Vaxtaverkir

Almennir vextir á Íslandi eru himinháir miðað við önnur Vesturlönd og líkari því sem þekkist á eyjum í Karíbahafinu. Hver er ástæða þess og hvernig er hægt að breyta því?

Miklar breytingar, bæði innanlands og alþjóðlega, á allra næstu árum munu að öllum líkindum skila íslenskum neytendum betri fjármálaþjónustu og lægri vöxtum. Það er umhverfi sem börnin okkar ættu að geta búið við þegar þau komast á fullorðinsár.
Miklar breytingar, bæði innanlands og alþjóðlega, á allra næstu árum munu að öllum líkindum skila íslenskum neytendum betri fjármálaþjónustu og lægri vöxtum. Það er umhverfi sem börnin okkar ættu að geta búið við þegar þau komast á fullorðinsár.
Auglýsing

Vaxt­ar­stigið á Íslandi hefur verið áber­andi í umræðu stjórn­mála­manna  úr öllum flokkum und­an­farin miss­eri. Allir virð­ast sam­mála um að lækka þurfi raun­vexti, en þeir eru langtum hærri hér á landi heldur en í öðrum löndum sem við berum okkur saman við. Ástæður hárra raun­vaxta eru fjöl­þættar og sumum þeirra verður erfitt að breyta. Hins vegar eru ýmsar vís­bend­ingar á lofti um að þeir muni lækka umtals­vert á næstu árum.

Stærsta vel­ferð­ar­málið

Íslenska hag­kerfið hefur siglt nokkuð lygnan sjó und­an­farin ár með auknum hag­vexti og minnk­andi verð­bólgu. Sam­hliða bjart­ari horfum hefur póli­tísk umræða um efna­hags­mál á Íslandi einnig tekið nokkrum breyt­ingum og snýst nú í auknum mæli um háa vexti á íbúða­lán­um, en lækkun þeirra hefur gjarnan verið nefnd „stærsta vel­ferð­ar­mál Íslend­inga“.

Þessa þróun mátti sér­stak­lega sjá í nýlið­inni kosn­inga­bar­áttu, en þar var lækkun vaxta í ein­hverri mynd á stefnu­skrá allra stjórn­mála­flokk­anna. Aðferðir flokk­anna við lækkun vaxta voru marg­vís­legar en sneru flestar að raun­vöxtum og hvernig mætti gera þá sam­bæri­lega því sem þekk­ist í nágranna­löndum okk­ar.

Auglýsing

Ísland í Karí­ba­haf­inu

Vexti má líta á sem verð á fjár­mála­þjón­ustu, þ.e. hversu mikið við þurfum að borga til þess að geta tekið lán. Raun­vextir mæla sama hlut­inn en taka þó til­lit til almennrar verð­hækk­unar í fram­tíð­inni og eiga því að gefa betri mynd af kostn­að­inum af lán­töku.

Ef lítið er um fjár­magn eða mikið um lán­tökur í ákveðnu landi eru lánin þar verð­mæt­ari og vextir hærri. Þetta tvennt er dæmi­gert fyrir þró­un­ar­lönd sem standa í mik­illi upp­bygg­ingu og því eru vextir þar gjarnan hærri en í iðn­ríkj­um. Þess vegna virð­ist sér­kenni­legt að almennir vextir hér­lend­is, á skand­in­av­ískri eyju með öfl­ugt vel­ferð­ar­kerfi, séu him­in­háir miðað við Evr­ópu og Norð­ur­-Am­er­íku og lík­ari því sem þekk­ist á eyjum í Karí­ba­haf­inu.                                          

Fjórar ástæður

Háir raun­vextir hafa fylgt Íslend­ingum í ára­bil og eru því langt frá því að vera nýtt vanda­mál. Margar ástæður liggja þar að baki, en eft­ir­far­andi fjórar eru lík­lega veiga­mest­ar: Óstöðugt fjár­málaum­hverfi, upp­söfnuð fjár­fest­inga­þörf, lágur með­al­aldur og óhag­kvæmni íslenskra banka.

Sveiflu­kennt hag­kerfi með gjald­eyr­is­höftum og fall­valta krónu hefur rýrt traust erlendra aðila og gert þeim erf­ið­ara fyrir að fjár­festa hér á landi. Þar af leið­andi er fjár­magns­flæði til Íslands veru­lega heft og minna um láns­fjár­magn en ann­ars hefði ver­ið.

Inn­lend fjár­fest­ing hefur einnig setið á hak­anum árin eftir hrun, á sama tíma og spreng­ing í komu ferða­manna hefur sett sinn svip á hús­næð­is­mark­að­inn og inn­viði lands­ins. Nú er svo komið að veru­leg þörf er á upp­bygg­ingu nýrra íbúða og við­haldi inn­viða víða um land, sem eykur eft­ir­spurn eftir frek­ari fjár­magni.

Sömu­leiðis hefur lágur með­al­aldur þjóð­ar­innar stuðlað að háum vöxt­um. Vegna hans eru hlut­falls­lega margir Íslend­ingar á aldr­inum 20-40 ára sem þurfa að skuld­setja sig, meðal ann­ars fyrir skóla­göngu og til íbúð­ar­kaupa. Þannig er eft­ir­spurn eftir slíkum lánum meiri hér en í öðrum Evr­ópu­löndum þar sem með­al­aldur er hærri.

Að lokum má svo nefna fákeppni á banka­mark­aði. Lands­bank­inn, Íslands­banki og Arion banki eru allir örlitlir í alþjóð­legu sam­hengi og hafa ekki þurft að standa í neinni sam­keppni erlendis frá. Þannig er hag­kvæmni í rekstri þeirra ábóta­vant, en lána­kjör bank­anna eru tölu­vert verri en hjá stærri evr­ópskum bönkum sem starfa í virku sam­keppn­isum­hverfi.

Spenn­andi tímar fram undan

Eins og sést ræðst hátt vaxt­ar­stig Íslands af fjöl­mörgum djúpum þáttum sem erfitt er að breyta skyndi­lega. Hins vegar ekki þar með sagt að það sé óbreyt­an­legt. Háir vextir í litlum ríkjum er ekk­ert nátt­úru­lög­mál, þvert á móti eru vís­bend­ingar á lofti um að þeir eigi eftir að lækka á Íslandi á næstu miss­er­um.  

Með losun gjald­eyr­is­hafta má vænta þess að erlendar fjár­fest­ingar taki að aukast hér­lendis og sömu­leiðis virð­ast flestir stjórn­mála­flokkar sam­mála um að ráð­ast eigi í fjár­fest­ingar í innviðum og upp­bygg­ingu íbúð­ar­hús­næðis á næstu árum. Einnig er ljóst að hlut­fall ungs fólks  á Íslandi muni lækka á næstu árum en það skilar sér að öllum lík­indum í minni eft­ir­spurn eftir íbúða- og náms­lán­um, sé tekið til­lit til mann­fjölda.

Til við­bótar við mögu­legar auknar fjár­fest­ingar og minni lán­töku er lík­legt að banka­þjón­usta á Íslandi muni taka stakka­skiptum í náinni fram­tíð. Sam­kvæmt nýlegri úttekt Sopra Bank­ing er mik­illi hag­ræð­ingu spáð í fjár­mála­fyr­ir­tækjum á heims­vísu og á Íslandi, en þar að auki þykir senni­legt að erlend stór­fyr­ir­tæki komi til með að bjóða lána­þjón­ustu sína á Íslandi. Hvort tveggja yrði til mik­illa hags­bóta fyrir íslenska neyt­endur og myndi skila sér í betri þjón­ustu auk lægri vaxta.

Konurnar sem saka Trump um áreitni eiga skilið að fá áheyrn
Sendiherra Bandaríkjanna hjá Sameinuðu þjóðunum segir að allar konur sem telja á sér brotið eigi skilið að fá áheyrn, og það eigi líka við um þær sem hafa sakað Trump Bandaríkjaforseta um áreitni.
11. desember 2017
Fimmtán milljarða innviðainnspýting
Stjórnarflokkarnir ætla sér að auka verulega við fjármagn til heilbrigðis- og menntakerfisins, samkvæmt umfjöllun Fréttablaðsins í dag.
11. desember 2017
Í þá tíð… Dauði fjölmiðlamógúlsins
Blaðaútgefandinn Robert Maxwell var einn fyrirferðarmesti útgefandi Bretlands um árabil. Hann fór með himinskautum á hátindi veldis síns, en fallið var hátt og endalokin voveifleg.
10. desember 2017
Fjölmenni og samstaða á #Metoo viðburðum
Fjölmenni er nú á #Metoo viðburði í Borgarleikhúsinu. Viðburðir eru haldir um allt land þar sem minnst er á mikilvægi byltingarinnar.
10. desember 2017
Nær Ive að blása lífi í nýsköpunina hjá Apple?
Bretinn Jonathan Ive hefur tekið við stjórnun hönnunar og notendaupplifunar hjá Apple á nýjan leik. Þetta verðmætasta fyrirtæki heimsins hefur fengið á sig mikla gagnrýni að undanförnu fyrir að koma ekki fram með nægilega miklar nýjungar.
10. desember 2017
Starfsemi Tencent er marghliða en þróun fyrirtækisins tengist mjög náið vexti millistéttarinnar og snjallsímavæðingarinnar í Kína.
Tencent tekur fram úr Facebook
Kínverska tæknifyrirtækið Tencent hefur tekið fram úr Facebook í markaðsvirði og er nú meðal fimm stærstu fyrirtækja í heimi. Ör vöxtur Tencent og Alibaba á síðustu árum sýnir að kínverski tækniiðnaðurinn hefur tekið stakkaskiptum.
10. desember 2017
Lars Lökke Rasmussen
Á bláþræði
Danska ríkisstjórn hefur átt í vök að verjast að undanförnu. Danski Þjóðarflokkurinn er í lykilstöðu á hinu kvika pólitíska sviði í Danmörku.
10. desember 2017
Þriðji dagur Katrínar í stjórnarráðinu
Katrín Jakobsdóttir fékk lyklana að stjórnarráðinu á föstudegi, á þriðjudeginum fékk Auður Jónsdóttir rithöfundur að elta hana í nýju starfi og spyrja spurninga; annan dag fyrstu vikunnar í stjórnarráðinu.
9. desember 2017
Meira eftir höfundinnJónas Atli Gunnarsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar