Grænlenskur gullsandur

Skortur á sandi er líklega það síðasta sem þeim sem fara um Mýrdalssand og Sahara dettur í hug. Sandurinn er hinsvegar ekki óþrjótandi auðlind, en Grænlendingar eiga nóg af honum og þar bætist sífellt við.

sandur mynd: Nicolaj Kroeg Larsen
Auglýsing

Þegar talið berst að auðlindum jarðar er sandur líklega ekki það sem oftast ber á góma. Þeir sem fara um stóru sandana á Suður- og Suðausturlandi, og finnst þeir stórir, eiga kannski erfitt með að trúa því að víða um heim sé sandur eftirsótt hráefni, sem ekki er óþrjótandi.

Stundum er sagt að í veröldinni séu tvö hráefni sem séu mikilvægust alls: vatn og sandur. Vatnið fyrir mannfólkið, dýralífið, ræktunarland og framleiðslu. Sandurinn í steinsteypu, sem er mikilvægasta byggingaefni jarðarbúa, notuð í hús, vegi, og flest mannvirki sem fyrirfinnast. Í steinsteypu eru sandur og möl um það bil áttatíu prósent efnisins. Rétt er að geta þess að andrúmsloftið flokkast ekki undir hráefni.

Gríðarleg aukning

Á síðustu 100 árum hefur notkun á sandi aukist gríðarlega, nánar tiltekið er árleg notkun nú um það bil tuttugu og þrisvar sinnum meiri en í upphafi síðustu aldar. Á síðustu tíu árum hafa Kínverjar notað álíka mikinn sand og Bandaríkin notuðu á allri síðustu öld.

Auglýsing

Árið 2017 notuðu jarðarbúar um það bil níu og hálfan milljarð tonna sands, markaðsvirði þessa stóra bings samsvarar um það bil 12 þúsund  milljörðum íslenskra króna.

Þessi mikla notkun á sandi hefur haft í för með sér stóraukna eftirspurn, og þótt verðið sé enn „tiltölulega“ lágt spá sérfræðingar að það muni stórhækka á næstu árum og áratugum.

Er ekki nóg til af sandi?

Af og til sjást í sjónvarpi myndir frá sandauðnum Afríku, einkum Sahara, og kannski erfitt að gera sér í hugarlund að sandskortur geti orðið vandamál. Iðulega sjást líka myndir frá Dubai, þar sem hvítar sandstrendur, með háhýsum og pálmatrjám eru mest áberandi. Ætla mætti að allur sá sandur sem þar er væri heimafenginn eða frá nágrönnum í Sádi-Arabíu og Oman. En það er öðru nær. Vissulega er í þessum tveim löndum nægur sandur, ljós og fíngerður. Gallinn er bara sá að þessi sandur, og allur eyðimerkursandur, hentar ákaflega illa í steinsteypu. Til þess er hann alltof fíngerður og sé hann notaður í steinsteypu nær steypan ekki þeim styrkleika sem nauðsynlegt er og auk þess endist slík steypa ekki sérlega vel. Sandurinn í Dubai hefur verið fluttur um langan veg, nánar tiltekið frá Ástralíu. Sömu sögu er að segja frá Los Angeles í Kaliforníu, þangað er fluttur sandur, í stórum stíl, frá Vancouver eyju, um tvö þúsund kílómetra leið. Singapúrar flytja jafnt og þétt sand frá Malasíu, Indónesíu, Víetnam og Kambódíu. Mestu af þeim sandi er sturtað í hafið við ströndina, til nota síðar. Singapúrarnir horfa til framtíðar, telja sig vita að sandur hækki mjög í verði og þá er gott að eiga birgðir. Sannkölluð hækkun í hafi.

Sandframleiðandinn Grænland

Fyrir nokkrum dögum greindi vísindaritið Nature Sustainability frá rannsóknarverkefni nokkurra sérfræðinga. Yfirumsjón með verkefninu hafði Metta Bendixen sérfræðingur við Hafnarháskóla en hún hefur undanfarið gegnt stöðu gestakennara  við háskólann í Boulder Colorado. Auk hennar unnu að verkefninu danskir og bandarískir sérfræðingar.

Verkefnið snerist um að rannsaka þær breytingar sem bráðnun jökla á Grænlandi hefur í för með sér. Nánar tiltekið það sem berst í sjó fram með vatni frá jöklunum. Lengi hefur verið vitað að vatnið sem þannig fellur til ber með sér jarðefni en magnið kom hins vegar sérfræðingunum á óvart. Semsé að næstum tíu prósent þess sands sem til verður í heiminum ár hvert streymi til sjávar frá Grænlandi. Stærstur hluti þessa sands fellur til á afmörkuðum svæðum og fjórðungur af áðurnefndum tíu prósentum berst til sjávar með Sermeq ánni, nokkuð fyrir sunnan Nuuk. Í skýrslu sérfræðinganna segir að hlýnun jarðar hafi í för með sér að sandmagnið sem berst til sjávar á Grænlandi muni aukast til muna á næstu árum og áratugum.

Ef Grænlendingar haldi rétt á spilunum geti útflutningur á sandi hugsanlega skapað landsmönnum miklar tekjur. Í viðtali við dagblaðið Berlingske sagði Mette Bendixen að áður en hugsanlegur útflutningur gæti hafist þyrftu margháttaðar rannsóknir að koma til.

Ekki allir jafn sannfærðir

Per Kalvig, forstöðumaður GEUS rannsóknasetursins, sem annast alhliða rannsóknir á náttúruauðlindum, sagði í blaðaviðtali að hugmyndin um sandnám á Grænlandi sé spennandi. „Ég hef hinsvegar ákveðnar efasemdir um viðskiptahugmyndina og hugsanlegar tekjur.“ Þótt verð á sandi færi hækkandi yrði hann ódýrt hráefni og ef verðið hækkaði of mikið myndu vísindamenn leita leiða til að notast við önnur efni „þótt ég viti ekki hver þau ættu að vera“ sagði Per Kalvig.

Jöklaleirinn er næringarríkur áburður

Minik Rosing prófessor við Náttúrufræðideild Hafnarháskóla var í hópi þeirra sem tóku þátt í verkefni Mette Bendixen. Í viðtali við dagblaðið Berlingske sagði hann að framburður jökulánna bæri með sér fleira en sand. Nefnilega jökulleir, í geysimiklu magni. Leirinn hefur verið rannsakaður og hann reynist mjög næringarríkur. „Kannski er það bjartsýni en ég tel að leirinn gæti orðið enn mikilvægari útflutningsvara en sandurinn, til dæmis til Afríkulanda. Þar skortir víða áburð“ sagði Minik Rosing.  

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hólmfríður Árnadóttir menntunarfræðingur og Heiða Guðný Ásgeirsdóttir bóndi skipa 1. og 2. sæti á lista Vinstri grænna í Suðurkjördæmi.
Þjórsáin okkar allra
Kjarninn 25. júlí 2021
Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra segir ríkisstjórnina ræða málin í þaula og hafa verið í meginatriðum samstíga um aðgerðir í faraldrinum hingað til.
Stjórnmálin falli ekki í þá freistni að gera sóttvarnir að „pólitísku bitbeini“
Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra segir samstöðu í ríkisstjórn um þær hertu aðgerðir sem tóku gildi í dag. Hún segist vilja forðast að sóttvarnir verði að pólitísku bitbeini fyrir kosningar og telur að það muni reyna á stjórnmálin á næstu vikum.
Kjarninn 25. júlí 2021
Steypiregnið ógurlega
Steypiregn er klárlega orðið tíðara og umfangsmeira en áður var. Öll rök hníga að tengingu við hlýnun lofthjúps jarðar. Í tilviki flóðanna í Þýskalandi og víðar hefur landmótun, aukið þéttbýli og minni skilningur samfélaga á eðli vatnsfalla áhrif.
Kjarninn 25. júlí 2021
Ísraelsk stjórnvöld sömdu við lyfjafyrirtækið Pfizer um bóluefni og rannsóknir samhliða bólusetningum.
Alvarlega veikum fjölgar í Ísrael
Það er gjá á milli fjölda smita og fjölda alvarlegra veikra í Ísrael nú miðað við fyrstu bylgju faraldursins. Engu að síður hafa sérfræðingar áhyggjur af þróuninni. Um 60 prósent þjóðarinnar er bólusett.
Kjarninn 25. júlí 2021
Danska smurbrauðið nýtur nú aukinna vinsælda meðal matgæðinga í heimalandinu.
Endurkoma smurbrauðsins
Flestir Íslendingar kannast við danska smurbrauðið, smørrebrød. Eftir að alls kyns skyndibitar komu til sögunnar döluðu vinsældirnar en nú nýtur smurbrauðið sívaxandi vinsælda. Nýir staðir skjóta upp kollinum og þeir gömlu upplifa sannkallaða endurreisn.
Kjarninn 25. júlí 2021
Fjallahjólabrautin við Austurkór var eitt verkefna sem valið var til framkvæmda af íbúum í íbúðalýðræðisverkefninu Okkar Kópavogur í fyrra.
Kópavogsbær skoðar flötu fjallahjólabrautina betur eftir holskeflu athugasemda
Kópavogsbær hefur boðað að fjallahjólabraut við Austurkór í Kópavogi verði tekin til nánari skoðunar, eftir fjölda athugasemda frá svekktum íbúum þess efnis að brautin gagnist lítið við fjallahjólreiðar.
Kjarninn 24. júlí 2021
Með stafrænum kórónuveirupassa fæst QR kóði sem sýna þarf á hinum ýmsu stöðum.
Munu þurfa að framvísa kórónuveirupassa til að fara út að borða
Evrópska bólusetningarvottorðið hefur verið notað vegna ferðalaga innan álfunnar síðan í upphafi mánaðar. Í Danmörku hefur fólk þurft að sýna sambærilegt vottorð til að sækja samkomustaði og svipað er nú uppi á teningnum á Ítalíu og í Frakklandi.
Kjarninn 24. júlí 2021
Eldgosið í Geldingadölum hefur verið mikið sjónarspil. Nú virðist það í rénun.
Ráðherra veitir nafni nýja hraunsins formlega blessun sína
Eins og lög gera ráð fyrir hefur Lilja Dögg Alfreðsdóttir mennta- og menningarmálaráðherra staðfest nafngift nýja hraunsins í landi Grindavíkurbæjar. Fagradalshraun mun það heita um ókomna framtíð.
Kjarninn 24. júlí 2021
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar