Mynd: EPA

Virði Icelandair undir 30 milljarða í fyrsta sinn í átta ár

Áföllin sem dunið hafa á Icelandair á undanförnum árum eru af ýmsum toga. Sum vegna rangra ákvarðana en önnur eru vegna ytri aðstæðna sem félagið getur lítið eða ekkert gert við. Afleiðingin er hins vegar sú að rúmlega 160 milljarðar króna af markaðsvirði Icelandair hefur þurrkast út frá því í apríl 2016 og virði félagsins hefur ekki verið minna frá því í upphafi ferðaþjónustubyltingarinnar á Íslandi.

Gengi bréfa í Icelandair hefur ekki verið lægra frá því í lok janúar 2012, eða í rúm átta ár. Fjöldi ferðamanna sem heimsótti Íslands á árinu sem þá var nýlokið var 541 þúsund. Í fyrra komu hingað til lands um tvær milljónir erlendra ferðamanna og landslagið hefur því breyst umtalsvert.

Á einum mánuði, frá því í byrjun febrúar 2020, hefur gengi bréfa í Icelandair lækkað um 40 prósent. á þessum rúma mánuði hefur markaðsvirði fyrirtækisins farið úr því að vera 48 milljarðar króna í að vera 28,8 milljarðar króna við lokun markaða á föstudag. Það er í fyrsta sinn frá því í mars 2012 sem að markaðsvirði Icelandair fer undir 30 milljarða króna. Hæst reis það í apríl 2016 og fór þá í 191,5 milljarð króna. Síðan þá hefur markaðsvirði íslenska flugfélagsins lækkað um 162,7 milljarða króna. 

Við þá tölu verður að bæta að í apríl 2019 var hlutafé í Icelandair aukið um 11,5 prósent og það selt til bandaríska fjárfestingarsjóðsins PAR Capital Management á 5,6 milljarða króna. 

Eigið fé Icelandair var um 60 milljarðar króna um síðustu áramót. Markaðsvirðið er því minna en helmingur af eigin fé félagsins. 

Á árunum 2018 og 2019 tapaði Icelandair samtals rétt tæplega 14 milljörðum króna. Í febrúar var kynnt afkomuspá sem gerði ráð fyrir rekstrarhagnaði á árinu 2020. Tæpum mánuði síðar var greint frá því að afkomuspáin væri ekki lengur í gildi. Einfaldlega væri ómögulegt að spá fyrir um hver afkoma Icelandair yrði á þessu ári. Ástæðan væri tiltölulega ný: útbreiðsla veirunnar sem leiðir til COVID-19 sjúkdómsins. 

Fyrsta ástæða: Breytingar sem skiluðu ekki árangri

Það var mikill vöxtur hjá Icelandair eftir bankahrunið, samhliða því að fjöldi ferðamanna sem heimsótti Íslands óx á nokkrum árum úr um hálfri milljón í 2,3 milljónir á metárinu 2018. Flugfloti félagsins fór úr því að telja tíu vélar árið 2008 í 33 snemma árs 2019, þar af nokkrar breiðþotur.

Eftir mörg góð ár í röð, frá 2012 og fram til ársins 2018, þá hefur mótvindurinn aukist verulega hjá Icelandair. Það átti þó ágætis sjóði til að takast á við þá stöðu, en eigið fé þess var 64 milljarðar króna um mitt ár 2017. 

Nokkrar ástæður eru fyrir þessari breytingu. Sum vandamálin voru heimatilbúin en önnur komu til vegna ytri aðstæðna sem Icelandair gat lítið, eða ekkert, gert við. 

Á árinu 2018 hóf Icelandair að birta afkomuviðvaranir nokkuð reglulega. Í einni slíkri, sem birt var í ágúst á því ári, voru áætlanir um væntan rekstrarhagnað félagsins teknar niður enn og aftur. Ástæðan var sögð sú að „innleiðing breytinga sem gerðar voru í byrjun sumars 2017 á sölu- og markaðsstarfi félagsins ekki gengið nægilega vel fyrir sig auk þess sem gerðar voru breytingar á leiðakerfi félagsins í byrjun þessa árs sem hafa valdið misvægi á milli framboðs fluga til Evrópu annars vegar og Norður-Ameríku hins vegar.“ 

Í kjölfar þessa sagði Björgólfur Jóhannsson, sem hafði verið forstjóri Icelandair í rúm tíu ár, af sér og vildi með því axla ábyrgð á ákvörðunum sem teknar höfðu verið á hans vakt.

Breytingarnar sem höfðu þessar afleiðingar voru nokkrar. Ein þeirra var sú að í lok maí 2017 bárust Icelandair upplýsingar um lykilstjórnandi hjá félaginu, sem hafði í um áratug verið forstöðumaður leiðarkerfisstjórnunar Icelandair, hefði stöðu grunaðs manns í rannsókn héraðssaksóknara á meintum brotum í viðskiptum með bréf í félaginu. Hann var sendur í leyfi í kjölfarið og loks sagt upp störfum. Maðurinn, sem var skráður innherji hjá Icelandair, átti að hafa veitt manni innherjaupplýsingar sem líklegar voru til að hafa áhrif á hlutabréf í Icelandair. Maðurinn notaði svo þær upplýsingar til að stunda viðskipti með bréf í félaginu auk þess sem hann deildi þeim með öðrum manni. Með þessu áttu mennirnir að hafa átt að hagnast um 61 milljón króna með því að veðja m.a. á að verð í Icelandair myndu falla skömmu áður en tilkynnt var um að afkomuspá félagsins yrði lækkuð verulega. Mennirnir þrír voru ákærðir og lokst dæmdir til í fyrravor

Næstu misseri var ráðist í breytingar á leiðakerfi Icelandair sem kynntar voru í upphafi árs 2018 heppnuðust illa, með tilheyrandi áhrifum á tekjur Icelandair. Meðal breytinga sem gerðar voru á leiðakerfinu var að fella burt næturflug til Evrópu og morgunflug til Bandaríkjanna.

Fleiri stórtækar breytingar fylgdu á stjórnunarteymi Icelandair næstu misseri sem endaði með því að nýtt skipulag var kynnt hjá Icelandair í byrjun árs 2018. Menn sem höfðu starfað hjá félaginu lengi voru látnir fara og nýju fólki fengin stór umbreytingarverkefni. Stór ástæða fyrir þessu var mikill vöxtur WOW air, sem fór þá með himinskautunum. Breytingarnar miðuðu allar að því að færa Icelandair nær lágfargjaldamódelinu sem WOW air var keyrt á. Það var hins vegar flókið umbreytingarferli, sérstaklega vegna þess að launakostnaður hjá Icelandair var afar hár. 

Á meðal þeirra breytinga sem ráðist var í var að gera ráða innanhúsmann í stöðu framkvæmdastjóra sölu- og markaðssviðs. Sá tók við starfinu vorið 2017 og skömmu síðar var greint frá stefnubreytingu sem í fólst að færa sölu- og mark­aðs­starf fé­lags­ins heim til Íslands, og setji auk­inn kraft í mark­aðs­setn­ingu á net­inu. Sett hafði verið saman teymi 25-30 sérfræðinga í höfuðstöðvum Icelandair sem þekkti vel ýmsar hliðar netsins. Eftirstandandi erlendum söluskrifstofum átti samhliða að loka og þeir starfsmenn þeirra sem ynnu áfram hjá félaginu var boðið að vinna heiman frá sér. Icelandair sagðist vera að aðlaga sig að breyttri heimsmynd.

Samkeppnin við WOW air ýtti Icelandair út í ýmiskonar breytingar sem skiluðu ekki tilætluðum árangri. WOW air varð gjaldþrota í lok mars 2019.
Mynd: EPA

Í júlí 2018 var tilkynnt um enn eina breytingu á skipulagi Icelandair Group. Í henni fólst að framkvæmdastjóri sölu- og markaðssviðs var færður í annað starf hjá félaginu, rúmu ári eftir að hann tók við framkvæmdastjórastöðunni. Undir hefur verið ofan af mörgum þeirra breytinga sem ráðist var í. 

Önnur ástæða: Erfiðari rekstrarskilyrði og kyrrsetning 737 Max

Þegar leið á árið 2018 fór hækkandi olíuverð að bíta flest flugfélög í heiminum, þótt Icelandair hafi verið mun betur varið fyrir slíkum hækkunum en WOW air, sem var það alls ekki. Vandamál WOW air, sem voru nær daglegt fréttaefni frá ágúst 2018 og þangað til að félagið fór á hausinn í lok mars 2019, smituðust líka yfir á Icelandair. 

Ofan á þetta bættist að 12. mars 2019 voru allar Boeing 737 Max vélar heimsins kyrrsettar. Þar á meðal þrjár sem voru í rekstri hjá Icelandair. Alls hafði íslenska félagið þó pantað 16 slíkar vélar og áttu þær meðal annars að leysa af hólmi margar gamlar 757 200 vélar sem eyða mun meiru en Max vélin, en 757-vélarnar eru uppistaðan í flota Icelandair. 

Ástæðan fyrir kyrr­­­setn­ing­unni voru flug­­­slys í Indónesíu 29. októ­ber 2018 og í Eþíópíu 13. mars 2019, en í þeim lét­ust allir um borð, sam­tals 346. Frum­n­ið­­­ur­­­stöður rann­­­sókna í lönd­unum fyrr­­­nefndu benda til þess að vél­­­arnar hafi verið með gallað MCAS-­­­kerfi, sem á að sporna gegn ofrisi, og því hafi þær tog­­­ast til jarðar með fyrr­­­nefndu afleið­ing­­um.

Fyrst sagði Icelandair í tilkynningum að kyrrsetningin myndi ekki hafa veruleg áhrif á rekstur félagsins og jafnvel var búist við því að vélarnar yrðu til taks á ný yfir háannatímann sumarið 2019. 

Þær hafa enn ekki hafið sig á loft og nú liggur fyrir að þær munu ekki fljúga í sumar, en Icelandair hafði gert ráð fyrir að níu 737 Max vélar yrðu í notkun í leiðakerfi félagsins á þessu ári. Áhrif kyrr­setn­ing­ar Boeing 737 MAX-véla Icelandair á rekst­ur fé­lags­ins á síðasta ári voru 100 millj­ón­ir Banda­ríkja­dala, eða um 12,8 millj­arðar króna þegar tekið hef­ur verið til­lit til bóta sem Boeing hef­ur þegar greitt Icelandair. Kyrrsetningin var lykilbreyta í rúmlega sjö milljarða króna tapi félagsins á árinu 2019. 

Þriðja ástæða: Útbreiðsla veirunnar sem veldur COVID-19

Í ár hafði Icelandair undirbúið sig betur fyrir afleiðingar á kyrrsetningunni. Vélar voru teknar á leigu til að geta staðið undir eftirspurn yfir háannatímann og þótt flotinn væri mun dýrari í rekstri en hann yrði ef Max vélarnar væru að leysa áratugagamlar vélar af hólmi þá ríkti bjartsýni. 

Þegar Icelandair kynnti uppgjör sitt fyrir síðasta ár, og afkomuspá fyrir 2020, voru skilaboðin þau að félagið myndi snúa vörn í sókn í ár.  Fé­lagið gerði meðal annars ráð fyrir að flytja að lág­marki jafn­marga far­þega til Íslands á árinu 2020 og árið 2019.

Útbreiðsla kórónaveirunnar um heiminn mun hafa miklar efnahagslegar afleiðingar, meðal annars á ferðaþjónustu.
Mynd: EPA

Nú er sú staða líklega breytt, og algjör óvissa er um hvernig rekstarárið hjá Icelandair, og ferðaþjónustunni í heild, verður. Afkomuspá félagsins hefur verið aftengd og sá möguleiki er raunverulega fyrir hendi að hrun gæti orðið í komu ferðamanna til Íslands. Ástæðan er útbreiðsla veirunnar sem veldur COVID-19 sjúkdómnum, sem leitt hefur til mikils samdráttar í ferðalögum alls staðar í heiminum. 

Alþjóðasamtök flugfélaga, IATA, gáfu út greiningu í síðustu viku þar sem reynt var að henda reiður á hver áhrif útbreiðslunnar yrðu á fjölda flugfélaga. Ef þær niðurstöður eru heimfærðar á skiptingu ferðamanna á Íslandi efir þjóðernum þá blasir við að fjöldi ferðamanna mun dragast saman um 200 þúsund milli ára og fara niður í 1,8 milljón. Það er um hálfri milljón ferðamanna færri en komu til landsins árið 2018. 

Þessi greining byggir þó á því að áhrif af útbreiðslu veirunnar verði skammvinn. Verði ástandið viðvarandi í lengri tíma gæti fjöldi ferðamanna farið niður í 1,6 milljónir. Það yrði lægst fjöldi sem hefur heimsótt landið frá árinu 2015.

Áhrifin eru þegar farin að koma fram. Vegna áhrifa Covid-19 á minnk­andi eft­ir­spurn hefur Icelandair tekið ákvörðun um að aflýsa um 80 flugum í mars og apr­íl. Það er um tvö pró­sent af flug­á­ætlun félags­ins þessa tvo mán­uði. Í tilkynningu sem Icelandair sendi frá sér í lok síðustu viku sagði að félagið væri nú að „greina hugs­an­legar sviðs­myndir og móta aðgerðir til að draga úr þeim áhrifum sem þessi þróun kann að hafa á starf­semi félags­ins.“

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar