Góða útilyktin í handklæðunum

Þeim sem þurrka þvott sinn á snúrum finnst fátt jafnast á við lyktina af þvotti sem þornað hefur í sól og golu. Snúruaðdáendur gefa lítið fyrir þurrkaralykt, vísindamenn segjast hafa fundið skýringuna á góðu útisnúrulyktinni.

Ilmar nokkuð betur en sólþurrkaður þvottur?
Ilmar nokkuð betur en sólþurrkaður þvottur?
Auglýsing

Í hádeg­inu dag einn fyrir tæpum tutt­ugu árum sátu nokkrir kenn­arar og nem­endur í efna­fræði­deild Hafn­ar­há­skóla í mötu­neyt­inu. Í mat­ar­tím­anum var iðu­lega rætt um allt milli him­ins og jarð­ar. Meðal þeirra sem sátu þarna og spjöll­uðu var Thor­vald Ped­er­sen lektor í efna­fræði. Hann var áhuga­maður um margt annað en það sem við­kom bein­línis sér­grein hans. Meðal ann­ars skrif­aði hann árum saman um mat­reiðslu í inn­an­húss­blað efna­fræði­deild­ar­inn­ar. Dálkur hans hét „efna­fræð­ing­ur­inn í eld­hús­in­u“. 

Þennan til­tekna dag í mötu­neyt­inu sagði hann allt í einu: „Hvað er það sem veldur því að það er svo góð lykt af þvotti sem þornað hefur í sól­inni, allt önnur en af þvotti sem þornað hefur á snúru í skugga utandyra, í þvotta­hús­inu, eða í þurrkara?“ 

Við­staddir voru allir sam­mála lekt­ornum um góðu lykt­ina af útisnúru­þvotti en eng­inn gat svarað spurn­ing­unni. Tæknin til að skil­greina hvað ger­ist í þvotti á snúru var ekki til stað­ar. 

Auglýsing

Þessi himneski ilmur

Thor­vald Ped­er­sen lifir ekki lengur en þeir sem sátu við borðið í mötu­neyt­inu þennan dag fyrir tæpum tveimur ára­tugum gleymdu ekki vanga­veltum hans um „þennan himneska ilm“. 

Fyrir nokkrum árum fékk efna­fræði­deildin tæki sem gera mögu­legt að skil­greina hvað fram­kallar ilm­inn úr þvott­in­um. Þótt mögu­leikar þess­ara tækja séu ekki ein­skorð­aðir við skil­grein­ingu á lykt úr þvotti ákvað starfs­fólk deild­ar­innar að finna svarið við spurn­ingu hins látna lekt­ors. Þrír starfs­menn unnu að verk­efn­inu og þegar rann­sókn­inni var lokið skrif­uðu þeir grein sem birt­ist í vís­inda­tíma­rit­inu Environ­mental Chem­istry og til­eink­uðu grein­ina Thor­vald Ped­er­sen.

Aðferðin og nið­ur­staðan

Í við­tali við danska dag­blaðið Politi­ken útskýrði Malte Frydenlund, einn þre­menn­ing­anna, vinnu­að­ferð­ina. 

Þvegin var full vél af hand­klæðum sem öll voru eins. Notað var lykt­ar­laust þvotta­efni. Hluti hand­klæð­anna var svo hengdur á snúru í sól­inni, hluti á snúru í skugga utandyra, enn önnur á þurrk­grind inn­an­dyra og afgang­ur­inn settur í þurrkara. Þegar hand­klæðin voru orðin þurr voru þau sett í  loft­þétta poka, sér­stakt tæki sog­aði loft úr hand­klæð­unum sem enn annað tæki skil­greindi svo. Þetta er ein­föld útgáfa af vinnu­að­ferð­inni.Fyrir nokkrum árum fékk efnafræðideildin tæki sem gera mögulegt að skilgreina hvað framkallar ilminn úr þvottinum. Mynd: Pexels

Þre­menn­ing­arnir komust að því að geislar sól­ar­innar setja af stað ákveðið efna­ferli (kem­isk proces) í hand­klæð­un­um. Við þetta leys­ist úr læð­ingi lykt, eða ilmur sem vekur nota­lega líð­an. Minnir á sítrón­ur, möndl­ur, súkkulaði, rósir og fleira sem flestum líkar við. 

Til­raunin var end­ur­tekin þrisvar sinnum og útkoman var alltaf sú sama. 



Vekur bernskuminn­ing­ar 

Einn þeirra sem sat við borðið í mötu­neyti efna­fræði­deildar Hafn­ar­há­skóla þegar Thor­vald Ped­er­sen fitj­aði upp á hand­klæða­lykt­inni var Matt­hew Stanley John­son. Hann var þá nem­andi við deild­ina en er nú pró­fess­or, og hafði yfir­um­sjón með rann­sókn­inni. Hann sagði í við­tali að það hefði verið sér­lega ánægju­legt að geta fundið svarið við þess­ari gömlu spurn­ingu Thor­vald Ped­er­sen. „Það kann­ast allir við að til­tekin lykt vekur ákveðnar minn­ing­ar,“ sagði Matt­hew Stanley John­son og bætti við: „Ef ég leggst til hvílu þar sem rúm­fötin hafa verið hengd til þerris í sól­inni, hugsa ég ósjálfrátt til bernsku­heim­il­is­ins í Minnesota.“ 

Albert Gjedde, sér­fræð­ingur í rann­sóknum á starf­semi heil­ans við Hafn­ar­há­skóla, tók ekki þátt í rann­sókn þre­menn­ing­anna en sagði það vel þekkt að lyktin af þvotti sem þornað hefur í sól veki minn­ing­ar. „Þessi lykt fram­kallar dópamín­skot í heil­anum og við fyll­umst vellíð­an.“

Albert Gjedde bætti við að lyktin af nýbök­uðum smákökum minni marga á jól­in. 

Þvotta­efni, kerti og sápur og ilm­vötn 

Malte Frydenlund, einn rann­sókn­ar­þre­menn­ing­anna, sagði að allir kann­ist við frískt loft sem fylgir rign­ing­ar­skúr­um. Þessi frísk­leiki verður lík­lega til á svip­aðan hátt og nota­lega lyktin af sól­þurrk­uðum hand­klæð­um. Það væri þessi nota­leg­heit sem fram­leið­endur reyni að fram­kalla í þvotta­efn­um, hrein­gern­inga­vökv­um, sáp­um, ilm­vötnum og mörgu fleiru. 

Malte Frydenlund sagð­ist viss um að fram­leið­endur áður­nefndra vara og margra fleiri myndu kynna sér nið­ur­stöður rann­sókn­ar­innar í því skyni að kom­ast enn nær því en áður að líkja eftir „lykt nátt­úr­unn­ar“. Hann sagði að utan­að­kom­andi lykt gæti hins vegar yfir­gnæft hinn nátt­úru­lega ilm sól­þurrk­uðu hand­klæð­anna. 



Skrif­ari þessa pistils getur í þessu sam­bandi rifjað upp að á bernsku­heim­ili hans, úti á landi, var þvottur ætíð hengdur út til þerr­is. Ef svo vildi til að búið væri að hengja út og síðan gustaði af suð­austan og verið var að bræða fiskúr­gang í bræðsl­unni (kölluð iðj­an) var voð­inn vís með þvott­inn. Lausnin var að kippa þvott­inum inn og þvo síðan aftur við betra tæki­færi. Ann­ars lykt­uðu föt, hand­klæði og allur annar þvottur af gúanó. 

Þótti ekki bein­línis þægi­legur ilm­ur.



Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Atli Viðar Thorstensen
Hamfarasprengingar í Beirút
Kjarninn 8. ágúst 2020
Nýir íbúðareigendur velja nú frekar að taka lán hjá bönkum en lífeyrissjóðum.
Eðlisbreyting á húsnæðislánamarkaði – Lántakendur flýja lífeyrissjóðina
Í fyrsta sinn síðan að Seðlabanki Íslands hóf að halda utan um útlán lífeyrissjóða greiddu sjóðsfélagar upp meira af lánum en þeir tóku. Á sama tíma hafa útlán viðskiptabanka til húsnæðiskaupa stóraukist. Ástæðan: þeir bjóða nú upp á mun lægri vexti.
Kjarninn 8. ágúst 2020
Alma Möller, landlæknir á upplýsingafundi dagsins.
Alma: Ungt og hraust fólk getur orðið alvarlega veikt
„Það er ekki að ástæðulausu sem við erum í þessum aðgerðum,“ segir Alma D. Möller landlæknir. „Þessi veira er skæð og getur valdið veikindum hjá mjög mörgum ef ekkert er að gert.“ Maður á fertugsaldri liggur á gjörgæslu með COVID-19.
Kjarninn 8. ágúst 2020
Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, ferðamálaráðherra.
Ferðamálaráðherra: Áhættan er í mínum huga ásættanleg
„Áhættan af því að skima og hleypa fólki inn [í landið] er svo lítil,“ segir ferðamálaráðherra. „Ég bara get ekki fallist á þau rök að hún sé svo mikil að það eigi bara að loka landi og ekki hleypa fólki inn.“
Kjarninn 8. ágúst 2020
Kanaguri Shizo árið 1912 og við enda hlaupsins 1967.
Ólympíuleikunum frestað – og hvað svo?
Þann 24. júlí hefði opnunarathöfn Ólympíuleikanna 2020 átt að fara fram, en heimsfaraldur hefur leitt til þess að leikunum í Tókýó verður frestað um eitt ár hið minnsta. Það er ekki einsdæmi að Ólympíuleikum sé frestað eða aflýst.
Kjarninn 8. ágúst 2020
Þrjú ný innanlandssmit – 112 í einangrun
Þrjú ný innanlandssmit af kórónuveirunni greindust hér á landi í gær og tvö í landamæraskimun. 112 manns eru nú með COVID-19 og í einangrun.
Kjarninn 8. ágúst 2020
Unnur Sverrisdóttir, forstjóri Vinnumálastofnunar, á upplýsingafundi almannavarna fyrr á árinu.
Hafa fengið 210 milljónir til baka frá fyrirtækjum sem nýttu hlutabótaleiðina
Alls hafa 44 fyrirtæki endurgreitt andvirði bóta sem starfsmenn þeirra fengu greiddar úr opinberum sjóðum fyrr á árinu vegna minnkaðs starfshlutfalls. Forstjóri Vinnumálastofnunar segist „nokkuð viss“ um að öll fyrirtækin hafi greitt af sjálfsdáðum.
Kjarninn 8. ágúst 2020
Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir.
Þórdís hafnar gagnrýni Gylfa – „Þekki ekki marga sem ætla að fara hringinn í október“
Ráðherra ferðamála segir gagnrýni hagfræðinga á opnun landamæra slá sig „svolítið eins og að fagna góðu stuði í gleðskap á miðnætti án þess að hugsa út í hausverkinn að morgni.“
Kjarninn 8. ágúst 2020
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar