Næst stærsta eldfjall Evrópu lætur á sér kræla

Vísindamenn hafa hækkað viðbúnaðarstig vegna jarðhræringa í Öræfajökli, stærstu eldstöð Íslands og þeirri næst stærstu í Evrópu. En hvað vitum við um Öræfajökul?

Öræfajökull séður frá suðri.
Öræfajökull séður frá suðri.
Auglýsing

Jarð­hrær­inga hefur gætt í Öræfajökli í auknum mæli á und­an­förnum vikum og á dög­unum hefur mynd­ast sig­ket­ill í jökl­inum miðj­um. Þá hefur brenni­steins­lyktar gætt í og við Kvíá, sem gengur undan einum skrið­jökli Öræfa­jök­uls, Kvíár­jökli.

Vegna þessa hafa vís­inda­menn, í sam­starfi við Almanna­varn­ir, hækkað við­bún­að­ar­stig í nágrenni jök­uls­ins í óvissu­stig. Hafin er vinna við að kort­leggja rým­ingar á svæð­inu og nákvæm­ari mæli­tækjum er komið fyr­ir.

Allt er þetta gert vegna gruns um að hér gæti næst stærsta eld­stöð í Evr­ópu verið að láta á sér kræla. Aðeins eld­fjallið Etna á Sikiley situr á stærri eld­stöð í Evr­ópu. Óvissu­­stigi almanna­varna er lýst yfir þegar grunur vaknar um að eitt­hvað sé að ger­­ast af nátt­úru- eða manna­völdum sem á síð­­­ari stigum gæti leitt til þess að heilsu og öryggi fólks, umhverfis eða byggðar sé ógn­að.

Auglýsing

Vís­inda­menn flugu yfir Öræfa­jökul í morgun með Land­helg­is­gæsl­unni til þess að kanna aðstæður og taka sýni. Þannig má hug­an­lega glöggva sig betur á því hvað sé á seiði undir jökl­in­um.

Öræfa­jök­ull

Öræfa­jök­ull stendur syðst í Vatna­jökli milli Skeið­ar­ár­sands og Jök­ulsár­lóns, svo nefnd séu kunnug kenni­leiti í nágrenn­inu. Í Öræfajökli er einnig Hvanna­dals­hnjúk­ur, hæsta fjall Íslands.

Tvisvar hefur gosið í Öræfajökli á sögu­legum tíma, árin 1362 og árið 1727. Fyrra gosið var stór­gos þar sem öll byggð næst jökl­inum lagð­ist í eyði. Nafn svæð­is­ins hvarf með byggð­inni, en áður hafði svæðið kall­ast Litla-Hér­að. Öræfa­jök­ull kall­að­ist einnig Hnappa­fells­jök­ull, eftir hnöpp­unum á jökl­inum sem rísa rúm­lega 1.800 metra yfir sjáv­ar­máli, fyrir gos­ið.

Heim­ildir um gosið 1362 eru fremur fátæk­legar en sagnir um eldsum­brotin eru að finna í ann­álum frá ofan­verðri 14. öld. Í Gott­skálk­san­nál segir til dæm­is:

„Í Aust­fjörðum sprakk í sundur Knappa­fells­jök­ull og hljóp ofan á Lómagnúpssand, svo að af tók vegu alla. Á sú í Aust­fjörð­um, er Úlf­arsá heit­ir, hljóp á stað þann er heitir að Rauða­læk, og braut niður allan stað­inn, svo að ekki hús eftir nema kirkj­an.“

Gosið var heil­mikið og þeytti upp um 10 rúm­kíló­metrum af gjósku. Sævar Helgi Braga­son hefur fjallað um gosið á Stjörnu­fræði­vefn­um. Þar segir meðal ann­ars að þetta hafi verið mesta vik­ur­gos sem orðið hefur á Íslandi síðan í Heklu­gosi 800 árum fyrir Krists­burð. Eldsum­brot­unum fylgdu jök­ul­hlaup undan mörgum skrið­jöklunum sem renna niður eftir öskju­barm­inum utan­verð­um; Falljökli, Virk­isjökli, Kotár­jökli, Rót­ar­fjallsjökli og Svína­fellsjökli niður Skeið­ar­ár­sand. Hlaup úr Kvíár­jökli (þar sem í dag má nema brenni­steins­lykt) rann út á sjó.

Hvannadalshnjúkur er hæsti tindur Íslands. Hann er jökulsker og rís hæstur á öskjubarmi Öræfajökuls. Mynd: Wiki Commons

„Ekki er vitað hversu stór jök­ul­hlaupin voru en leiða má líkum að því að þau hafi ekki verið stór­kost­leg og til þess benda raunar vegs­um­merki í fjall­inu. Jök­ull­inn var minni þá en nú vegna hlý­inda­tíma­bils sem á undan var geng­ið. Hlaupið hefur þó án efa verið skelfi­legt og kröft­ugt vegna mik­illar fall­hæðar niður fjalls­hlíð­arn­ar. Úr orku þess dróg um leið og hlaup­vatnið var komin niður á flat­lendið þar sem það dreifð­ist um sandana,“ skrifar Sævar Helgi.

Það liðu margir ára­tugir áður en búið var aftur í Litla-Hér­aði, því sem var þá farið að kalla Öræfa­sveit. Orðið Öræfi hafa enda verið rétt­nefni fyrir þetta svæði og minn­ing­arnar um gosið 1362. Á Vís­inda­vefnum er sagt frá því að hug­takið „ör­æfi“ merki ofsa, óbyggð­ir, eyði­lönd eða hafn­leysu. Allt hefur þetta átt við þetta svæði og gerir jafn­vel enn.

Gosið 1727 var mun minna. Þrjár mann­eskjur fór­ust í jök­ul­hlaupum auk fjölda hús­dýra. Á Stjörnu­fræði­vefnum má lesa eft­ir­minn­ingar séra Jóns Þor­láks­son­ar, prests á Sand­felli þegar gosið hófst. Snarpir jarð­skjálftar riðu yfir áður en gosið hófst og fund­ust þeir vel í sveit­inni.

Eld­stöð utan gos­beltis

Eld­keilan Öræfa­jök­ull stendur utan gos­belt­anna sem ganga í gegnum jarð­skorpuna undir Íslandi þar sem oft­ast gýs hér á landi. Talið er að eld­stöðin standi á leifum tveggja meg­in­eld­stöðva. Við Skafta­fells­jökul sjást leifar meg­in­eld­stöðvar sem var virk fyrir um 2,7 milljón árum og nálægt Breiða­merk­ur­fjalli má einnig finna leifar gam­allar meg­in­eld­stöðv­ar.

Á toppi Öræfa­jök­uls er askja í stað venju­legs topp­gígs og er askjan full af jök­ul­ís. Talið er að ísinn sé 550 metra þykk­ur. Á brún öskj­unnar má svo finna jök­ul­skerið Hvanna­dals­hnjúk sem er hæsti tindur Íslands í um 2.110 metra hæð yfir sjáv­ar­máli.

Öræfa­jök­ull og hugs­an­leg flóð undan jökl­inum hafa verið kort­lögð og rann­sök­uð. Matt­hew J. Roberts og Magnús Tumi Guð­munds­son hafa til að mynda rann­sakað jarð­fræði eld­stöðv­ar­innar og sögu­leg flóð undan jökl­in­um. Lesa má rann­sókn þeirra á vef Veð­ur­stof­unnar.

Jafn­vel þó nokkuð hafi verið ritað um eld­stöð­ina Öræfa­jökul þá eiga vís­inda­menn ekki mikið af gögnum um virkni og hegðun eld­fjalls­ins. Skýr­ingin er vit­an­lega sú að langt er síðan þar gaus síð­ast og þessi gamli þurs hefur blundað vært um langa tíð.

Askja Öræfajökuls, jöklar og næstu byggðir.

Flugu yfir jök­ull­inn í dag

Jarð­vís­inda­menn frá Háskóla Íslands og Veð­ur­stof­unni flugu yfir jökul­inn í dag og rann­sök­uðu. Magnús Tumi var einn þeirra vís­inda­manna og sagði hann í sam­tali við frétta­stofu RÚV að sig­ket­ill­inn sem mynd­ast hefur sé í kringum 21 til 25 metra djúp­ur. Það sé ekki sér­lega djúpur sig­ket­ill en mikil dýpkun á þeim stutta tíma sem hann hefur mynd­ast.

Lög­reglu­yf­ir­völd á Suð­ur­landi segj­ast ekki vera neitt ofsa­lega áhyggju­full yfir ástand­inu. „Við erum ekk­ert ofsa­lega áhyggju­fullir en á meðan við erum að skoða þá fylgjum við þessum stigum Almanna­varna og förum á óvissu­stig,“ segir Sveinn Krist­ján. Engin rým­ing­ar­á­ætlun sé í gangi. Ekk­ert hafi verið virkjað nema eft­ir­lits­kerf­ið. Þannig hafi lög­reglan á Suð­ur­landi verið með vakt við Kvíá í nótt,“ er haft eftir Sveini Krist­jáni Rún­ars­syni, yfir­lög­reglu­þjóni á Hvols­velli, á vef RÚV.

„Eins og ég segi þá er ekki alveg vitað hvað er í gangi þarna. Mögu­lega er þetta ein­hver atburður sem er búinn. Mögu­lega er vatnið í katl­inum að skila sér í róleg­heitum niður Kvíá og það skýri lykt­ina. Þetta er allt verið að skoða,“ sagði Sveinn Krist­ján enn frem­ur.

Frásögn séra Jóns Þorlákssonar af aðdraganda gossins 1727

„Árið 1727, hinn 7 ágúst, er var 10. sunnu­dagur eftir trini­tatis, þá er guðs­þjón­usta var byrjuð í heima­kirkj­unni á Sand­felli og ég stóð þar fyrir alt­ar­inu, fann ég hreyf­ingu undir fótum mér. Gaf ég henni eigi gaum í fyrstu, en undir pré­dikun fóru hrær­ingar þessar mjög vax­andi, og greip menn þá felmt­ur, en samt sögðu menn, að slíkt hefði áður við bor­ið. Gam­all maður og örvasa gekk niður að lind, sem er fyrir neðan bæinn og kraup þar á kné stund­ar­korn, og hlógu menn að þessu atferli hans. Þegar hann kom aftur og ég spurði hann, hvers hann hefði verið að leita, svar­aði hann: „Gætið yðar vel, herra prest­ur, það er kom­inn upp jarð­eld­ur.““

Í upphafi árs 2020

Við á Kjarnanum göngum bjartsýn og einbeitt inn í nýtt ár og þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar, og Dagur B. Eggertsson, borgarstjóri í Reykjavík.
Efling ásakar Reykjavíkurborg um að hafa dreift villandi upplýsingum
„Borgin er í okkar höndum!“ Þetta segir Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar í opnu bréfi til borgarstjóra, þar sem honum er tilkynnt um algjör viðræðuslit vegna kjarasamningagerðar. Efling segir borgina hafa brotið bæði trúnað og lög.
Kjarninn 20. janúar 2020
Heimavellir voru skráðir í Kauphöll Íslands vorið 2018.
Norskt félag kaupir rúmlega sjö prósent í Heimavöllum fyrir tæpan milljarð
Virði bréfa í Heimavöllum, sem hefur vart haggast mánuðum saman, tók kipp í morgun þegar greint var frá því að norskt leigufélag hefði keypt stóran hlut í félaginu. Kaupverðið var í kringum milljarð króna.
Kjarninn 20. janúar 2020
Bilið á milli ríkra og fátækra heldur áfram að aukast samkvæmt Oxfam-samtökunum.
Rúmlega tvö þúsund manns eiga meiri auð en 60 prósent íbúa jarðar
Í árlegri skýrslu Oxfam-samtakanna kemur fram að 22 ríkustu karlar í heimi eigi meira af auði en allar konur sem búa í Afríku samanlagt. Ef tveir ríkustu karlar heims myndu stafla öllum fé sínu upp í bunka, og setjast á hann, þá sætu þeir í geimnum.
Kjarninn 20. janúar 2020
Fimm tæknifyrirtæki í einstakri yfirburðastöðu sem efi er um að sé sjálfbær
Apple, Microsoft, Alphabet (móðurfélag Google), Amazon og Facebook eru verðmætustu fyrirtæki Bandaríkjanna. Það er einsdæmi að fimm fyrirtæki úr tengdum geira séu í fimm efstu sætunum á slíkum lista. Í raun eru þau markaðssvæði, ekki eiginleg fyrirtæki.
Kjarninn 20. janúar 2020
Vilja að þú fáir þér ís með Netflix áhorfinu
Netflix og ísframleiðandinn Ben & Jerry's hafa tekið höndum saman. Þau vilja að fólk fá sér ís með Netflix áhorfinu.
Kjarninn 19. janúar 2020
Íslendingar, náttúra, hálendi og hreindýr
Jakob S. Jónsson fjallar um Öræfahjörðina, sögu hreindýra á Íslandi.
Kjarninn 19. janúar 2020
Arnheiður Jóhannsdóttir
Sjálfbær uppbygging ferðaþjónustu á landinu öllu
Kjarninn 19. janúar 2020
Seðlabankinn greip tólf sinnum inn í gjaldeyrismarkaðinn í fyrra
Gjaldeyrisvaraforði Seðlabanka Íslands var orðinn 822 milljarðar króna í lok árs 2019. Alls lækkaði gengi krónunnar um 3,1 prósent og Seðlabankinn greip nokkrum sinnum inn í til að stilla af kúrs hennar í fyrra.
Kjarninn 19. janúar 2020
Meira eftir höfundinnBirgir Þór Harðarson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar