Birgir Þór Harðarson

Í forgangi að hækka fæðingarorlof

Stjórnvöld vilja hækka fæðingarorlof, en stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn leggur til lengingu. Starfshópur síðasta ráðherra vildi gera bæði, og innleiða frítekjumark. Hækkun gagnast feðrum, en fæstum mæðrum.

Ný rík­is­stjórn Sjálf­stæð­is­flokks, Við­reisnar og Bjartrar fram­tíðar vill leggja áherslu á það að hámarks­fjár­hæðir fæð­ing­ar­or­lofs verði hækk­aðar „í öruggum skref­um“ á næstu fjórum árum á meðan þing­menn VG hafa lagt fram frum­varp um leng­ingu fæð­ing­ar­or­lofs­ins í eitt ár.

Þor­steinn Víglunds­son, félags- og jafn­rétt­is­mála­ráð­herra, ætlar að leggja fram frum­varp um hækkun á fæð­ing­ar­or­lofs­greiðslum á þessu þingi. Hann hefur sagt að það sé for­gangs­mál að hækka greiðsl­urn­ar, en ekki lengja orlof­ið. Þegar hann var fram­kvæmda­stjóri Sam­taka atvinnu­lífs­ins lögð­ust sam­tökin gegn því að fæð­ing­ar­or­lofið yrði lengt í ár. Kjarn­inn hefur sent fyr­ir­spurn um það hvort ráð­herr­ann sé mót­fall­inn leng­ingu á fæð­ing­ar­or­lofi, en ekki fengið svar við þeirri fyr­ir­spurn. Einnig var spurt um það hvaða upp­hæðir væru í spil­inu fyrir hámarks­greiðsl­ur. 

Í stjórn­ar­sátt­mála nýrrar rík­is­stjórnar kemur þó fram að vinna þurfi mark­visst að því að tryggja börnum leik­skóla- eða dag­vist þegar fæð­ing­ar­or­lofi slepp­ir, með sam­eig­in­legu átaki ríkis og sveit­ar­fé­laga. Ekki kemur fram með hvaða hætti þetta á að gera, né hvort stjórn­völd vilji þá að slík vistun yrði í boði frá níu mán­aða aldri.

Frum­varp félags­mála­ráð­herra á að líta dags­ins ljós í mars, en frum­varp frá þing­mönnum VG um leng­ingu fæð­ing­ar­or­lofs­ins var rætt í fyrstu umræðu á þing­inu í gær. Sam­kvæmt því myndi fæð­ing­ar­or­lof fara í tólf mán­uði í tveimur þrepum á árunum 2018 og 2019. Hvort for­eldri um sig myndi fá fimm mán­uði í orlof, og tveir mán­uðir yrðu sam­eig­in­legir og fólk gæti skipt þeim á milli sín. Þetta er í sam­ræmi við til­lögur starfs­hóps um fram­tíð­ar­stefnu í fæð­ing­ar­or­lofs­mál­um. Þing­menn VG vilja að hærra hlut­fall trygg­ing­ar­gjalds verði notað til að fjár­magna leng­ing­una, enda sé lengra fæð­ing­ar­or­lof mik­il­vægt vel­ferð­ar­mál ungra fjöl­skyldna. 

Ákveðið að hækka með reglu­gerð

Fæð­ingum hefur fækkað veru­lega á Íslandi und­an­farin ár. Til þess að við­halda mann­fjölda til langs tíma þarf hver kona að fæða 2,1 barn, en hlut­fallið hér á landi er farið niður fyrir 1,8 börn á hverja konu. Sam­kvæmt bráða­birgða­tölum frá heil­brigð­is­stofn­unum fædd­ust 3.877 börn í fyrra hér á landi, en árið 2015 voru þau 4.098 og 4.292 árið 2014. 

Eygló Harð­ar­dótt­ir, þáver­andi félags­mála­ráð­herra, ákvað með reglu­gerð í októ­ber í fyrra að hámarks­greiðslur í fæð­ing­ar­or­lofi yrðu hækk­aðar í 500 þús­und krón­ur. Þetta var gert eftir að ljóst var að hún myndi ekki ná í gegn frum­varpi til breyt­inga á lögum um fæð­ing­­ar­or­lof, sem byggði á til­­lögum starfs­hóps­ins sem hún skip­aði árið 2014 til að móta fram­­tíð­­ar­­stefnu stjórn­­­valda í þessum mál­­um. Sam­­kvæmt því frum­varpi átti að hækka hámarks­­greiðslur í 600 þús­und krón­­ur, auk þess sem lengja átti fæð­ing­­ar­or­lofið í áföng­um í eitt ár. Ákvörðun Eyglóar var umdeild, ekki síst meðal nýbak­aðra for­eldra sem eign­uð­ust börn rétt áður en breyt­ing­arnar tóku gildi þann 15. októ­ber. 

Eygló Harðardóttir. Mynd: Birgir Þór.

Starfs­hóp­ur­inn sem Eygló skip­aði lagði enn­fremur til að fyrstu 300 þús­und krón­urnar af tekjum þeirra sem fara í fæð­ing­ar­or­lof yrðu óskert­ar. Þannig myndu lægst laun­uðu for­eldr­arnir halda 100 pró­sent af tekjum sín­um, en ekki fá 80 pró­sent eins og nú er. 

Hækk­unin gagn­ast feðrum en fæstum mæðrum

Ef farið hefði verið að til­­lögum starfs­hóps­ins, og fyrstu 300 þús­und krón­­urnar sem nýir for­eldrar afla yrðu óskert­­ar, þá myndu greiðslur til þeirra sem hafa hærri laun en 300 þús­und líka aukast umtals­vert. Þannig myndu þeir sem eru með tekjur á milli 300-400 þús­und fá 97 pró­­sent launa sinna í fæð­ing­­ar­or­lofi, þeir sem þéna 400-500 þús­und fá 93 pró­­sent og þeir sem þéna 500-750 þús­und krónur fá 90 pró­­sent launa að með­­al­tali á mán­uð­i. 

Alls eru rúm­­lega 80 pró­­sent þeirra mæðra sem tóku fæð­ing­­ar­or­lof fyrstu níu mán­uði árs­ins í fyrra með mán­að­­ar­­tekjur undir 500 þús­und krónum á mán­uði, en 42 pró­sent þeirra voru með 300 þús­und eða minna á mán­uði. 44 pró­­sent feðra sem tóku orlof voru hins vegar með tekjur yfir 500 þús­und krónur á mán­uði.

Í byrjun árs 2008 voru hámarks­­greiðslur úr Fæð­ing­­ar­or­lofs­­sjóði 535.700 krón­­ur. Ef þær greiðslur hefðu fylgt vísi­­tölu neyslu­verðs – sem mælir verð­­bólgu – þá væru hámarks­­greiðslur úr sjóðnum í jan­úar 2017 828.160 krón­­ur. Svo er hins vegar ekki.

Strax í byrjun árs 2009 voru hámarks­­greiðsl­­urnar skertar í 400 þús­und krónur og svo lækk­­aðar niður í 350 þús­und krónur sum­­­arið 2009, eftir að rík­­is­­stjórn Jóhönnu Sig­­urð­­ar­dóttur tók við völd­­um. Í byrjun árs 2010 voru hámarks­­greiðsl­­urnar enn lækk­­aðar og nú niður í 300 þús­und krón­­ur. Þær voru hækk­­aðar upp í 350 þús­und krónur á loka­­metrum vinstri­st­jórn­­­ar­innar og svo upp í 370 þús­und krónur í byrjun árs 2014, eftir að ný rík­­is­­stjórn Fram­­sókn­­ar­­flokks og Sjálf­­stæð­is­­flokks tók við völd­­um. Undir lok kjör­tíma­bils­ins voru greiðsl­urnar hækk­aðar í 500 þús­und, en greiðsl­­urnar hafa ekki fylgt hækk­­unum á vísi­­tölu neyslu­verðs.

Mynd: Anton Brink

Horfum á kerfið hrynja

Þessar skerð­ingar eru taldar ein meg­in­á­stæða þess að fæð­ing­ar­or­lof­staka feðra hefur minnkað veru­lega á árunum eftir hrun. Þegar þakið var hæst árið 2008 voru umsóknir feðra um fæð­ing­ar­or­lof 90% af umsóknum mæðra. Árið 2014 var þetta hlut­­fall komið niður í 80%. Færri feður taka fæð­ing­­ar­or­lof og þeir sem taka fæð­ing­­ar­or­lof gera það í mun færri daga en þegar mest var. Árið 2008 var með­­al­daga­­fjöld­inn í fæð­ing­­ar­or­lofi feðra 103 dag­­ar, en árið 2015 var með­­al­daga­­fjöld­inn kom­inn niður í 74 daga. 

Reglu­­lega er talað um það að fæð­ing­­ar­or­lofslögin á Íslandi hafi verið bylt­ing­­ar­­kennd þegar þeim var komið á. Með þeim hafi verið stigið stórt skref í jafn­­rétt­isátt. Kristín Ást­­geir­s­dótt­­ur, fram­­kvæmda­­stýra Jafn­­rétt­is­­stofu, hefur lengi sagt að þakið á Fæð­ing­­ar­or­lofs­­sjóði hafi staðið of lengi í stað. „Við horfum upp á ein­stakt kerfi, sem búið var að byggja hér upp, molna niður fyrir framan okk­­ur,“ sagði hún við Morg­un­­blaðið í fyrra. Nauð­­syn­­legt væri að hækka þakið og hafa það í takt við launa­­þróun í land­inu, vegna þess að það hafi áhrif á ákvörðun um barn­­eignir hvort for­eldrar hafi efni á að taka sér frí. Fæð­ing­­ar­or­lofið tryggi að auki jafn­­­ari stöðu kynj­anna bæði á vinn­u­­mark­aði og í umgengni for­eldra við börn sín. 

Kostn­að­ur­inn auk­ist gríð­ar­lega

Kjarn­inn greindi einnig frá því í sept­em­ber í fyrra að á sama tíma og hámarks­greiðslur úr Fæð­ing­ar­or­lofs­sjóði höfðu dreg­ist saman um rúm­lega 30 pró­sent hækk­uðu bæði laun og útgjöld heim­ila um tugi pró­senta. Kostn­aður vegna heil­brigð­is­­þjón­­ustu og lyfja hafði hækkað um 47,7 pró­­sent, föt og skór hækk­uðu um 56,6 pró­­sent og mat­­ar- og drykkja­r­vörur um 68,7 pró­­sent. Þá  hafði hús­næð­is­verð hækkað um 20,4 pró­­sent og húsa­­leiga um heil 84,5 pró­­sent. Þetta kom fram í tölum sem BSRB og ASÍ tóku saman ann­­ars vegar um þróun hámarks­­greiðslna úr Fæð­ing­­ar­or­lofs­­sjóði frá árinu 2008 og hins vegar um hlut­­falls­­lega hækkun launa og útgjalda heim­il­is­ins frá árinu 2008. 

Nið­­ur­­staðan var skýr. Greiðslur úr Fæð­ing­­ar­or­lofs­­sjóði hafa lækkað mikið en allir kostn­að­­ar­liðir hækk­uðu veru­­lega. Afleið­ingin er sú að færri feður taka fæð­ing­­ar­or­lof, fæð­ing­­ar­­tíðnin hefur dreg­ist skarpt saman og sá hópur sem á erf­ið­­ara með að láta enda ná saman eftir barns­­burð hefur vaxið mjög.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórunn Elísabet Bogadóttir
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar