Fatafjallið

Tíu þúsund tonn af fötum fara í endurvinnslu á hverjum degi. Borgþór Arngrímsson kynnti sér fatafjallið í fataskápum fólks.

pexels-photo-102303.jpeg
Auglýsing

Eru allir fataskápar á heimilinu troðfullir? Er upp undir helmingur þess sem þar liggur á hillum, í skúffum og hangir á slám, aldrei notaður? Eru þar margar flíkur sem keyptar voru bara si svona og fóru beina leið í skápinn þegar heim var komið og hafa aldrei verið notaðar. Veltirðu stundum fyrir þér hvers vegna þú keyptir þessa flík, því að þegar þú fórst út úr búðinni með plastpokann (þú átt líka 100 slíka) vissirðu að þú myndir aldrei nota hana?

Mjög margir svara þessum spurningum játandi. Og það svar er ekki byggt á einhverskonar huglægu mati heldur staðreyndum. Í könnun sem bresku umhverfissamtökin WRAP gerðu, árið 2016, kom í ljós að meira en þriðjungur allra flíka í fataskápunum hafði ekki verið notaður í heilt ár og margar reyndar aldrei. Þær flíkur höfðu einfaldlega verið settar inn í skáp þegar komið var með þær heim úr búðinni og síðan ekki söguna meir. Ýttust smám saman aftar og aftar í skápinn og lágu svo þar. Í könnuninni kom líka fram að margir höfðu algjörlega gleymt mörgu því sem í skápunum var, rámaði ekki einu sinni í að hafa keypt flíkurnar.

Nýtni var dyggð

Áður fyrr var nýtni talin dyggð. Kom til af nauðsyn. Þar sem lítið er til skiptir miklu að fara vel með, Það gildir ekki síður um fatnað en annað. Sjálfsagt þótti að bæta götóttar buxur, setja úlnliðsbætur á jakka og peysur, staga í sokka. Þegar barn bættist í fjölskylduna komu ættingjar með notuð föt, dúnn og fiður úr gömlum sængum notað í nýjar sængur og svona mætti lengi telja. Kartöflurnar og kjötið sem afgangs var eftir kvöldmatinn var geymt til morguns. Allt var einhvers virði. Það átti ekki að henda verðmætum. Orðið neysluþjóðfélag var ekki til. Ekki heldur orðið matarsóun.

Auglýsing

Eftir síðari heimsstyrjöld breyttist margt

Eftir lok síðari heimsstyrjaldar urðu miklar breytingar í hinum vestræna heimi, ekki hvað síst á Íslandi. Efnahagur fór almennt batnandi, vélvæðing í fataiðnaði jókst, það þýddi lægra verð. Vöruúrvalið jókst sömuleiðis, „allt frá hatti oní skó“ hljómaði auglýsingaslagorð þekktrar herrafataverslunar í Reykjavík. Póstverslunin Hagkaup tók til starfa í Reykjavík, nýr hagkvæmur verslunarmáti sagði í auglýsingum. Þar var hægt að kaupa fatnað, kventöskur, sportvörur og margt fleira.

Þverhandarþykkum vörulistum (ekki síst Quelle) var flett heilu kvöldin við íslensku eldhúsborðin, spáð og spekúlerað. Svo var send skrifleg pöntun og eftir það tók við óþreyjufull bið eftir að pakkinn kæmi, með póstinum. Ferðalögum Íslendinga til útlanda fjölgaði og gjarna komið heim með níðþungar ferðatöskur, vonandi hindrunarlaust framhjá tollvörðunum. Þótt hér hafi Ísland verið tekið sem dæmi gilti það sama um mörg önnur lönd, burtséð kannski frá þungu töskunum og tollvörðunum.

Lægra verð, auknar tískukröfur

Þetta sem hér hefur verið nefnt hefur allt orðið til þess að fataeign almennings hefur stóraukist. Þótt klæðaskáparnir hafi stækkað hefur fatahaugurinn stækkað enn hraðar.

Fataskáparnir eru margir fullir af fötum sem aldrei eru notuð.Fataframleiðendur hafa ekki látið sitt eftir liggja. Þeir koma í sífellu með nýja og nýja „fatalínu“. Auglýsingar sem leggja áherslu á það nýjasta sem „þú verður að eignast“ því annars ertu bara „púkó“ og hver vill það? Aukin vélvæðing og framleiðsla í löndum þar sem laun eru lægri hafa orðið til þess að fatnaður verður sífellt ódýrari.

Kaupendahópurinn stækkar og stækkar

Fataframleiðslan eykst sífellt og hefur að magni til tvöfaldast frá síðustu aldamótum. Hluti þess fer nú í endurvinnslu en hluti þess liggur í fataskápunum. Sérfræðingar telja að á næstu árum stækki sá hópur semkaupir föt í stórum stíl umtalsvert. Þar veldur miklu bættur efnahagur fjölmennra þjóða eins og Kínverja og Indverja. Umhverfissamtök hafa lýst miklum áhyggjum vegna þeirra áhrifa sem sífellt meiri fataframleiðsla hefur á umhverfið (til að framleiða einn stutterma bol þarf til dæmis 1.500 lítra af vatni).

Hvað með endurnýtingu?

Margar evrópskar og alþjóðlegar hjálparstofnanir taka á móti fatnaði, sem þær ýmist selja, og nota andvirðið til góðra verka, eða senda til fátækra, ekki síst í Afríku. Sum Afríkulönd hafa reyndar að undanförnu afþakkað fatasendingar, þurfa ekki að þeim að halda. En það er líka hægt að endurnýta fatnaðinn með öðrum hætti, semsé að sauma nýtt úr því gamla. En efnin hafa breyst, þau eru ekki jafn vönduð og þau voru áður, það er ein afleiðing lægra verðs. Gallabuxurnar sem áður fyrr entust kannski árum saman gera það ekki lengur. Efnið er lélegra, tvinninn líka. Gæðin eru einfaldlega ekki þau sömu og áður, fatnaðurinn er ekki gerður til að endast árum saman.

Tíu þúsund tonn á dag

Í Evrópu fara um tíu þúsund tonn á dag um endurnýtingarstöðvar. Eitt stærsta fyrirtækið á því sviði er hollenska fyrirtækið Episod sem hefur aðsetur í nágrenni Amsterdam. Episode tekur á móti fatnaði frá mörgum Evrópulöndum. Starfsfólkið flokkar fatnaðinn, sumt er selt í fjölmörgum verslunum fyrirtækisins í Hollandi, Bretlandi, Frakklandi, Danmörku og víðar, annað er tætt í sundur í sérstökum vélum og selt til fataframleiðenda sem nota efnið svo í nýjar flíkur. Í Hollandi eru fjölmörg endurnýtingar- og endurvinnslufyrirtæki, misstór og sum sérhæfð. Danskir fréttamenn sem fóru til Hollands gagngert til að kynna sér endurvinnslufyrirtæki voru orðlausir yfir því sem þeir sáu. Endurnýtingin og endurvinnslan er orðinn stór atvinnuvegur.

Hver Dani kaupir árlega 16 kíló af fötum

Í nýlegri norrænni skýrslu (Ísland og Noregur voru ekki með) kemur fram að Danir kaupa fleiri flíkur en Svíar og Finnar. Hver Dani kaupir árlega 16 kíló af fötum, fatakaup Dana eru því samtals um 89 þúsund tonn, á hverju einsta ári. Það vakti sérstaka athygli skýrsluhöfunda að stór hópur fólks á aldrinum 18 til 29 ára hafði margoft á árinu sem rannsóknin tók til keypt föt af því að ungmennin töldu sig ekki eiga neitt hreint til að fara í. Margir úr þessum hópi sögðust oft kaupa föt til þess að nota einu sinni. Helmingur þessara 89 þúsund tonna er hvorki endurnýttur né endurunninn og lendir því, fyrir utan það sem bætist í skápana, í tunnunni og endar svo í fjarvarmakyndistöðvum.

Umhverfissérfræðingar segja að fataiðnaðurinn sé næstmesti mengunvaldur í heimi, aðeins olíuiðnaðurinn mengi meira. Það jákvæða sé hins vegar að nú sé aukinn áhugi á endurnýtingu og endurvinnslu, það sé ekki lengur hallærislegt að ganga í fötum sem einhver annar hefur átt og notað.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra segir ríkisstjórnina ræða málin í þaula og hafa verið í meginatriðum samstíga um aðgerðir í faraldrinum hingað til.
Stjórnmálin falli ekki í þá freistni að gera sóttvarnir að „pólitísku bitbeini“
Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra segir samstöðu í ríkisstjórn um þær hertu aðgerðir sem tóku gildi í dag. Hún segist vilja forðast að sóttvarnir verði að pólitísku bitbeini fyrir kosningar og telur að það muni reyna á stjórnmálin á næstu vikum.
Kjarninn 25. júlí 2021
Steypiregnið ógurlega
Steypiregn er klárlega orðið tíðara og umfangsmeira en áður var. Öll rök hníga að tengingu við hlýnun lofthjúps jarðar. Í tilviki flóðanna í Þýskalandi og víðar hefur landmótun, aukið þéttbýli og minni skilningur samfélaga á eðli vatnsfalla áhrif.
Kjarninn 25. júlí 2021
Ísraelsk stjórnvöld sömdu við lyfjafyrirtækið Pfizer um bóluefni og rannsóknir samhliða bólusetningum.
Alvarlega veikum fjölgar í Ísrael
Það er gjá á milli fjölda smita og fjölda alvarlegra veikra í Ísrael nú miðað við fyrstu bylgju faraldursins. Engu að síður hafa sérfræðingar áhyggjur af þróuninni. Um 60 prósent þjóðarinnar er bólusett.
Kjarninn 25. júlí 2021
Danska smurbrauðið nýtur nú aukinna vinsælda meðal matgæðinga í heimalandinu.
Endurkoma smurbrauðsins
Flestir Íslendingar kannast við danska smurbrauðið, smørrebrød. Eftir að alls kyns skyndibitar komu til sögunnar döluðu vinsældirnar en nú nýtur smurbrauðið sívaxandi vinsælda. Nýir staðir skjóta upp kollinum og þeir gömlu upplifa sannkallaða endurreisn.
Kjarninn 25. júlí 2021
Fjallahjólabrautin við Austurkór var eitt verkefna sem valið var til framkvæmda af íbúum í íbúðalýðræðisverkefninu Okkar Kópavogur í fyrra.
Kópavogsbær skoðar flötu fjallahjólabrautina betur eftir holskeflu athugasemda
Kópavogsbær hefur boðað að fjallahjólabraut við Austurkór í Kópavogi verði tekin til nánari skoðunar, eftir fjölda athugasemda frá svekktum íbúum þess efnis að brautin gagnist lítið við fjallahjólreiðar.
Kjarninn 24. júlí 2021
Með stafrænum kórónuveirupassa fæst QR kóði sem sýna þarf á hinum ýmsu stöðum.
Munu þurfa að framvísa kórónuveirupassa til að fara út að borða
Evrópska bólusetningarvottorðið hefur verið notað vegna ferðalaga innan álfunnar síðan í upphafi mánaðar. Í Danmörku hefur fólk þurft að sýna sambærilegt vottorð til að sækja samkomustaði og svipað er nú uppi á teningnum á Ítalíu og í Frakklandi.
Kjarninn 24. júlí 2021
Eldgosið í Geldingadölum hefur verið mikið sjónarspil. Nú virðist það í rénun.
Ráðherra veitir nafni nýja hraunsins formlega blessun sína
Eins og lög gera ráð fyrir hefur Lilja Dögg Alfreðsdóttir mennta- og menningarmálaráðherra staðfest nafngift nýja hraunsins í landi Grindavíkurbæjar. Fagradalshraun mun það heita um ókomna framtíð.
Kjarninn 24. júlí 2021
Ferðamenn við Skógafoss.
Lágur smitfjöldi talinn mikilvægur fyrir heilsu og hagsmuni ferðaþjónustu
Ótti við að lenda á rauðum listum sóttvarnayfirvalda í Evrópu og Bandaríkjunum var tekinn inn í heildarhagsmunamat ríkisstjórnarinnar varðandi nýjar sóttvarnaráðstafanir innanlands. Á morgun verður mannlífið heft á ný vegna veirunnar.
Kjarninn 24. júlí 2021
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None