Fatafjallið

Tíu þúsund tonn af fötum fara í endurvinnslu á hverjum degi. Borgþór Arngrímsson kynnti sér fatafjallið í fataskápum fólks.

pexels-photo-102303.jpeg
Auglýsing

Eru allir fata­skápar á heim­il­inu troð­full­ir? Er upp undir helm­ingur þess sem þar liggur á hill­um, í skúffum og hangir á slám, aldrei not­að­ur? Eru þar margar flíkur sem keyptar voru bara si svona og fóru beina leið í skáp­inn þegar heim var komið og hafa aldrei verið not­að­ar. Velt­irðu stundum fyrir þér hvers vegna þú keyptir þessa flík, því að þegar þú fórst út úr búð­inni með plast­pok­ann (þú átt líka 100 slíka) viss­irðu að þú myndir aldrei nota hana?

Mjög margir svara þessum spurn­ingum ját­andi. Og það svar er ekki byggt á ein­hvers­konar hug­lægu mati heldur stað­reynd­um. Í könnun sem bresku umhverf­is­sam­tökin WRAP gerðu, árið 2016, kom í ljós að meira en þriðj­ungur allra flíka í fata­skáp­unum hafði ekki verið not­aður í heilt ár og margar reyndar aldrei. Þær flíkur höfðu ein­fald­lega verið settar inn í skáp þegar komið var með þær heim úr búð­inni og síðan ekki sög­una meir. Ýtt­ust smám saman aftar og aftar í skáp­inn og lágu svo þar. Í könn­un­inni kom líka fram að margir höfðu algjör­lega gleymt mörgu því sem í skáp­unum var, rám­aði ekki einu sinni í að hafa keypt flík­urn­ar.

Nýtni var dyggð

Áður fyrr var nýtni talin dyggð. Kom til af nauð­syn. Þar sem lítið er til skiptir miklu að fara vel með, Það gildir ekki síður um fatnað en ann­að. Sjálf­sagt þótti að bæta götóttar bux­ur, setja úln­liðs­bætur á jakka og peys­ur, staga í sokka. Þegar barn bætt­ist í fjöl­skyld­una komu ætt­ingjar með notuð föt, dúnn og fiður úr gömlum sængum notað í nýjar sængur og svona mætti lengi telja. Kart­öfl­urnar og kjötið sem afgangs var eftir kvöld­mat­inn var geymt til morg­uns. Allt var ein­hvers virði. Það átti ekki að henda verð­mæt­um. Orðið neyslu­þjóð­fé­lag var ekki til. Ekki heldur orðið mat­ar­só­un.

Auglýsing

Eftir síð­ari heims­styrj­öld breytt­ist margt

Eftir lok síð­ari heims­styrj­aldar urðu miklar breyt­ingar í hinum vest­ræna heimi, ekki hvað síst á Íslandi. Efna­hagur fór almennt batn­andi, vél­væð­ing í fata­iðn­aði jókst, það þýddi lægra verð. Vöru­úr­valið jókst sömu­leið­is, „allt frá hatti oní skó“ hljóm­aði aug­lýs­inga­slag­orð þekktrar herra­fata­versl­unar í Reykja­vík. Póst­versl­unin Hag­kaup tók til starfa í Reykja­vík, nýr hag­kvæmur versl­un­ar­máti sagði í aug­lýs­ing­um. Þar var hægt að kaupa fatn­að, kventöskur, sport­vörur og margt fleira.

Þver­hand­ar­þykkum vöru­listum (ekki síst Quelle) var flett heilu kvöldin við íslensku eld­hús­borð­in, spáð og spek­úler­að. Svo var send skrif­leg pöntun og eftir það tók við óþreyju­full bið eftir að pakk­inn kæmi, með póst­in­um. Ferða­lögum Íslend­inga til útlanda fjölg­aði og gjarna komið heim með níð­þungar ferða­töskur, von­andi hindr­un­ar­laust fram­hjá toll­vörð­un­um. Þótt hér hafi Ísland verið tekið sem dæmi gilti það sama um mörg önnur lönd, burt­séð kannski frá þungu tösk­unum og toll­vörð­un­um.

Lægra verð, auknar tísku­kröfur

Þetta sem hér hefur verið nefnt hefur allt orðið til þess að fata­eign almenn­ings hefur stór­auk­ist. Þótt klæða­skáp­arnir hafi stækkað hefur fata­haug­ur­inn stækkað enn hrað­ar.

Fataskáparnir eru margir fullir af fötum sem aldrei eru notuð.Fata­fram­leið­endur hafa ekki látið sitt eftir liggja. Þeir koma í sífellu með nýja og nýja „fata­lín­u“. Aug­lýs­ingar sem leggja áherslu á það nýjasta sem „þú verður að eignast“ því ann­ars ertu bara „púkó“ og hver vill það? Aukin vél­væð­ing og fram­leiðsla í löndum þar sem laun eru lægri hafa orðið til þess að fatn­aður verður sífellt ódýr­ari.

Kaup­enda­hóp­ur­inn stækkar og stækkar

Fata­fram­leiðslan eykst sífellt og hefur að magni til tvö­fald­ast frá síð­ustu alda­mót­um. Hluti þess fer nú í end­ur­vinnslu en hluti þess liggur í fata­skáp­un­um. Sér­fræð­ingar telja að á næstu árum stækki sá hópur sem­kaupir föt í stórum stíl umtals­vert. Þar veldur miklu bættur efna­hagur fjöl­mennra þjóða eins og Kín­verja og Ind­verja. Umhverf­is­sam­tök hafa lýst miklum áhyggjum vegna þeirra áhrifa sem sífellt meiri fata­fram­leiðsla hefur á umhverfið (til að fram­leiða einn stutt­erma bol þarf til dæmis 1.500 lítra af vatn­i).

Hvað með end­ur­nýt­ingu?

Margar evr­ópskar og alþjóð­legar hjálp­ar­stofn­anir taka á móti fatn­aði, sem þær ýmist selja, og nota and­virðið til góðra verka, eða senda til fátækra, ekki síst í Afr­íku. Sum Afr­íku­lönd hafa reyndar að und­an­förnu afþakkað fata­send­ing­ar, þurfa ekki að þeim að halda. En það er líka hægt að end­ur­nýta fatn­að­inn með öðrum hætti, semsé að sauma nýtt úr því gamla. En efnin hafa breyst, þau eru ekki jafn vönduð og þau voru áður, það er ein afleið­ing lægra verðs. Galla­bux­urnar sem áður fyrr ent­ust kannski árum saman gera það ekki leng­ur. Efnið er lélegra, tvinn­inn líka. Gæðin eru ein­fald­lega ekki þau sömu og áður, fatn­að­ur­inn er ekki gerður til að end­ast árum sam­an.

Tíu þús­und tonn á dag

Í Evr­ópu fara um tíu þús­und tonn á dag um end­ur­nýt­ing­ar­stöðv­ar. Eitt stærsta fyr­ir­tækið á því sviði er hol­lenska fyr­ir­tækið Episod sem hefur aðsetur í nágrenni Amster­dam. Epis­ode tekur á móti fatn­aði frá mörgum Evr­ópu­lönd­um. Starfs­fólkið flokkar fatn­að­inn, sumt er selt í fjöl­mörgum versl­unum fyr­ir­tæk­is­ins í Hollandi, Bret­landi, Frakk­landi, Dan­mörku og víð­ar, annað er tætt í sundur í sér­stökum vélum og selt til fata­fram­leið­enda sem nota efnið svo í nýjar flík­ur. Í Hollandi eru fjöl­mörg end­ur­nýt­ing­ar- og end­ur­vinnslu­fyr­ir­tæki, mis­stór og sum sér­hæfð. Danskir frétta­menn sem fóru til Hollands gagn­gert til að kynna sér end­ur­vinnslu­fyr­ir­tæki voru orð­lausir yfir því sem þeir sáu. End­ur­nýt­ingin og end­ur­vinnslan er orð­inn stór atvinnu­veg­ur.

Hver Dani kaupir árlega 16 kíló af fötum

Í nýlegri nor­rænni skýrslu (Ís­land og Nor­egur voru ekki með) kemur fram að Danir kaupa fleiri flíkur en Svíar og Finn­ar. Hver Dani kaupir árlega 16 kíló af föt­um, fata­kaup Dana eru því sam­tals um 89 þús­und tonn, á hverju einsta ári. Það vakti sér­staka athygli skýrslu­höf­unda að stór hópur fólks á aldr­inum 18 til 29 ára hafði margoft á árinu sem rann­sóknin tók til keypt föt af því að ung­mennin töldu sig ekki eiga neitt hreint til að fara í. Margir úr þessum hópi sögð­ust oft kaupa föt til þess að nota einu sinni. Helm­ingur þess­ara 89 þús­und tonna er hvorki end­ur­nýttur né end­urunn­inn og lendir því, fyrir utan það sem bæt­ist í skápana, í tunn­unni og endar svo í fjar­varma­kyndi­stöðv­um.

Umhverf­is­sér­fræð­ingar segja að fata­iðn­að­ur­inn sé næst­mesti meng­un­valdur í heimi, aðeins olíu­iðn­að­ur­inn mengi meira. Það jákvæða sé hins vegar að nú sé auk­inn áhugi á end­ur­nýt­ingu og end­ur­vinnslu, það sé ekki lengur hall­æris­legt að ganga í fötum sem ein­hver annar hefur átt og not­að.

Vilt þú vera með?

Frjálsir, hugrakkir fjölmiðlar eru ómetanlegir en ekki ókeypis. Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda og með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og við ætlum að standa vaktina áfram og bjóða almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Fyrir þá lesendur sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Nýir tímar og tónlistin á vínyl
Söngkona og lagahöfundur frá Hofi í Öræfasveit sem býr nú í Osló í Noregi safnar fyrir vinyl-útgáfu á plötu á Karolina fund.
Kjarninn 31. október 2020
Víðir Reynisson, yfirlögregluþjónn hjá almannavarnardeild ríkislögreglustjóra, og Þórólfur Guðnason sóttvarnarlæknir.
Sóttvarnalæknir hvetur rjúpnaveiðimenn til að halda sig heima
Sóttvarnalæknir og almannavarnadeild ríkislögreglustjóra vilja því hvetja alla að vera heima og taka þannig öll þátt í baráttunni, líka rjúpnaveiðimenn.
Kjarninn 31. október 2020
Ásta Logadóttir, Lárus S. Guðmundsson og Ólafur Hjálmarsson
Þétting byggðar – Lýðheilsa og lífsgæði
Kjarninn 31. október 2020
Steingrímur J. Sigfússon hættir
Forseti Alþingis mun ekki vera í framboði í næstu þingkosningum. Það verður í fyrsta sinn frá 1978 sem hann verður ekki í framboði til Alþingis.
Kjarninn 31. október 2020
Benedikt Gíslason, bankastjóri Arion banka.
Arion banki búinn að höfða mál gegn Fjármálaeftirlitinu
Fjármálaeftirlit Seðlabankans sektaði Arion banka um tæpar 88 milljónir króna í sumar. Ástæðan var sú að upplýsingar um fyrirhugaðar fjöldauppsagnir í bankanum birtust í fjölmiðlum. Arion banki vill að ákvörðunin verði ógild.
Kjarninn 31. október 2020
Þorsteinn Már Baldvinsson, annar forstjóri Samherja, er stjórnarformaður Síldarvinnslunnar.
Eigið fé Síldarvinnslunnar nú 50 milljarðar króna
Síldarvinnslan hefur verið dugleg við að kaupa upp aflaheimildir síðust ár. Hún er að uppistöðu í eigu Samherja og fjölskyldufyrirtækis annars forstjóra Samherja. Saman halda útgerðir sem tengjast forstjórum Samherja á um 20 prósent af öllum kvóta.
Kjarninn 31. október 2020
Kristján Þór Júlíusson sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra lét Katrínu Jakobsdóttir forsætisráðherra vita af málinu eftir að ráðuneyti hans fékk ábendingu um það.
Kristján Þór upplýsti Katrínu um samskipti skrifstofustjóra við Stjórnartíðindi
Sjávarútvegsráðherra upplýsti forsætisráðherra um það í júlímánuði síðastliðnum að í júlí í fyrra hefði þáverandi skrifstofustjóri ráðuneytis hans átt samskipti við Stjórnartíðindi og látið fresta birtingu nýrra laga um laxeldi, sem kom fyrirtækjunum vel.
Kjarninn 31. október 2020
Jeff Bezos forstjóri Amazon
Metfjórðungur hjá Amazon
Tekjur Amazon á síðustu þremur mánuðum voru rúmlega fjórum sinnum meiri en landsframleiðsla Íslands í fyrra.
Kjarninn 30. október 2020
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None