#alþingi#velferðarmál#stjórnmál

Í forgangi að hækka fæðingarorlof

Stjórnvöld vilja hækka fæðingarorlof, en stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn leggur til lengingu. Starfshópur síðasta ráðherra vildi gera bæði, og innleiða frítekjumark. Hækkun gagnast feðrum, en fæstum mæðrum.

Ný ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar vill leggja áherslu á það að hámarksfjárhæðir fæðingarorlofs verði hækkaðar „í öruggum skrefum“ á næstu fjórum árum á meðan þingmenn VG hafa lagt fram frumvarp um lengingu fæðingarorlofsins í eitt ár.

Þorsteinn Víglundsson, félags- og jafnréttismálaráðherra, ætlar að leggja fram frumvarp um hækkun á fæðingarorlofsgreiðslum á þessu þingi. Hann hefur sagt að það sé forgangsmál að hækka greiðslurnar, en ekki lengja orlofið. Þegar hann var framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins lögðust samtökin gegn því að fæðingarorlofið yrði lengt í ár. Kjarninn hefur sent fyrirspurn um það hvort ráðherrann sé mótfallinn lengingu á fæðingarorlofi, en ekki fengið svar við þeirri fyrirspurn. Einnig var spurt um það hvaða upphæðir væru í spilinu fyrir hámarksgreiðslur. 

Í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar kemur þó fram að vinna þurfi markvisst að því að tryggja börnum leikskóla- eða dagvist þegar fæðingarorlofi sleppir, með sameiginlegu átaki ríkis og sveitarfélaga. Ekki kemur fram með hvaða hætti þetta á að gera, né hvort stjórnvöld vilji þá að slík vistun yrði í boði frá níu mánaða aldri.

Frumvarp félagsmálaráðherra á að líta dagsins ljós í mars, en frumvarp frá þingmönnum VG um lengingu fæðingarorlofsins var rætt í fyrstu umræðu á þinginu í gær. Samkvæmt því myndi fæðingarorlof fara í tólf mánuði í tveimur þrepum á árunum 2018 og 2019. Hvort foreldri um sig myndi fá fimm mánuði í orlof, og tveir mánuðir yrðu sameiginlegir og fólk gæti skipt þeim á milli sín. Þetta er í samræmi við tillögur starfshóps um framtíðarstefnu í fæðingarorlofsmálum. Þingmenn VG vilja að hærra hlutfall tryggingargjalds verði notað til að fjármagna lenginguna, enda sé lengra fæðingarorlof mikilvægt velferðarmál ungra fjölskyldna. 

Auglýsing

Ákveðið að hækka með reglugerð

Fæðingum hefur fækkað verulega á Íslandi undanfarin ár. Til þess að viðhalda mannfjölda til langs tíma þarf hver kona að fæða 2,1 barn, en hlutfallið hér á landi er farið niður fyrir 1,8 börn á hverja konu. Samkvæmt bráðabirgðatölum frá heilbrigðisstofnunum fæddust 3.877 börn í fyrra hér á landi, en árið 2015 voru þau 4.098 og 4.292 árið 2014. 

Eygló Harðardóttir, þáverandi félagsmálaráðherra, ákvað með reglugerð í október í fyrra að hámarksgreiðslur í fæðingarorlofi yrðu hækkaðar í 500 þúsund krónur. Þetta var gert eftir að ljóst var að hún myndi ekki ná í gegn frumvarpi til breyt­inga á lögum um fæð­ing­ar­or­lof, sem byggði á til­lögum starfs­hópsins sem hún skip­aði árið 2014 til að móta fram­tíð­ar­stefnu stjórn­valda í þessum mál­um. Sam­kvæmt því frum­varpi átti að hækka hámarks­greiðslur í 600 þús­und krón­ur, auk þess sem lengja átti fæð­ing­ar­or­lofið í áföng­um í eitt ár. Ákvörðun Eyglóar var umdeild, ekki síst meðal nýbakaðra foreldra sem eignuðust börn rétt áður en breytingarnar tóku gildi þann 15. október. 

Eygló Harðardóttir. Mynd: Birgir Þór.

Starfshópurinn sem Eygló skipaði lagði ennfremur til að fyrstu 300 þúsund krónurnar af tekjum þeirra sem fara í fæðingarorlof yrðu óskertar. Þannig myndu lægst launuðu foreldrarnir halda 100 prósent af tekjum sínum, en ekki fá 80 prósent eins og nú er. 

Hækkunin gagnast feðrum en fæstum mæðrum

Ef farið hefði verið að til­lögum starfs­hóps­ins, og fyrstu 300 þús­und krón­urnar sem nýir for­eldrar afla yrðu óskert­ar, þá myndu greiðslur til þeirra sem hafa hærri laun en 300 þús­und líka aukast umtals­vert. Þannig myndu þeir sem eru með tekjur á milli 300-400 þús­und fá 97 pró­sent launa sinna í fæð­ing­ar­or­lofi, þeir sem þéna 400-500 þús­und fá 93 pró­sent og þeir sem þéna 500-750 þús­und krónur fá 90 pró­sent launa að með­al­tali á mán­uði. 

Alls eru rúm­lega 80 pró­sent þeirra mæðra sem tóku fæð­ing­ar­or­lof fyrstu níu mánuði ársins í fyrra með mán­að­ar­tekjur undir 500 þús­und krónum á mán­uði, en 42 prósent þeirra voru með 300 þúsund eða minna á mánuði. 44 pró­sent feðra sem tóku orlof voru hins vegar með tekjur yfir 500 þús­und krónur á mán­uði.

Í byrjun árs 2008 voru hámarks­greiðslur úr Fæð­ing­ar­or­lofs­sjóði 535.700 krón­ur. Ef þær greiðslur hefðu fylgt vísi­tölu neyslu­verðs – sem mælir verð­bólgu – þá væru hámarks­greiðslur úr sjóðnum í janúar 2017 828.160 krón­ur. Svo er hins vegar ekki.

Strax í byrjun árs 2009 voru hámarks­greiðsl­urnar skertar í 400 þús­und krónur og svo lækk­aðar niður í 350 þús­und krónur sum­arið 2009, eftir að rík­is­stjórn Jóhönnu Sig­urð­ar­dóttur tók við völd­um. Í byrjun árs 2010 voru hámarks­greiðsl­urnar enn lækk­aðar og nú niður í 300 þús­und krón­ur. Þær voru hækk­aðar upp í 350 þús­und krónur á loka­metrum vinstri­st­jórn­ar­innar og svo upp í 370 þús­und krónur í byrjun árs 2014, eftir að ný rík­is­stjórn Fram­sókn­ar­flokks og Sjálf­stæð­is­flokks tók við völd­um. Undir lok kjörtímabilsins voru greiðslurnar hækkaðar í 500 þúsund, en greiðsl­urnar hafa ekki fylgt hækk­unum á vísi­tölu neyslu­verðs.

Mynd: Anton Brink

Horfum á kerfið hrynja

Þessar skerðingar eru taldar ein meginástæða þess að fæðingarorlofstaka feðra hefur minnkað verulega á árunum eftir hrun. Þegar þakið var hæst árið 2008 voru umsóknir feðra um fæðingarorlof 90% af umsóknum mæðra. Árið 2014 var þetta hlut­fall komið niður í 80%. Færri feður taka fæð­ing­ar­or­lof og þeir sem taka fæð­ing­ar­or­lof gera það í mun færri daga en þegar mest var. Árið 2008 var með­al­daga­fjöld­inn í fæð­ing­ar­or­lofi feðra 103 dag­ar, en árið 2015 var með­al­daga­fjöld­inn kom­inn niður í 74 daga. 

Reglu­lega er talað um það að fæð­ing­ar­or­lofslögin á Íslandi hafi verið bylt­ing­ar­kennd þegar þeim var komið á. Með þeim hafi verið stigið stórt skref í jafn­rétt­isátt. Kristín Ást­geirs­dótt­ur, fram­kvæmda­stýra Jafn­rétt­is­stofu, hefur lengi sagt að þakið á Fæð­ing­ar­or­lofs­sjóði hafi staðið of lengi í stað. „Við horfum upp á ein­stakt kerfi, sem búið var að byggja hér upp, molna niður fyrir framan okk­ur,“ sagði hún við Morg­un­blaðið í fyrra. Nauð­syn­legt væri að hækka þakið og hafa það í takt við launa­þróun í land­inu, vegna þess að það hafi áhrif á ákvörðun um barn­eignir hvort for­eldrar hafi efni á að taka sér frí. Fæð­ing­ar­or­lofið tryggi að auki jafn­ari stöðu kynj­anna bæði á vinnu­mark­aði og í umgengni for­eldra við börn sín. 

Kostnaðurinn aukist gríðarlega

Kjarninn greindi einnig frá því í september í fyrra að á sama tíma og hámarksgreiðslur úr Fæðingarorlofssjóði höfðu dregist saman um rúmlega 30 prósent hækkuðu bæði laun og útgjöld heimila um tugi prósenta. Kostn­aður vegna heil­brigð­is­þjón­ustu og lyfja hafði hækkað um 47,7 pró­sent, föt og skór hækkuðu um 56,6 pró­sent og mat­ar- og drykkja­rvörur um 68,7 pró­sent. Þá  hafði hús­næð­is­verð hækkað um 20,4 pró­sent og húsa­leiga um heil 84,5 pró­sent. Þetta kom fram í tölum sem BSRB og ASÍ tóku saman ann­ars vegar um þróun hámarks­greiðslna úr Fæð­ing­ar­or­lofs­sjóði frá árinu 2008 og hins vegar um hlut­falls­lega hækkun launa og útgjalda heim­il­is­ins frá árinu 2008. 

Nið­ur­staðan var skýr. Greiðslur úr Fæð­ing­ar­or­lofs­sjóði hafa lækkað mikið en allir kostn­að­ar­liðir hækkuðu veru­lega. Afleið­ingin er sú að færri feður taka fæð­ing­ar­or­lof, fæð­ing­ar­tíðnin hefur dreg­ist skarpt saman og sá hópur sem á erf­ið­ara með að láta enda ná saman eftir barns­burð hefur vaxið mjög.