Vaxtaverkir

Almennir vextir á Íslandi eru himinháir miðað við önnur Vesturlönd og líkari því sem þekkist á eyjum í Karíbahafinu. Hver er ástæða þess og hvernig er hægt að breyta því?

Miklar breytingar, bæði innanlands og alþjóðlega, á allra næstu árum munu að öllum líkindum skila íslenskum neytendum betri fjármálaþjónustu og lægri vöxtum. Það er umhverfi sem börnin okkar ættu að geta búið við þegar þau komast á fullorðinsár.
Miklar breytingar, bæði innanlands og alþjóðlega, á allra næstu árum munu að öllum líkindum skila íslenskum neytendum betri fjármálaþjónustu og lægri vöxtum. Það er umhverfi sem börnin okkar ættu að geta búið við þegar þau komast á fullorðinsár.
Auglýsing

Vaxt­ar­stigið á Íslandi hefur verið áber­andi í umræðu stjórn­mála­manna  úr öllum flokkum und­an­farin miss­eri. Allir virð­ast sam­mála um að lækka þurfi raun­vexti, en þeir eru langtum hærri hér á landi heldur en í öðrum löndum sem við berum okkur saman við. Ástæður hárra raun­vaxta eru fjöl­þættar og sumum þeirra verður erfitt að breyta. Hins vegar eru ýmsar vís­bend­ingar á lofti um að þeir muni lækka umtals­vert á næstu árum.

Stærsta vel­ferð­ar­málið

Íslenska hag­kerfið hefur siglt nokkuð lygnan sjó und­an­farin ár með auknum hag­vexti og minnk­andi verð­bólgu. Sam­hliða bjart­ari horfum hefur póli­tísk umræða um efna­hags­mál á Íslandi einnig tekið nokkrum breyt­ingum og snýst nú í auknum mæli um háa vexti á íbúða­lán­um, en lækkun þeirra hefur gjarnan verið nefnd „stærsta vel­ferð­ar­mál Íslend­inga“.

Þessa þróun mátti sér­stak­lega sjá í nýlið­inni kosn­inga­bar­áttu, en þar var lækkun vaxta í ein­hverri mynd á stefnu­skrá allra stjórn­mála­flokk­anna. Aðferðir flokk­anna við lækkun vaxta voru marg­vís­legar en sneru flestar að raun­vöxtum og hvernig mætti gera þá sam­bæri­lega því sem þekk­ist í nágranna­löndum okk­ar.

Auglýsing

Ísland í Karí­ba­haf­inu

Vexti má líta á sem verð á fjár­mála­þjón­ustu, þ.e. hversu mikið við þurfum að borga til þess að geta tekið lán. Raun­vextir mæla sama hlut­inn en taka þó til­lit til almennrar verð­hækk­unar í fram­tíð­inni og eiga því að gefa betri mynd af kostn­að­inum af lán­töku.

Ef lítið er um fjár­magn eða mikið um lán­tökur í ákveðnu landi eru lánin þar verð­mæt­ari og vextir hærri. Þetta tvennt er dæmi­gert fyrir þró­un­ar­lönd sem standa í mik­illi upp­bygg­ingu og því eru vextir þar gjarnan hærri en í iðn­ríkj­um. Þess vegna virð­ist sér­kenni­legt að almennir vextir hér­lend­is, á skand­in­av­ískri eyju með öfl­ugt vel­ferð­ar­kerfi, séu him­in­háir miðað við Evr­ópu og Norð­ur­-Am­er­íku og lík­ari því sem þekk­ist á eyjum í Karí­ba­haf­inu.                                          

Fjórar ástæður

Háir raun­vextir hafa fylgt Íslend­ingum í ára­bil og eru því langt frá því að vera nýtt vanda­mál. Margar ástæður liggja þar að baki, en eft­ir­far­andi fjórar eru lík­lega veiga­mest­ar: Óstöðugt fjár­málaum­hverfi, upp­söfnuð fjár­fest­inga­þörf, lágur með­al­aldur og óhag­kvæmni íslenskra banka.

Sveiflu­kennt hag­kerfi með gjald­eyr­is­höftum og fall­valta krónu hefur rýrt traust erlendra aðila og gert þeim erf­ið­ara fyrir að fjár­festa hér á landi. Þar af leið­andi er fjár­magns­flæði til Íslands veru­lega heft og minna um láns­fjár­magn en ann­ars hefði ver­ið.

Inn­lend fjár­fest­ing hefur einnig setið á hak­anum árin eftir hrun, á sama tíma og spreng­ing í komu ferða­manna hefur sett sinn svip á hús­næð­is­mark­að­inn og inn­viði lands­ins. Nú er svo komið að veru­leg þörf er á upp­bygg­ingu nýrra íbúða og við­haldi inn­viða víða um land, sem eykur eft­ir­spurn eftir frek­ari fjár­magni.

Sömu­leiðis hefur lágur með­al­aldur þjóð­ar­innar stuðlað að háum vöxt­um. Vegna hans eru hlut­falls­lega margir Íslend­ingar á aldr­inum 20-40 ára sem þurfa að skuld­setja sig, meðal ann­ars fyrir skóla­göngu og til íbúð­ar­kaupa. Þannig er eft­ir­spurn eftir slíkum lánum meiri hér en í öðrum Evr­ópu­löndum þar sem með­al­aldur er hærri.

Að lokum má svo nefna fákeppni á banka­mark­aði. Lands­bank­inn, Íslands­banki og Arion banki eru allir örlitlir í alþjóð­legu sam­hengi og hafa ekki þurft að standa í neinni sam­keppni erlendis frá. Þannig er hag­kvæmni í rekstri þeirra ábóta­vant, en lána­kjör bank­anna eru tölu­vert verri en hjá stærri evr­ópskum bönkum sem starfa í virku sam­keppn­isum­hverfi.

Spenn­andi tímar fram undan

Eins og sést ræðst hátt vaxt­ar­stig Íslands af fjöl­mörgum djúpum þáttum sem erfitt er að breyta skyndi­lega. Hins vegar ekki þar með sagt að það sé óbreyt­an­legt. Háir vextir í litlum ríkjum er ekk­ert nátt­úru­lög­mál, þvert á móti eru vís­bend­ingar á lofti um að þeir eigi eftir að lækka á Íslandi á næstu miss­er­um.  

Með losun gjald­eyr­is­hafta má vænta þess að erlendar fjár­fest­ingar taki að aukast hér­lendis og sömu­leiðis virð­ast flestir stjórn­mála­flokkar sam­mála um að ráð­ast eigi í fjár­fest­ingar í innviðum og upp­bygg­ingu íbúð­ar­hús­næðis á næstu árum. Einnig er ljóst að hlut­fall ungs fólks  á Íslandi muni lækka á næstu árum en það skilar sér að öllum lík­indum í minni eft­ir­spurn eftir íbúða- og náms­lán­um, sé tekið til­lit til mann­fjölda.

Til við­bótar við mögu­legar auknar fjár­fest­ingar og minni lán­töku er lík­legt að banka­þjón­usta á Íslandi muni taka stakka­skiptum í náinni fram­tíð. Sam­kvæmt nýlegri úttekt Sopra Bank­ing er mik­illi hag­ræð­ingu spáð í fjár­mála­fyr­ir­tækjum á heims­vísu og á Íslandi, en þar að auki þykir senni­legt að erlend stór­fyr­ir­tæki komi til með að bjóða lána­þjón­ustu sína á Íslandi. Hvort tveggja yrði til mik­illa hags­bóta fyrir íslenska neyt­endur og myndi skila sér í betri þjón­ustu auk lægri vaxta.

Isavia mátti kyrrsetja vél ALC úr flota WOW air
Landsréttur staðfesti þá niðurstöðu úr héraði, að Isavia hafi verið í fullum rétti að kyrrsetja vél úr flota WOW air.
Kjarninn 24. maí 2019
Magnús Halldórsson
Aðkallandi að hagræða í bankakerfinu
Kjarninn 24. maí 2019
Helga Dögg Sverrisdóttir
Nemendur hafa áskað grunnskólakennara með slæmum afleiðingum
Kjarninn 24. maí 2019
Skýrsla um neyðarlánið kemur á mánudag klukkan 16
Skýrsla um afdrif neyðarláns Seðlabanka Íslands til Kaupþings, og hvernig unnið var úr veðinu sem tekið var vegna lánsins, verður birt á mánudaginn klukkan 16.
Kjarninn 24. maí 2019
Bann við notkun svartolíu innan íslenskrar landhelgi
Umhverfis- og auðlindaráðuneytið óskar eftir umsögnum um drög að reglugerðarbreytingu sem bannar notkun svartolíu innan íslenskrar landhelgi.
Kjarninn 24. maí 2019
Pottersen
Pottersen
Pottersen 16. þáttur: Harry fer í bað
Kjarninn 24. maí 2019
Skattakóngar eða -drottningar verða ekki opinberaðar af skattinum
Ríkisskattstjóri mun ekki senda út upplýsingar til fjölmiðla um þá 40 einstaklinga sem greiða hæstu skattana, líkt og hann hefur gert árum saman. Ástæðan er ákvörðun Persónuverndar í máli gegn Tekjur.is.
Kjarninn 24. maí 2019
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Huawei missir Android og ARM leyfi, nýjar Macbook Pro tölvur komnar á markað og Game of Thrones Galaxy Fold á leiðinni
Kjarninn 24. maí 2019
Meira eftir höfundinnJónas Atli Gunnarsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar