Ahlden kast­ala nálægt Hannover þar sem hún mátti lifa sína daga í ein­semd. Hún fékk ekki einu sinni að sjá börnin sín aft­ur. En önn­ur örlög biðu Georgs Loð­víks.

Valda­ættir Evr­ópu

Árið 1698 lést Ernest Augustus og Georg Loð­vík erfði titil her­toga og kjörfusta Hannover. Þegar Georg Vil­hjálmur lést árið 1705 erfði Georg Loð­vík hans titla einnig í nafni Sófíu Dóróteu og varð þar með einn og óum­deildur vald­hafi Hannover svæð­is­ins. En það var í gegnum móður sína, Sófíu her­toga­ynju, sem hann fékk stærstu sneið­ina. Þegar Anna drottn­ing Eng­lands lést barn­laus þurfti að leita aftur í ættir til að finna erf­ingja. Lög Bret­lands bönn­uðu það að kaþ­ólikki yrði krýndur því var leitað til nær­skyldasta lúth­erska erf­ingj­ans, sem var Georg Loð­vík. Í októ­ber árið 1714 sigldi hann yfir Erma­sundið og var krýndur Georg I, kong­ungur Stóra Bret­lands og Írlands. Mik­ill styr hafði staðið milli kaþ­ólikka og mót­mæl­enda í Bret­landi í um 30 ár og krýn­ing Georgs virk­aði sem olía á þann eld. 

Hann ríkti í tæp 13 ár en varð aldrei vin­sæll kon­ung­ur. Með honum flutti ást­kona hans Melusine og þrjár óskil­getnar dæt­ur þeirra. Börn kon­ungs­ins og Sófíu Dóróteu voru þá upp­kom­in. Georg Augustus flutti til Eng­lands og varð síðar Georg II kon­ung­ur. Sófía Dórótea yngri gift­ist Frið­riki krón­prins Prúss­lands árið 1706 og varð drottn­ing sjö árum seinna. Hún átti 14 börn, þar á meðal Frið­rik mikla Prússa­kóng. Melusine fékk tit­il­inn her­toga­ynja af Ken­dal og bjó með Georgi I líkt og drottn­ing til dauða­dags hans árið 1727. Ári áður hafði Sófía Dórótea lát­ist í klefa sínum í Ahlden kast­ala. Hún hafði þá setið í fang­elsi í 33 ár.

Lok ást­ar­sögu?

Mich­ael Klintschar hjá MHH segir um beinin umræddu: „Hversu göm­ul, við vitum það ekki. Bara að beinin eru eldri en 50 ára og þar af leið­andi ekki innan ramma lög­gæsl­unn­ar.” Ekki er heldur hægt að sjá hver dán­ar­or­sökin var, a.m.k. ekki við fyrstu rann­sókn. Beinin verða flutt til Georg Albrecht Háskól­ans í Gött­ingen þar sem nán­ari rann­sóknir verða gerðar á þeim undir yfir­sjón Fried­helm Wulf forn­leifa­fræð­ings. Það sem meðal ann­ars verður rann­sakað er DNA bygg­ingin úr beina­vefj­unum sem verður borin saman við DNA sýni úr lif­andi skyld­mennum Fil­ippusar Königs­marck. „Ef þetta eru bein Königs­marck, þá er það ákaf­lega spenn­and­i.” segir Thomas Schwark safn­stjóri Minja­safns Hannover.

Sagan af Fil­ippusi og Sófíu Dóróteu er nefni­lega ást­ar­saga sem hefur hrifið marga í gegn­um tíð­ina, þá sér­stak­lega vegna ást­ar­bréf­anna milli þeirra og örlaga þeirra. Þetta er í raun nokk­urs kon­ar „Rómeó og Júlía í raun­heim­um”, saga um for­boðna ást og dauða. Sagan hefur veitt inn­blástur að nokkrum skáld­sögum og kvik­mynd­um, þar á meðal Sara­band for Dead Lovers, breskri kvik­mynd frá árinu 1948, sem bein­línis fjallar um atburð­ina. Það er aftur á móti ekki hægt að full­yrða að beinin séu hans að svo stöddu. Áður en Leineschloss höllin var byggð stóð þar klaustur í meira en 300 ár. Ekki er loku fyr­ir því skotið að beinin séu af reglu­bróður frá þeim tíma. En ef þetta er Fil­ippus þá er þetta ákveð­inn endir á þess­ari harm­þrungnu ást­ar­sögu. Þá yrði það við­eig­andi að beinin yrðu grafin við hlið Sófíu Dóróteu, í bænum Celle norð­austan við Hannover.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Kristbjörn Árnason
Framlágir sperrileggir
Leslistinn 26. maí 2020
Ró hefur verið yfir í Flugstöð Leifs Eiríkssonar síðustu vikur. Það kann að breytast í sumar.
„Verðum tilbúin þegar flugfélögin koma“
Isavia segist geta brugðist hratt við þegar flugfélög vilja hefja flug til Íslands að nýju. „Við erum þegar tilbúin að taka við vélum og verðum tilbúin þegar flugfélögin koma,“ segir Guðjón Helgason, upplýsingafulltrúi Isavia.
Kjarninn 26. maí 2020
Hluti ríkisstjórnar Íslands.
Fylgisaukning ríkisstjórnarinnar að mestu gengin til baka
Ríkisstjórnarflokkarnir mælast nú sameiginlega með 40,5 prósent fylgi. Það er nánast sama fylgi og Píratar, Samfylking og Viðreisn mælast sameiginlega með. Mestu munar um lítinn stuðning við Framsóknarflokkinn.
Kjarninn 26. maí 2020
Myrka Ísland
Myrka Ísland
Myrka Ísland – Móðir mín í kví kví
Kjarninn 26. maí 2020
Borghildur Sölvey Sturludóttir
Af ást til skipulagsmála
Kjarninn 26. maí 2020
Hin flókna leið Icelandair að framhaldslífi
Þótt hluthafafundur Icelandair hafi samþykkt að leyfa félaginu að halda hlutafjárútboð eru mörg ljón í veginum að því markmiði að tryggja því rekstrarhæfi til framtíðar. Margt hefur verið gert á skömmum tíma til að gera stöðu Icelandair betri.
Kjarninn 26. maí 2020
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – Does trust provide the key to changed environmental behaviour?
Kjarninn 25. maí 2020
Guðmundur Ingi Guðbrandsson, umhverfis- og auðlindaráðherra.
„Þurfum að fara varlega í vindorkuna rétt eins og annað“
Umhverfis- og auðlindaráðherra sagði á þingi í dag að Íslendingar þyrftu að skoða vindorku út frá þeim þáttum er snúa að náttúru og náttúruvernd.
Kjarninn 25. maí 2020
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None