Tíu staðreyndir um lúsmý

Mikill vargur herjar nú á landsmenn en hann leggst einkum á fólk í svefni, sækir inn um opna glugga á kvöldin og nóttunni á ákveðnum stöðum á suðvesturhorni landsins.

Lúsmý Mynd: Erling Ólafsson
Auglýsing

1. 

Lúsmý eru agn­arsmáar mýfl­ugur af lús­mý­sætt, almennt 1 til 3 milli­metr­ar, afar fín­gerðar og illa sýni­legar nema helst þegar þær safn­ast margar saman á húð spen­dýra til að taka þeim blóð. Á það ekki síst við um ljósa og hár­litla húð manna. Lúsmý finnst um víða ver­öld enda teg­undir fjöl­margar og hver með sínar kröfur til aðbún­að­ar. Sumar teg­undir lús­mýs eru illa þokk­aðir bit­vargar á spen­dýrum, mönnum þar á með­al. Sumar geta borið skað­lega sýkla í blóð­gjafa sína. 

2. 

Kven­dýrin þurfa spen­dýra­blóð til að þroska egg. Sum lúsmý sjúga lík­ams­vessa úr smá­dýr­um. Lirfur eru flestar rán­dýr. Bæði kyn fá einnig orku úr í frjó­kornum plantna. Það fer eftir teg­undum bæði hvenær sum­ars og hvenær sól­ar­hrings lúsmý bít­ur. Sumar fljúga snemma sum­ars aðrar síð­ar, sumar athafna sig að degi til, aðrar á kvöldin og á björtum nótt­um, enn aðrar við sól­ar­upp­rás. Mun fleiri teg­undir leggj­ast á smá­dýr en stærri dýr með heitt blóð.

3. 

Algeng­ast er að upp­eld­is­stöðvar lús­mýs sé að finna í vatni, vot­lend­is­mosum eða öðrum blautum sverði, eða hvar sem vatn safn­ast í hol­rýmum eins og holum trjá­stofnum og svo fram­veg­is. Sumar teg­undir alast upp í rotn­andi plöntu­úr­gangi eða skít hús­dýra, sumar jafn­vel í safa inni í stönglum plantna eins og sveip­jurta. Lúsmý heldur sig einkum nálægt upp­eld­is­stöðv­unum en getur borist víða með vind­um. Flestar teg­undir þroska eina kyn­slóð á ári. Flestar brúa vetur á lirfu­stigi en færri á egg­stigi.

Auglýsing

4. 

Lúsmý lík­ist allra minnstu teg­undum ryk­mýs að ýmsu leyti. Sköpu­lag er svip­að, til­tölu­lega stuttir vængir leggj­ast flatir yfir aft­ur­bol, væn­gæðar sér­stakar, fremstu æðar enda í fram­rönd vængs sem sést stundum hjá ryk­mýi. Vængir eru ýmist hærðir eða ekki. Karl­dýr hafa fjað­ur­greindar svipur fálm­ara, þó ekki sömu gerðar og ein­stakar fjað­ur­greindar svipur ryk­mýskarla. Munn­limir eru mót­aðir til að rista húð og sjúga upp blóð­vessa.

5. 

Af lús­mý­sætt hafa um 5.000 teg­undir verið skil­greindar í heim­in­um, en skil­grein­ing­arnar eru margar óljósar og rugl­ings­leg­ar. Sér­fræð­ingar í þessum fræðum eru fáir og alls ekki á einu máli. Í Evr­ópu eru skráðar um 570 teg­undir í 28 ætt­kvísl­u­m. 

6. 

Hér á landi er ættin lítt rann­sökuð og því illa þekkt. Fyr­ir­liggj­andi þekk­ingu má rekja ára­tugi aftur og er hún því afar ótraust. Aðeins sex teg­undir voru til skamms tíma listaðar hér­lend­is, fjórar undir fullum teg­unda­heitum en tvær aðeins undir ætt­kvísla­heit­um. Engin þess­ara teg­unda er þekkt fyrir að leggj­ast á menn og önnur spen­dýr.

7. 

Sjö­unda teg­und­in, Culicoides reconditus, upp­götv­að­ist ekki fyrr en á síð­ustu árum og var henni ekki tekið fagn­andi. Um þessa til­teknu teg­und er það að segja að lífs­hættir hennar eru nán­ast óþekkt­ir. Upp­eld­is­stöðvar hafa ekki verið stað­sett­ar. Flug­tími er frá því snemma í júní og fram yfir miðjan ágúst. Ekki er vitað hvort um sé að ræða eina kyn­slóð yfir sum­arið eða tvær en flug­tím­inn er langur og gæti bent til tveggja kyn­slóða.

8.

Lúsmý leggst einkum á fólk í svefni, sækir inn um opna glugga á kvöldin og nótt­unni. Það þarf logn­stillur til að athafna sig, hverfur ef vindur blæs. Þétt­vax­inn garða­gróður í byggð skapar skjól og hag­stæð lífs­skil­yrði fyrir lús­mý, einnig hávax­inn trjá­gróður umhverfis sum­ar­hús. Þekkt er til­felli þar sem fólk í umgirtu sum­ar­húsi varð illa útleikið á meðan fólk í nálægu húsi þar sem eng­inn var skjól­garð­ur­inn slapp að mestu.

9. 

Flug­urnar skynja koltví­sýr­ing með ofur­næmum skynj­urum frá útöndun fólks og stað­setja þannig blóð­gjafa sína. Lík­ams­hlutar sem standa berir út undan sæng­um, svo sem and­lit og herð­ar, hand­leggir og fót­leggir gefa flug­unum sókn­ar­færi. Fljót­lega eftir bit koma fram bólur og útbrot með til­heyr­andi óbæri­legum kláða sem staðið getur yfir í all­nokkra daga. Þá er ráð­legt að bera á húð­ina kælikrem og jafn­vel taka inn ofnæm­is­lyf. Krem sem verja gegn bitum moskítóflugna kunna að vera fyr­ir­byggj­andi. Ann­ars er best að fara eftir ráð­legg­ingum hjúkr­un­ar­fólks í þessum efn­um.

10. 

Til að verj­ast lús­mýi enn frekar er ráð­legt að hafa glugga lok­aða, til vara að líma mjög fín­riðið gard­ínu­efni fyrir opn­an­leg fög á flug­tíma mýs­ins. Vifta sem heldur lofti á hreyf­ingu í svefn­her­bergi kann að hjálpa, hugs­an­lega einnig vifta sem blæs út á móti opnum glugg­um. Ráð­legt er að sofa í nátt­föt­um. Því hefur verið haldið fram að þessar agn­arsmáu og veik­byggðu mýfl­ugur bíti í gegnum fatnað en svo er ólík­legt. Stungumý – eða moskítófl­ugur – fer í gegnum fatnað en varla agn­arsmátt og veik­byggt lúsmý sem þolir ekki nokkra snert­ingu eða nún­ing við fatnað og rúm­föt.

Upp­lýs­ing­arnar í grein­inni eru fengnar af Vís­inda­vefnum í svari Erl­ings Ólafs­sonar og Matth­í­asar Alfreðs­son­ar, skor­dýra­fræð­inga hjá Nátt­úru­fræði­stofn­un.

Hægt er að fylgj­ast með reynslu­sögum Íslend­inga sem hafa orðið fyrir vargnum í sér­stökum hóp á Face­book

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Atli Viðar Thorstensen
Hamfarasprengingar í Beirút
Kjarninn 8. ágúst 2020
Nýir íbúðareigendur velja nú frekar að taka lán hjá bönkum en lífeyrissjóðum.
Eðlisbreyting á húsnæðislánamarkaði – Lántakendur flýja lífeyrissjóðina
Í fyrsta sinn síðan að Seðlabanki Íslands hóf að halda utan um útlán lífeyrissjóða greiddu sjóðsfélagar upp meira af lánum en þeir tóku. Á sama tíma hafa útlán viðskiptabanka til húsnæðiskaupa stóraukist. Ástæðan: þeir bjóða nú upp á mun lægri vexti.
Kjarninn 8. ágúst 2020
Alma Möller, landlæknir á upplýsingafundi dagsins.
Alma: Ungt og hraust fólk getur orðið alvarlega veikt
„Það er ekki að ástæðulausu sem við erum í þessum aðgerðum,“ segir Alma D. Möller landlæknir. „Þessi veira er skæð og getur valdið veikindum hjá mjög mörgum ef ekkert er að gert.“ Maður á fertugsaldri liggur á gjörgæslu með COVID-19.
Kjarninn 8. ágúst 2020
Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, ferðamálaráðherra.
Ferðamálaráðherra: Áhættan er í mínum huga ásættanleg
„Áhættan af því að skima og hleypa fólki inn [í landið] er svo lítil,“ segir ferðamálaráðherra. „Ég bara get ekki fallist á þau rök að hún sé svo mikil að það eigi bara að loka landi og ekki hleypa fólki inn.“
Kjarninn 8. ágúst 2020
Kanaguri Shizo árið 1912 og við enda hlaupsins 1967.
Ólympíuleikunum frestað – og hvað svo?
Þann 24. júlí hefði opnunarathöfn Ólympíuleikanna 2020 átt að fara fram, en heimsfaraldur hefur leitt til þess að leikunum í Tókýó verður frestað um eitt ár hið minnsta. Það er ekki einsdæmi að Ólympíuleikum sé frestað eða aflýst.
Kjarninn 8. ágúst 2020
Þrjú ný innanlandssmit – 112 í einangrun
Þrjú ný innanlandssmit af kórónuveirunni greindust hér á landi í gær og tvö í landamæraskimun. 112 manns eru nú með COVID-19 og í einangrun.
Kjarninn 8. ágúst 2020
Unnur Sverrisdóttir, forstjóri Vinnumálastofnunar, á upplýsingafundi almannavarna fyrr á árinu.
Hafa fengið 210 milljónir til baka frá fyrirtækjum sem nýttu hlutabótaleiðina
Alls hafa 44 fyrirtæki endurgreitt andvirði bóta sem starfsmenn þeirra fengu greiddar úr opinberum sjóðum fyrr á árinu vegna minnkaðs starfshlutfalls. Forstjóri Vinnumálastofnunar segist „nokkuð viss“ um að öll fyrirtækin hafi greitt af sjálfsdáðum.
Kjarninn 8. ágúst 2020
Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir.
Þórdís hafnar gagnrýni Gylfa – „Þekki ekki marga sem ætla að fara hringinn í október“
Ráðherra ferðamála segir gagnrýni hagfræðinga á opnun landamæra slá sig „svolítið eins og að fagna góðu stuði í gleðskap á miðnætti án þess að hugsa út í hausverkinn að morgni.“
Kjarninn 8. ágúst 2020
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar