Mynd: EPA

Hagsmunir Íslands í Brexit í sjö myndritum

Bretland er þriðja stærsta viðskiptaland Íslands. Hagsmunir Íslands í Brexit-viðræðunum eru þess vegna miklir og óvissan eftir því.

Ísland á mjög mik­illa hags­muna að gæta í utan­rík­is­við­skiptum við önnur lönd í heim­in­um. Íslenskur útflutn­ingur er ekk­ert sér­stak­lega fjöl­breyttur og bygg­ist að mestu leyti upp á þremur stoð­um; Sjáv­ar­út­veg­ur, áli og ferða­þjón­ustu.

Sé litið marga ára­tugi aftur í tím­ann þá ber útflutn­ingur sjáv­ar­af­urða hitan og þung­ann af við­skiptum Íslend­inga við umheim­inn. Útflutn­ingur áls og járn­blendis bætt­ist við á síð­asta ára­tug 20. ald­ar­innar og hefur sá geiri vaxið síð­an. Á und­an­förnum árum hefur svo gríð­ar­leg aukn­ing ferða­manna hér á landi stækkað kök­una enn frekar og myndar sá geiri nú stærstan hluta utan­rík­is­við­skipta Íslands

Á aðeins örfáum árum hefur ferða­þjón­ustan orðið lang stærsti liður útflutn­ings vöru og þjón­ustu frá Íslandi. Árið 2013 áttu ferða­þjón­ustan og sjáv­ar­út­veg­ur­inn svipað stóra hlut­deild í útflutn­ingi, eða um 26 pró­sent. Útflutn­ingur iðn­að­ar­vara var þá stærsti lið­ur­inn, tæp­lega 30 pró­sent.

Aðeins þremur árum síðar árið 2016 var ferða­þjón­ustan orðin lang stærsti geir­inn í þessum sam­an­burði og bar ábyrgð á tæp­lega 40 pró­sent útflutn­ings vöru og þjón­ustu. Sjáv­ar­út­veg­ur­inn var 19,5 pró­sent og útflutn­ingur iðn­að­ar­vara tæp­lega 23 pró­sent.

Helstu liðir útflutnings vöru og þjónustu 2013

Heimild: Hagstofa Íslands.

Helstu liðir útflutnings vöru og þjónustu 2016

Heimild: Hagstofa Íslands.

Helstu við­skipta­lönd Íslands eru í næsta nágrenni. Þau eru nær und­an­tekn­ing­ar­laust það sem í dag­legu tali eru kölluð Vest­ur­lönd og eru lang flest á norð­ur­hveli Jarð­ar.

Þrjú lönd skera sig úr, það eru Banda­rík­in, Hol­land og Bret­land. Utan­rík­is­við­skiptin við þessi lönd námu meira en 200.000 millj­ónum króna árið 2015.

Utanríkisviðskipti Íslands árið 2015

Samanlagður út- og innflutningur vöru og þjónustu við stærstu viðskiptalönd Íslands.
Heimild: Hagstofa Íslands.

Þegar rýnt er í sam­an­lagðan út- og inn­flutn­ing vöru og þjón­ustu við þrjú stærstu við­skipta­lönd Íslands sést að meiri­hlut­inn ræðst af útflutn­ingi, eða ríf­lega 62 pró­sent.

Útflutt þjón­usta, þe. ferða­þjón­usta, er stærsti hluti við­skipt­anna við Banda­rík­in. Vöru­út­flutn­ingur er langstærsti hluti við­skipta við Holland, enda fer nær allt álið sem fram­leitt er hér á landi í gegnum stór­skipa­hafnir þar í landi.

Við­skiptin við Bret­land byggj­ast hins vegar að miklu leyti upp á útflutn­ingi sjáv­ar­af­urða. Breskir ferða­menn eru einnig fjöl­mennir hér á landi.

Hlutfall utanríkisviðskipta við Bretland af heild 2015

Verslun við Bretland nemur nærri 12 prósent af öllum utanríkisviðskiptum Íslands
Heimild: Hagstofa Íslands.

Hlutdeild vinnslugreina í útflutningi til Breltands árið 2015

Sjávarafurðir eru tæplega 67% alls útflutnings til Bretlands.
Heimild: Hagstofa Íslands.

Við­skiptin við Bret­land námu tæp­lega 12 pró­sent af öllum utan­rík­is­við­skiptum Íslands árið 2015. Stærstur hluti við­skipt­anna er útflutn­ingur vöru og af þeim við­skiptum hefur sjáv­ar­út­vegur mestra hags­muna að gæta. Tæp­lega 67 pró­sent alls útflutn­ings til Bret­lands voru sjáv­ar­af­urð­ir.

Brexit hefur þegar haft mikil áhrif

Áhrif ákvörð­una Breta komu fram strax og ákvörð­unin hafði verið tek­in. Hún kom mörgum stjórn­mála­skýrendum á óvart, enda höfðu kann­anir bent til þess að meiri­hluti fólks mundi vilja að Bret­land yrði áfram í Evr­ópu­sam­band­inu.

Gengi dollars gagnvart pundi

Mánaðarmeðaltal miðgengis dollars janúar 2015 til júní 2017 samkvæmt skráningu Englandsbanka
Heimild: Englandsbanki.

Gengi breska punds­ins tók skarpa dýfu í kjöl­far þess að breska þjóðin kaus að ganga úr Evr­ópu­sam­band­inu í júní 2016. Á línu­rit­inu hér að ofan má sjá gengi doll­ars í pund­um.

Gengi punds og dollars gagnvart íslenskri krónu

Mánaðarmeðaltal miðgengis dollars janúar 2015 til júní 2017 samkvæmt skráningu Seðlabanka Íslands
Heimild: Seðlabanki Íslands.

Gagn­vart íslenskri krónu hafa þessir tveir gjald­miðl­ar, breskt pund og Banda­ríkja­dal­ur, veikst nokkuð á und­an­förnum miss­er­um. Breska pundið hefur hins vegar veikst mun meira, gagn­vart æ sterkri íslenskri krónu, en banda­ríski doll­ar­inn.

Brexit setur stórt strik í reikn­ing­inn

Í júní í fyrra ákvað breska þjóðin að segja sig úr Evr­ópu­sam­band­inu í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu. Bret­land hefur verið aðili að ESB síðan árið 1973 og hefur verið aðili að sam­eig­in­­legum mark­aði Evr­­ópu. Ísland er einnig aðili að þeim mark­aði í gegnum samn­ing­inn um evr­­ópska efna­hags­­svæðið (EES-­­samn­ing­inn). Auk gam­als frí­versl­un­­ar­­samn­ings síðan 1972, sem Ísland er aðili að í gegnum EFTA-­­sam­­starf­ið, er EES-­­samn­ing­­ur­inn eini ramm­inn um við­­skipti Íslands og Bret­land.

Útganga Bret­lands úr ESB getur þess vegna haft mikil áhrif á við­­skipti milli Íslands og Bret­lands. Íslenskt efna­hags­líf þess vegna mik­illa hags­muna að gæta í samn­inga­við­ræðum ESB og Bret­lands.

Í fimmtu grein Lis­bon-sátt­málns segir að aðild­ar­ríki geti sagt sig úr Evr­ópu­sam­band­inu. Ther­esa May, for­sæt­is­ráð­herra Bret­lands, virkj­aði þessa grein sátt­mál­ans í lok mars á þessu ári og setti um leið skeið­klukk­una í gang. Hún má, sam­kvæmt þessu sama ákvæði, tifa í tvö ár áður en Bret­land er ekki lengur hluti af sam­þykktum og sátt­málum Evr­ópu­sam­bands­ins. Jafn­vel þó ekki verði búið að semja um hvernig útgöng­unni verði hátt­að.

Samn­inga­við­ræður milli ESB og Bret­lands hófust svo í lok síð­asta mán­að­ar. Nið­ur­stöður þess­ara samn­inga­við­ræðna skipta íslenskan efna­hag miklu máli, enda eru engir aðrir frí­versl­un­ar­samn­ingar í gildi við Bret­land aðrir en EES-­samn­ing­arn­ir.

Mýkri nálgun lík­legri

Eftir þing­kosn­ing­arnar í Bret­landi 8. júní síð­ast lið­inn hafa lík­urnar á mýkri sam­bands­slitum Bret­lands og ESB auk­ist nokk­uð. Í kosn­ing­unum hlaut flokkur for­sæt­is­ráð­herr­ans May mun lélegri kosn­ingu en áætlað hafði verði þegar boðað var til kosn­ing­anna. Kosn­ing­arnar áttu að styrkja umboð May í samn­inga­við­ræð­unum við ESB og tryggja stuðn­ing þings­ins við skýran aðskilnað við meg­in­land­ið.

Sam­tök atvinnu­lífs­ins (SA) hafa greint mögu­legar sviðs­myndir sem gætu skap­ast við Brexit í mars 2019. Grein­ingin var kynnt á fundi í síð­ustu viku og er hún aðgengi­leg á vef SA. Tvær leiðir eru fær­ar.

Mýkri nálgun

  • Bret­lands­mark­aður yrði ennþá hluti af innri markað
  • Evr­ópu­sam­bands­ins.
  • Gagn­kvæmur stað­festu­réttur fyr­ir­tækja milli Bret­lands og ríkja
  • ESB.
  • Frjálst flæði fjár­magns milli Bret­lands og ríkja ESB.
  • Frjálst flæði vinnu­afls milli Bret­lands og ríkja ESB með
  • minni­háttar tak­mörk­un­um.
  • Gagn­kvæm við­ur­kenn­ing á rétt­indum milli Bret­lands og ríkja
  • ESB.
  • Bret­land myndi áfram þurfa að greiða fram­lög til fjár­laga ESB.
  • Bret­land myndi áfram þurfa að taka upp lög­gjöf ESB.
  • Bret­land hefði tak­mörkuð áhrif á stefnu ESB.
  • Bret­land hefði tak­mörkuð áhrif á þróun lög­gjafar ESB.

Skýr aðskiln­aður

  • Bret­land verður ekki lengur hluti af innri markað
  • Evr­ópu­sam­bands­ins.
  • Bresk fyr­ir­tæki og breskir þegnar munu ekki lengur njóta
  • ávinn­ings af fjór­frelsi Evr­ópska efna­hags­svæð­is­ins, þ.e. frjálsu
  • flæði vara, þjón­ustu, fjár­magns og vinnu­afls.
  • Bretar búsettir innan ESB og þegnar ESB-­ríkja búsettir í Bret­landi
  • munu þurfa að sér­stakt leyfi til dval­ar.
  • Bret­land mun ekki þurfa að taka upp lög­gjöf ESB.
  • Bret­land öðl­ast fullt frelsi til að mynda eigin stefnu og setja eigin
  • lög­gjöf um skatta, vinnu­lög­gjöf, fjár­fest­ingar inn­an­lands og
  • eign­ar­hald.
  • Bret­land mun þurfa að gera frí­versl­un­ar­samn­ing við ESB um
  • mark­aðs­að­gang fyrir vörur og þjón­ustu.
  • Bret­land mun þurfa að sækja á ný um full­gilda aðild að WTO.

Eftir því hver nið­ur­staða samn­inga­við­ræðn­anna verð­ur, þá eru fjórar sviðs­myndir sem standa Íslend­ingum til boða eftir útgöngu Bret­lands.

Ef mjúka nálg­unin nær fram að ganga verður Bret­land hugs­an­lega ennþá hluti af sam­eig­in­lega mark­aði Evr­ópu­sam­bands­ins og Ísland nýtur enn þeirra kjara í Bret­landi og fyrir Brex­it.

Ef aðskiln­að­ur­inn verður ekki eins mjúkur gæti Bret­land kosið að semja við EFTA um frí­verslun við Ísland, Liechten­stein, Sviss og Nor­eg. Ísland og Bret­land gætu einnig gert tví­hliða samn­ing um áfram­hald­andi við­skipta­sam­band.

Nái engin þess­ara leiða fram að ganga gilda WTO-­reglur um utan­rík­is­verslun milli land­anna.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnBirgir Þór Harðarson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar