Ísland á gráa listann vegna peningaþvættis

Ísland hefur verið sett á gráa lista FATF ásamt Mongólíu og Simbabve. Aðgerðir sem ráðist hefur verið í síðastliðið eitt og hálft ár reyndust ekki nægjanlegar.

peningaþvætti evrur
Auglýsing

Ísland hefur verið sett á gráan lista alþjóð­­legu sam­tak­ana Fin­ancial Act­­ion Task Force (FAT­F)  vegna ónógra varna gegn pen­inga­þvætti og fjár­­­mögnun hryðju­verka. Ísland bæt­ist á list­ann ásamt Mongólíu og Simbabve. Kjarn­inn hefur gögn undir höndum sem sýna þetta. Mann­líf greindi fyrst frá. 

Af list­anum fara Eþíópía, Sri Lanka og Tún­is. Á meðal ann­arra ríkja sem þar er að finna, og talin eru að séu með alvar­lega ann­marka á sviði varna geng pen­inga­þvætti og fjár­mögnun hryðju­verka, eru Kam­bó­día, Jem­en, Sýr­land og Panama. 

Bret­land og Banda­ríkin ýttu á að Ísland yrði sett á list­ann, meðal ann­ars til að skapa for­dæmi fyrir því að hart sé tekið á slökum vörnum gagn­vart pen­inga­þvætti. Evr­­ópu­­sam­­bandið og flest aðild­­ar­­ríki þess studdu hins vegar að Ísland fari ekki á list­ann.

Í yfir­lýs­ingu FATF sem verður birt vegna þessa kemur fram að Íslandi hafi tekið stór skref í átt að því að taka á þeim málum sem voru í ólagi hjá rík­inu vegna pen­inga­þvætt­is­varna, en að FATF hefði ekki getað að fullu leyti kannað hvort að inn­leið­ing aðgerð­anna væri nægj­an­leg í ljósi þess að þær eru svo nýtil­komn­ar.  

Í einu af fjöl­­mörgum frum­vörpum sem keyrð hafa verið í gegn síð­­­ustu mán­uði til að laga íslenskt lagaum­hverfi þannig að það sam­ræm­ist eðli­­legum kröfum sam­­fé­lags sem vill ekki að pen­inga­þvætti sé til staðar hjá sér er farið yfir hvað ger­ist ef Ísland endar á list­an­­um. Þar seg­ir: „Bregð­ist ríki ekki við kröfum FATF hafa aðild­­ar­­ríkin sam­­mælst um að beita hvert annað þrýst­ingi með því að setja ríki á sér­­stakan lista FATF yfir „ósam­vinn­u­þýð“ ríki eða ríkja­­svæð­i. ­Felst þrýst­ing­­ur­inn m.a. í því að fara fram á að við­­skipti við aðila sem búsettur er í við­kom­andi ríki sæti auk­inni áreið­an­­leika­könn­un, gerðar séu strang­­ari kröfur um hvers konar fjár­­­mála­­starf­­semi, stofnun úti­­­búa, dótt­­ur­­fé­laga og umboðs­­skrif­­stofa og jafn­­vel útgáfu aðvar­ana um að við­­skipti við aðila þess­­ara ríkja geti falið í sér hættu á pen­inga­þvætti eða fjár­­­mögnun hryðju­verka. Dæmi eru um að erlend fyr­ir­tæki og fjár­­­mála­­stofn­­anir hafi frekar kosið að slíta við­­skipta­­sam­­böndum við við­kom­andi ríki, þar á meðal milli­­­banka­við­­skipt­um, í stað þess að fram­­kvæma aukna áreið­an­­leika­könnun (e. de-risk­ing). Það getur því haft veru­­lega nei­­kvæð áhrif á fjár­­­mála­­kerfið í heild sinni og trú­verð­ug­­leika Íslands á alþjóða­vett­vangi ef ekki er brugð­ist við til­­­mælum FATF fljótt og örugg­­lega.“

Katrín Jak­obs­dóttir for­sæt­is­ráð­herra sagði við RÚV í gær að það yrðu gríð­ar­leg von­brigði ef Ísland myndi lenda á list­an­um. „Það ætti í raun og veru aðeins að vera eitt atriði að vera útistand­andi af öllum þeim atriðum sem voru nefnd í upp­haf­legu skýrsl­unni um þessi 51 atriði þannig það eru ákveðin von­brigði. Svo er ákveðin óvissa sem virð­ist fylgja því, við höfum dæmi um að þessi listi hefur lítil áhrif en að sjálf­sögðu er mér annt um okkar orð­spor og ég tel að þarna sé verið að bregð­ast ansi hart við þeirri stöðu sem raun­veru­lega er upp­i.“

Kapp­hlaup við tím­ann til að lenda ekki á list­anum

Kjarn­inn hefur fjallað ítar­­lega um þá stöðu sem hefur verið uppi í vörnum Íslands gagn­vart pen­inga­þvætti á und­an­­förnum árum. FATF skil­aði skýrslu um varnir Íslands gegn pen­inga­þvætti og fjár­­­­­mögnun hryðju­verka í apríl í fyrra. Nið­­­ur­­­staða hennar var að Ísland fékk fall­ein­kunn. Lagaum­hverfi, virkni eft­ir­lits og fram­­­fylgd var í lama­­­sessi að mati FAT­F. 

Auglýsing
Íslandi var gefið fram á mitt ár 2019 til að bregð­­­ast við. Ef úrbætur yrðu ekki nægj­an­­­leg­­­ar, og Ísland færi á lista FATF yfir ósam­vinn­u­þýð ríki myndi það, að mati inn­­­­­lendra hags­muna­að­ila, leiða til þess að orðstír og trú­verð­ug­­­leiki Íslands á alþjóða­vett­vangi biði veru­­­legan hnekki. Lík­­­urnar á auk­inni erlendri fjár­­­fest­ingu myndu drag­­ast saman og áhrif á láns­hæf­is­­mat íslenskra fyr­ir­tækja, meðal ann­­ars fjár­­­mála­­stofn­ana, yrðu óum­flýj­an­­leg.

Kjarn­inn greindi frá því í lok ágúst að Ísland hefði skilað FATF eft­ir­­­­fylgn­is­­­­skýrslu vegna aðgerða sem Ísland hefur gripið til til að bæta varnir sínar gegn pen­inga­þvætti og fjár­­­­­­­mögnun hryðju­verka, snemma í sum­­­­­­­ar. Skýrslan var tekin til umræðu á fundi FATF þann 19. júní síð­­­­ast­lið­inn.

Í eft­ir­­fylgn­is­­skýrslu sem birt var snemma í sept­­em­ber kom fram að Ísland hefði upp­­­­­fyllt 28 af 40 til­­­­­mælum sem FATF gerði kröfu um að lög­­­­­gjöf ríkja þurfi að upp­­­­­fylla. Ísland upp­­­­­fyllir ell­efu til­­­­­mæli að hluta en ein til­­­­­mæli, sem lúta að starf­­­semi almanna­heilla­­­fé­laga, töld­ust enn óupp­­­­­fyllt. Ráð­ist var í að keyra í gegn lög um þau fyrr í þessum mán­uði, og virt­ist þing­heimur þá vera að vakna til vit­undar um alvar­­leika máls­ins. 

Einn maður árum saman

Pen­inga­þvætt­is­­skrif­­stofa var lengi starf­­­rækt innan Efna­hags­brota­­­deildar rík­­­is­lög­­­reglu­­­stjóra. Þar starf­aði einn ein­stak­l­ingur og árangur af starf­­­sem­inni lít­ill sem eng­inn. 

Skrif­­­stofan var færð yfir til emb­ættis hér­­­aðs­sak­­­sókn­­­ara um mitt ár 2015. Ólafur Þór Hauks­­­son, hér­­­aðs­sak­­­sókn­­­ari, var spurður af því  í sjón­­­varps­þætt­inum 21 á Hring­braut 3. októ­ber 2018 hvort aðgerðir Íslend­inga til að koma í veg fyrir að pen­inga­þvætti hefðu verið við­un­andi á und­an­­­förnum árum. „Þessu eru auðsvar­að,“ sagði Ólaf­­­ur, „nei það er það ekki.“

Skýrsla FATF ýtti veru­­­lega við málum hér­­­­­lend­­­is. Það þurfti að bregð­­­ast við þessum athuga­­­semdum hratt, auk þess sem fyrir lá að fjórða pen­inga­þvætt­is­til­­skipun Evr­­­ópu­­­sam­­­bands­ins yrði tekin upp í samn­ingnum um Evr­­­ópska efna­hags­­­svæðið (EES) í des­em­ber 2018.

Starfs­hópur á vegum dóms­­­mála­ráð­herra var því settur í að semja frum­varp um heild­­­ar­end­­­ur­­­skoðun á lögum um pen­inga­þvætti og fjár­­­­­mögnun hryðju­verka.

Sú vinna skil­aði því að Sig­ríður Á. And­er­­sen dóms­­­mála­ráð­herra lagði fram frum­varp um ný heild­­­ar­lög 5. nóv­­­em­ber síð­­­ast­lið­inn. Málið var afgreitt frá efna­hags- og við­­­skipta­­­nefnd 12. des­em­ber og síð­­­­­ari tvær umræður kláraðar dag­inn án ann­­­arra ræð­u­halda en Brynjars Níels­­­son­­­ar, sem mælti fyrir nefnd­­­ar­á­liti um málið sem full­­­trúar alla flokka skrif­uðu und­­­ir.

Frum­varpið varð að lögum með öllum greiddum atkvæðum þing­­­manna þann sama dag. Þau tóku gild 1. jan­úar 2019.

Í grein­­­ar­­­gerð með frum­varp­inu sagði að nauð­­­syn­­­legt yrði að fara í heild­­­ar­end­­­ur­­­skoðun á gild­andi lögum þar sem gera þarf veru­­­legar úrbætur á lög­­­unum til að upp­­­­­fylla þær lág­­­marks­­­kröfur sem gerðar eru á alþjóða­vett­vangi.

Skylt að til­­­kynna um grun­­­sam­­­leg við­­­skipti

Á meðal þeirra breyt­inga sem nýju lögin hafa í för með sér er að ákvæði um ein­stak­l­inga „í áhætt­u­hópi vegna stjórn­­­­­mála­­­legra tengsla“ eru ítar­­­legri en í gömlu lög­­­un­­­um. Til þessa hóps telj­­­ast þeir sem eru eða hafa verið hátt­­­settir í opin­berri þjón­ustu, nán­asta fjöl­­­skylda þeirra og ein­stak­l­ingar sem vitað er að eru nánir sam­­­starfs­­­menn þeirra. Sam­­­kvæmt nýju lög­­­unum þurfa til­­­kynn­inga­­­skyldir aðil­­­ar, t.d. bankar eða aðrar fjár­­­­­mála­­­stofn­an­ir, að hafa við­eig­andi „kerfi, ferla og aðferðir til að meta hvort inn­­­­­lendur eða erlendur við­­­skipta­­­maður eða raun­veru­­­legur eig­andi sé í áhætt­u­hópi vegna stjórn­­­­­mála­­­legra tengsla.“

Auglýsing
Það var ákvæði um raun­veru­­­lega eig­endur gert ítar­­­legra. Þannig þurfi til að mynda að gera grein­­­ar­mun á laga­­­legum eig­endum og raun­veru­­­legum eig­endum t.d. fjár­­­vörslu­­­sjóða sem oft eru ein­ungis skráðir í eigu fjár­­­­­stýr­ing­­­ar­­­fyr­ir­tækja án þess að fyrir liggi hvaða ein­stak­l­ingar eigi fjár­­­mun­ina sem í sjóð­unum eru.

Pen­inga­þvætt­is­­skrif­­stofa hér­­­aðs­sak­­­sóknar fékk nýtt nafn, skrif­­­stofa fjár­­­­­mála­­­grein­inga lög­­­­­reglu. Starfs­­­mönnum hennar hefur verið fjölgað mjög, fjár­­­munir hafa verið settir í að kaupa upp­­­lýs­inga­­­kerfi til að taka á móti og halda utan um til­­­kynn­ingar um pen­inga­þvætti og eft­ir­lit með starf­­­semi innan banka hefur verið eflt. Öllum opin­berum aðilum er nú skylt að til­­­kynna henni um grun­­­sam­­­leg við­­­skipti og sú til­­­kynn­ing­­­ar­­­skylda víkur allri þagn­­­ar­­­skyldu stjórn­­­­­valda til hlið­­­ar­.  

Þving­un­­ar­úr­ræði og við­­­ur­lög

Með nýju lög­­­unum var skipun og hlut­verk stýri­hóps um aðgerðir gegn pen­inga­þvætti og fjár­­­­­mögnun hryðju­verka lög­­­­­fest. Helstu verk­efni stýri­hóps­ins sam­­­kvæmt frum­varp­inu, verða að tryggja yfir­­­­­sýn, sam­hæf­ingu og stefn­u­­­mótun í mála­­­flokkn­­­um.

Í stýri­hópnum eiga sæti full­­­trúar þeirra stjórn­­­­­valda sem eiga aðkomu að mála­­­flokkn­um, sem eru m.a. dóms­­­mála­ráðu­­­neyt­ið, atvinn­u­­­vega- og nýsköp­un­­­ar­ráðu­­­neyt­ið, fjár­­­­­mála- og efna­hags­ráðu­­­neyt­ið, Fjár­­­­­mála­eft­ir­litið og aðrir eft­ir­lits­að­ilar með lög­­­un­um, Seðla­­­banki Íslands, Toll­­­stjóri, skatt­yf­­­ir­völd, Hér­­­aðs­sak­­­sókn­­­ari og Lög­­­regla höf­uð­­­borg­­­ar­­­svæð­is­ins.

Þá verða veru­­­legar breyt­ingar hvað varðar þving­un­­ar­úr­ræði og við­­­ur­lög. Hingað til hafa eft­ir­lits­að­ilar með pen­inga­þvætti og fjár­­­­­mögnun hryðju­verka á Íslandi nefn­i­­­lega ekki haft við­eig­andi úrræði til þess að bregð­­­ast við lög­­­brot­­­um. Sektir voru einu við­­­ur­lögin sam­­­kvæmt gömlu lög­­­unum sem eft­ir­lits­að­ilar gátu gripið til. Í alvar­­­legri brotum var hins vegar hægt að ákæra.

Hvöss brynn­ing og óvið­un­andi ástand

Kjarn­inn greindi frá því að Unnur Gunn­­­ar­s­dótt­ir, for­­­stjóri Fjár­­­­­mála­eft­ir­lits­ins, hafi skrifað pistil í nýj­­­ustu útgáfu Fjár­­­­­­­mála, rits stofn­un­­­­ar­inn­­­­ar, sem kom út seint ágúst, þar sem fram kom að þegar FATF hafi fellt áfell­is­­­dóm sinn yfir lög­­­­­­­gjöf og eft­ir­liti Íslend­inga með pen­inga­þvætti og fjár­­­­­­­mögnun hryðju­verka í fyrra­vor hafi „Fjár­­­­­mála­eft­ir­litið og ýmsir aðrir [feng­ið] hvassa brýn­ingu um að taka til hend­inni og verða við úrbóta­­­­kröfum alþjóða­­­­sam­­­­fé­lags­ins.“

Auglýsing
Kjarn­inn greindi frá því 31. maí síð­­­ast­lið­inn að FME hefði fram­­­kvæmt athugun á aðgerðum Arion banka gegn pen­inga­þvætti og fjár­­­­­mögnun hryðju­verka. Slík athugun á Arion banka hófst í októ­ber 2018 og leiddi til þess að eft­ir­litið gerði marg­hátt­aðar athuga­­­semdir við brotala­mir hjá bank­­­anum í jan­úar 2019. 

Fjár­­­­­mála­eft­ir­litið hefur ekki viljað svara því hvort yfir standi athugun á aðgerðum Lands­­­bank­ans, Íslands­­­­­banka og Kviku banka gegn pen­inga­þvætti og fjár­­­­­mögnun hryðju­verka. Það seg­ist þó hafa fram­­­kvæmt tæp­­­lega 20 athug­­­anir hjá til­­kynn­ing­­ar­­skyldum aðilum sem lúta eft­ir­liti stofn­un­­­ar­innar frá árinu 2017 og nú standi yfir þrjár slíkar athug­an­­­ir. Það kunni að vera að gagn­­­sæ­istil­kynn­ingar verði birtar vegna þeirra athug­ana innan tíð­­­ar.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ísland mun taka á móti 85 kvótaflóttamönnum á næsta ári
Ríkisstjórnin hefur samþykkt að taka móti 85 kvótaflóttamönnum á næsta ári en það er fjölmennasta móttaka flóttafólks frá því að íslensk stjórnvöld hófu að taka á móti flóttafólki í samstarfi við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna.
Kjarninn 12. nóvember 2019
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Regluveldi án réttinda
Kjarninn 12. nóvember 2019
Katrín Oddsdóttir, formaður stjórnarskrárfélagsins.
Stjórnarskrárfélagið segir umfjöllun Morgunblaðsins fjarstæðukennda
Stjórn­ar­skrár­fé­lagið seg­ir að um­fjöll­un Morgunblaðsins um meint af­skipti fé­lags­manna af rök­ræðukönn­un um stjórnarskrána, sem fór fram um helgina, sé fjar­stæðukennd.
Kjarninn 12. nóvember 2019
Inga Sæland, formaður Flokks fólksins og Helgi Hrafn Gunnlaugsson, þingmaður Pírata.
Rúmlega 95 prósent af tekjum Pírata og Flokks fólksins komu úr ríkissjóði
Flokkur fólksins hagnaðist um 27 milljónir króna í fyrra en Píratar töpuðu 11,7 milljónum. Báðir flokkarnir fengu engin framlög yfir 200 þúsund krónum og komu tekjur þeirra að uppistöðu úr ríkissjóði.
Kjarninn 12. nóvember 2019
Ófyrirséður viðbótarkostnaður vegna nýs Herjólfs 790 milljónir
Íslenska ríkið greiðir 532 milljónir króna í viðbótarkostnað vegna lokauppgjörs við pólska skipasmíðastöð og 258 milljónir króna til rekstraraðila Herjólfs til að mæta ófyrirséðum kostnaðarauka vegna seinkunar á afhendingu.
Kjarninn 12. nóvember 2019
Kvikan
Kvikan
Íslenskar valdablokkir, brottvísun þungaðrar konu og Play ... komið til að vera?
Kjarninn 12. nóvember 2019
Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra og formaður VG.
Markmiðið að stuðla að því að upplýst verði um lögbrot og ámælisverða háttsemi
Forsætisráðherra hefur lagt fram frumvarp á Alþingi um vernd uppljóstrara. Markmið laganna er að stuðla að því að upplýst verði um lögbrot og aðra ámælisverða háttsemi og þannig dregið úr slíku hátterni.
Kjarninn 12. nóvember 2019
Svo virðist sem viðleitni stærstu lífeyrissjóða landsins til að hægja á umferð lántöku vegna húsnæðiskaupa hjá sér sé að virka.
Lífeyrissjóðir hafa lánað 15 prósent minna til húsnæðiskaupa en í fyrra
Stærstu lífeyrissjóðir landsins hafa verið að þrengja lánaskilyrði sín til að reyna að draga úr ásókn í sjóðsfélagslán til húsnæðiskaupa. Það virðist vera að virka. Mun minna hefur fengist lánað hjá lífeyrissjóðum það sem af er ári en á sama tíma í fyrra.
Kjarninn 12. nóvember 2019
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar