Grænlenskur gullsandur

Skortur á sandi er líklega það síðasta sem þeim sem fara um Mýrdalssand og Sahara dettur í hug. Sandurinn er hinsvegar ekki óþrjótandi auðlind, en Grænlendingar eiga nóg af honum og þar bætist sífellt við.

sandur mynd: Nicolaj Kroeg Larsen
Auglýsing

Þegar talið berst að auð­lindum jarðar er sandur lík­lega ekki það sem oft­ast ber á góma. Þeir sem fara um stóru sandana á Suð­ur- og Suð­aust­ur­landi, og finnst þeir stór­ir, eiga kannski erfitt með að trúa því að víða um heim sé sandur eft­ir­sótt hrá­efni, sem ekki er óþrjót­andi.

Stundum er sagt að í ver­öld­inni séu tvö hrá­efni sem séu mik­il­væg­ust alls: vatn og sand­ur. Vatnið fyrir mann­fólk­ið, dýra­líf­ið, rækt­un­ar­land og fram­leiðslu. Sand­ur­inn í stein­steypu, sem er mik­il­væg­asta bygg­inga­efni jarð­ar­búa, notuð í hús, vegi, og flest mann­virki sem fyr­ir­finn­ast. Í stein­steypu eru sandur og möl um það bil átta­tíu pró­sent efn­is­ins. Rétt er að geta þess að and­rúms­loftið flokk­ast ekki undir hrá­efni.

Gríð­ar­leg aukn­ing

Á síð­ustu 100 árum hefur notkun á sandi auk­ist gríð­ar­lega, nánar til­tekið er árleg notkun nú um það bil tutt­ugu og þrisvar sinnum meiri en í upp­hafi síð­ustu ald­ar. Á síð­ustu tíu árum hafa Kín­verjar notað álíka mik­inn sand og Banda­ríkin not­uðu á allri síð­ustu öld.

Auglýsing

Árið 2017 not­uðu jarð­ar­búar um það bil níu og hálfan millj­arð tonna sands, mark­aðsvirði þessa stóra bings sam­svarar um það bil 12 þús­und  millj­örðum íslenskra króna.

Þessi mikla notkun á sandi hefur haft í för með sér stór­aukna eft­ir­spurn, og þótt verðið sé enn „til­tölu­lega“ lágt spá sér­fræð­ingar að það muni stór­hækka á næstu árum og ára­tug­um.

Er ekki nóg til af sandi?

Af og til sjást í sjón­varpi myndir frá sand­auðnum Afr­íku, einkum Sahara, og kannski erfitt að gera sér í hug­ar­lund að sand­skortur geti orðið vanda­mál. Iðu­lega sjást líka myndir frá Dubai, þar sem hvítar sand­strend­ur, með háhýsum og pálmatrjám eru mest áber­andi. Ætla mætti að allur sá sandur sem þar er væri heima­feng­inn eða frá nágrönnum í Sádi-­Ar­abíu og Oman. En það er öðru nær. Vissu­lega er í þessum tveim löndum nægur sand­ur, ljós og fín­gerð­ur. Gall­inn er bara sá að þessi sand­ur, og allur eyði­merk­ur­sand­ur, hentar ákaf­lega illa í stein­steypu. Til þess er hann alltof fín­gerður og sé hann not­aður í stein­steypu nær steypan ekki þeim styrk­leika sem nauð­syn­legt er og auk þess end­ist slík steypa ekki sér­lega vel. Sand­ur­inn í Dubai hefur verið fluttur um langan veg, nánar til­tekið frá Ástr­al­íu. Sömu sögu er að segja frá Los Ang­eles í Kali­forn­íu, þangað er fluttur sand­ur, í stórum stíl, frá Vancou­ver eyju, um tvö þús­und kíló­metra leið. Singapúrar flytja jafnt og þétt sand frá Malasíu, Indónesíu, Víetnam og Kam­bó­díu. Mestu af þeim sandi er sturtað í hafið við strönd­ina, til nota síð­ar. Singapúr­arnir horfa til fram­tíð­ar, telja sig vita að sandur hækki mjög í verði og þá er gott að eiga birgð­ir. Sann­kölluð hækkun í hafi.

Sand­fram­leið­and­inn Græn­land

Fyrir nokkrum dögum greindi vís­inda­ritið Nat­ure Susta­ina­bility frá rann­sókn­ar­verk­efni nokk­urra sér­fræð­inga. Yfir­um­sjón með verk­efn­inu hafði Metta Bend­ixen sér­fræð­ingur við Hafn­ar­há­skóla en hún hefur und­an­farið gegnt stöðu gesta­kenn­ara  við háskól­ann í Boulder Colorado. Auk hennar unnu að verk­efn­inu danskir og banda­rískir sér­fræð­ing­ar.

Verk­efnið sner­ist um að rann­saka þær breyt­ingar sem bráðnun jökla á Græn­landi hefur í för með sér. Nánar til­tekið það sem berst í sjó fram með vatni frá jöklun­um. Lengi hefur verið vitað að vatnið sem þannig fellur til ber með sér jarð­efni en magnið kom hins vegar sér­fræð­ing­unum á óvart. Semsé að næstum tíu pró­sent þess sands sem til verður í heim­inum ár hvert streymi til sjávar frá Græn­landi. Stærstur hluti þessa sands fellur til á afmörk­uðum svæðum og fjórð­ungur af áður­nefndum tíu pró­sentum berst til sjávar með Sermeq ánni, nokkuð fyrir sunnan Nuuk. Í skýrslu sér­fræð­ing­anna segir að hlýnun jarðar hafi í för með sér að sand­magnið sem berst til sjávar á Græn­landi muni aukast til muna á næstu árum og ára­tug­um.

Ef Græn­lend­ingar haldi rétt á spil­unum geti útflutn­ingur á sandi hugs­an­lega skapað lands­mönnum miklar tekj­ur. Í við­tali við dag­blaðið Berl­ingske sagði Mette Bend­ixen að áður en hugs­an­legur útflutn­ingur gæti haf­ist þyrftu marg­hátt­aðar rann­sóknir að koma til.

Ekki allir jafn sann­færðir

Per Kal­vig, for­stöðu­maður GEUS rann­sókna­set­urs­ins, sem ann­ast alhliða rann­sóknir á nátt­úru­auð­lind­um, sagði í blaða­við­tali að hug­myndin um sand­nám á Græn­landi sé spenn­andi. „Ég hef hins­vegar ákveðnar efa­semdir um við­skipta­hug­mynd­ina og hugs­an­legar tekj­ur.“ Þótt verð á sandi færi hækk­andi yrði hann ódýrt hrá­efni og ef verðið hækk­aði of mikið myndu vís­inda­menn leita leiða til að not­ast við önnur efni „þótt ég viti ekki hver þau ættu að vera“ sagði Per Kal­vig.

Jökla­leir­inn er nær­ing­ar­ríkur áburður

Minik Ros­ing pró­fessor við Nátt­úru­fræði­deild Hafn­ar­há­skóla var í hópi þeirra sem tóku þátt í verk­efni Mette Bend­ixen. Í við­tali við dag­blaðið Berl­ingske sagði hann að fram­burður jök­ul­ánna bæri með sér fleira en sand. Nefni­lega jök­ul­leir, í geysi­miklu magni. Leir­inn hefur verið rann­sak­aður og hann reyn­ist mjög nær­ing­ar­rík­ur. „Kannski er það bjart­sýni en ég tel að leir­inn gæti orðið enn mik­il­væg­ari útflutn­ings­vara en sand­ur­inn, til dæmis til Afr­íku­landa. Þar skortir víða áburð“ sagði Minik Ros­ing.  

Lífeyrisjóður verzlunarmanna lækkar óverðtryggða vexti
Lífeyrissjóður verzlunarmanna hefur lækkað fasta vexti á óverðtryggðum lánum úr 6,12 prósentum í 5,14 prósent. Í kjölfar breytingarinnar eru þetta lægstu föstu vextir óverðtryggðra lána sem í boði eru.
Kjarninn 16. júlí 2019
Íslenska ríkið braut gegn Styrmi og Júlíusi
Mannréttindadómstóll Evrópu telur íslenska ríkið hafa brotið gegn Styrmi Þór Bragasyni, fyrrum forstjóra MP banka, og Júlíusi Sigurþórssyni, fyrrum framkvæmdastjóra vörustýringasviðs Húsasmiðjunnar.
Kjarninn 16. júlí 2019
Duterte íhugar að slíta stjórnmálasambandi við Ísland
Rodrigo Duterte, forseti Filippseyja, íhugar alvarlega að slíta stjórnmálasambandi við Ísland í kjölfar ályktunar Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna.
Kjarninn 16. júlí 2019
Píratar greiddu gegn tilnefningu Birgittu í trúnaðarráð flokksins
Birgitta Jónsdóttir mun ekki sitja í trúnaðarráði Pírata eftir að tilnefningu hennar í ráðið var hafnað í atkvæðagreiðslu á félagsfundi Pírata. Alls kusu 55 gegn og 13 með tilnefningu Birgittu í trúnaðarráð Pírata.
Kjarninn 16. júlí 2019
Persónuvernd annar ekki eftirspurn
Eftir að ný persónuverndarlöggjöf tók gildi síðasta sumar hefur kvörtunum til Persónuverndar fjölgað um 70 prósent en löggjöfin gerir fólki kleift að stýra sínum persónuupplýsingum betur. Persónuvernd hefur ekki náð að sinna eftirspurn að öllu leyti.
Kjarninn 16. júlí 2019
Ástþór Ólafsson
Styrkjandi áhrif til eftirbreytni
Kjarninn 15. júlí 2019
Magnús Halldórsson
Lausnin er að draga tjöldin frá
Kjarninn 15. júlí 2019
Kristbjörg Mekkín Helgadóttir og Sigurður Einarsson Mäntylä flytja ávörp á ráðherrafundi um heimsmarkmiðin á morgun.
Trúa að rödd þeirra geti haft áhrif
Tveir fulltrúar frá ungmennaráði heimsmarksmiðanna munu ávarpa ráðherrafund um heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna í New York á morgun.
Kjarninn 15. júlí 2019
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar