Mynd: EPA

Vaxandi spenna í Taívan-sundinu

Kínverski herinn hefur aukið þunga heræfinga sinna í nágrenni Taívans á síðustu mánuðum og náðu heræfingar þeirra í háloftum Taívans hámarki í október. Auknar heræfingar og orðræða kínverskra stjórnmálamanna hefur vakið áhyggjur um að Kína sé að undirbúa árás á Taívan, sem stjórnvöld í Peking telja vera órjúfanlegan hluta af Kína.

Síð­ast­lið­inn októ­ber flaug kín­verski her­inn tutt­ugu og fimm sinnum inn fyrir taí­vanska loft­helgi­svæð­ið. Spennan milli Taí­van og Kína er ekki aðeins bundin við her­æf­ingar kín­verska hers­ins. Emb­ætt­is­menn beggja ríkja lentu í slags­málum á Fídjí­eyjum síð­ast­lið­inn 8. októ­ber sem end­aði með spít­ala­inn­lögn eins emb­ætt­is­manns frá Taí­v­an.  Taí­vönsk yfir­völd segja atvikið hafa átt sér stað á versl­un­ar­skrif­stofu Taí­vans á Fídjí­eyjum - sem er í raun sendi­ráðið þeirra. Kín­versk stjórn­völd halda því hins vegar fram að atvikið hafa átt sér stað á almanna­færi, eftir að taí­vönsku emb­ætt­is­menn­irnir ögr­uðu þeim kín­versku. Báðar hliðar vilja meina að emb­ætt­is­menn þeirra hafi slasast í átök­un­um.

Í ljósi auk­innar spennu í Taí­van sund­inu hvatti for­seti Taí­vans, Tsai Ing-Wen, kín­versk stjórn­völd í ræðu sinni, tveimur dögum eftir slags­mál­in, til þess að draga úr her­skárri afstöðu sinni og hvatti til frið­sam­legrar við­ræðna í stað­inn. Stuttu síðar birti kín­verska rík­is­sjón­varps­stöð­inni CCTV mynd­band af her­æf­ingum kín­verska hers­ins í Suð­ur­-Kína­hafi. Lík­legt þykir að birt­ing mynd­bands­ins hafi verið ætluð til að senda skýr skila­boð til Taí­vans og Banda­ríkj­anna, sem er mik­il­væg­asti banda­maður Taí­vans. 

Kín­versk stjórn­völd líta á Taí­van sem órjúf­an­legan hluta Kína 

Rík­is­stjórn alþýðu­lýð­veld­is­ins Kína hefur ávallt litið á eyj­una Taí­van sem órjúf­an­legan hluta af Kína og á sig sem hið eina rétt­mæta stjórn­vald eyj­ar­inn­ar. Taí­van hefur hins vegar í raun verið sjálf­stætt ríki síðan Kín­verski þjóð­ern­is­flokk­ur­inn (Ku­om­in­tang) flúði til eyj­unnar eftir ósigur í kín­versku borg­ara­styrj­öld­inni árið 1949.

Auglýsing

Þá flúðu 1,2 millj­ónir Kín­verja af meg­in­land­inu en fyrir bjuggu 6 millj­ónir manns á eyj­unni og stór hluti þeirra voru etnískir Han Kín­verj­ar. Á þeim tíma má segja að Kína hafi klofnað í tvennt, í Alþýðu­lýð­veldið Kína á meg­in­land­inu og Lýð­veldið Kína í Taí­v­an. Á þessum tíma gerðu kín­versku lýð­veldin tvö bæði til­kall til land­svæðis meg­in­lands Kína og Taí­vans. Sú afstaða hefur lítið breyst á meg­in­land­inu en stjórn­völd í Taí­van hættu að gera til­kall til meg­in­lands­ins fljót­lega eftir lýð­ræð­i­svæð­ingu eyj­unn­ar, sem átti sér stað í lok níunda og byrjun tíunda ára­tugar síð­ustu ald­ar­.  

Í dag er Taí­van, sem ennþá heitir form­lega Lýð­veldið Kína, til­tölu­lega frjáls­lynt lýð­ræð­is­ríki og er meðal ann­ars eina landið í Asíu sem leyfir hjóna­bönd sam­kyn­hneigðra. Íbúar eyj­unnar eru rúm­lega 23 millj­ónir í dag sem líta í auknu mæli á sig sem Taí­van­búa en ekki Kín­verja. Árið 2020 skil­greindu 67 pró­sent íbúa Taí­van sig ein­ungis sem Taí­van­búa, tæp­lega þriðj­ungur sem bæði Taí­van­búa og Kín­verja en ein­ungis 2,4 pró­sent sem Kín­verja, að því er kemur fram í árlegri könnun á vegum Kosn­inga­mið­stöðvar Chengchi Háskóla í Taí­v­an. 

Xi Jinping er forseti Kína.
Mynd: EPA

Á síð­ustu ára­tugum hafa kín­versk stjórn­völd iður­lega talað um frið­sam­legar aðferðir til þess að ná yfir­ráðum yfir eyj­unni. Hins vegar eftir að X­i J­in­p­ing tók við sem for­seti Kína hefur hann sett aukna pressu á sam­ein­ing­una yfir Taí­van sundið og hefur tekið það skýrt fram að Kína og Taí­van þurfi og muni sam­einast, með valdi ef til þarf. Sam­ein­ing­in er hluti af fram­tíð­ar­sýn X­i J­in­p­ing um að hefja Kína aftur til fyrri dýrð­ar, sem mun ekki ger­ast fyrr en kín­verska þjóðin er sam­einuð á ný. 

Frá við­skiptum til stjórn­mála

Eftir flótta kín­verska þjóð­ern­is­flokks­ins (Koum­ing­tang) til Taí­vans voru engin sam­skipti, við­skipti eða ferða­lög milli Taí­vans og Kína. Það breytt­ist árið 1992 þegar báðir aðilar við­ur­kenndu hin svo­kall­aða „92 sam­hljóð­an”. Þar sam­þykktu bæði ríkin að aðeins væri til eitt Kína en þau leggðu þó ólíkan skiln­ing í hvort það vitn­aði í Alþýðu­lýð­veldið Kína eða Lýð­veldið Kína. 

Sátt­mál­inn gerði yfir­völdum á meg­in­landi Kína og Taí­van kleift að auka sam­skipti, ferðir og við­skipti, án þess að ráða úr deil­unni um full­veldi Taí­vans og Kína. Stjórn­völdin í Pek­ing von­uð­ust til þess að aukin sam­skipti og verslun myndi leiða til frið­sam­legrar sam­ein­ingar yfir sund­ið. Við­skipti hafa vissu­lega stór­auk­ist yfir Taí­van sundið og er meg­in­land Kína í dag stærsti við­skipta­fé­lagi Taí­vans. Aukin við­skipta­tengsl hafa hins vegar ekki leitt til póli­tískrar sam­ein­ing­ar. Í dag þykir það nán­ast ómögu­legt að frið­sam­leg sam­ein­ing muni eiga sér stað í bráð. Í mars árið 2020, sögð­ust aðeins 0,8% íbúa vilja sam­ein­ast meg­in­land­inu í náinni fram­tíð í könnun sem var fram­kvæmt af meg­in­lands­ráð­inu í Taí­v­an.

Sigur Tsai Ing-Wen í for­seta­kosn­ing­unum í Taí­van og refsi­að­gerðir kín­verskra stjórn­valda



Sam­band Kína og Taí­vans versn­aði til muna í kjöl­far sigur Tsai Ing-Wen, for­seta­fram­bjóð­enda Lýð­ræð­is­lega fram­fara­flokks­ins, í for­seta­kosn­ing­unum í Taí­van árið 2016. Eftir sigur hennar þrýstu stjórn­völd í Pek­ing á hana til þess að stað­festa “92 sam­stöð­una”, sem hún neit­aði að gera. Tvö af hennar helstu stefnu­málum voru að gera taí­vanskan efna­hag minna háðan Kína og að standa vörð um „de-facto” sjálf­stæði Taí­vans. 

Auglýsing

Kína brást við neitun Tsai á „92 sam­hljómn­um” með því að hrinda í fram­kvæmt marg­þættum aðferðum til þess að refsa og þvinga Taí­van til und­ir­gefni. Pek­ing hefur til dæmis dregið úr fjár­fest­ingu og túrisma í Taí­van, ásamt því að tak­markað getu þeirra til að taka þátt í ýmsum alþjóð­legum stofn­un­um. Að mati kín­verskra stjórn­valda má rekja spenn­una milli Taí­vans og Kína til höfn­unar Tsai og flokks hennar á “92 sam­stöð­unni” og sam­særi þeirra við erlend öfl.

Stuðn­ingur Banda­ríkj­anna við Taí­van

Þegar kín­versk stjórn­völd tala um sam­særi Taí­vans við erlend öfl er átt við sam­band Banda­ríkj­anna og Taí­vans. Banda­ríkin eru mik­il­væg­asti banda­maður Taí­vans þrátt fyrir að við­ur­kenna eyj­una ekki sem sjálf­stætt ríki. Stefna Banda­ríkj­anna í mál­efnum tengd Taí­van deil­unni í gegnum tíð­ina hefur ein­kennst að stefnu­mið­aðri tví­ræðni. Banda­ríkin hafa aldrei skuld­bundið sig að koma Taí­van til varnar ef kín­verski her­inn ræðst inn en hafa aldrei tekið það af borð­inu. Þau hafi stutt eyj­a­ríkið með veg­legri vopna­sölu í gegnum árin og komu þeim m.a. til varnar þegar Kína ögraði Taí­van með eld­flauga­til­raunum árið 1996. Þá sendi stjórn Bill Clint­ons stærsta her­flot­ann sem Banda­ríkin höfðu sent til Asíu síðan í Víetnam stríð­in­u. 

Þrátt fyrir að Banda­ríkin við­ur­kenni ekki Taí­van sem sjálf­stætt ríki, þá var eyj­a­ríkið í ell­efta sæti yfir stærstu við­skipta­fé­laga Banda­ríkj­anna árið 2019. Land­fræði­leg stað­setn­ing Taí­vans skiptir einnig miklu máli fyrir hags­muni Banda­ríkj­anna á Kyrra­hafs- og Asíu­svæð­inu. Ef Kína myndi ná yfir­ráðum yfir Taí­van myndi það hafa miklar afleið­ingar fyrir valda­jafn­vægið á svæð­inu og veikja stöðu Banda­ríkj­anna þar. Það myndi veita Kína leið til Kyrra­hafs­ins og þar gætu her­flug­vélar þeirra, skip og eld­flaugar ógnað banda­rískum svæðum á borð við Gvam og mögu­lega Hawaii. Kína gæti einnig ógnað Japan frá Taí­van, þar sem Banda­ríkja­menn eru með tugi þús­unda her­mann.

Donald Trump, fráfarandi forseti Bandaríkjanna, hefur sýnt Taívan mikinn stuðning.
Mynd: EPA

Eins og stjórn­mála­skýrendur hafa bent á,  kemur lítið á óvart að stuðn­ingur við Taí­van er eitt af fáum mál­efnum sem báðir stóru flokk­arnir í Banda­ríkj­unum eru í meg­in­at­riðum sam­mála um. Í stjórn­ar­tíð Trumps hefur þingið reglu­lega sam­þykkt lög­gjöf til að bæta varnir Taí­vans og auka alþjóð­leg áhrif þeirra sem bæði Demókratar og Repúblikanar hafa sam­þykkt sam­hljóma.

Fáir for­setar Banda­ríkj­anna hafa sýnt Taí­van jafn mik­inn stuðn­ing eins og Don­ald Trump. Banda­ríkin hafa sent tvo hátt­setta emb­ætt­is­menn í opin­bera heim­sókn til Taí­vans síðan í ágúst á þessu ári, Kína til mik­illar óánægju. Einnig hefur Banda­ríkja­stjórn í valda­tíð Trumps sent her­skip um Taí­van sund­ið, opnað nýja skrif­stofu í Taí­van og selt Taí­van vopn fyrir millj­arða Banda­ríkja­doll­ara. Til dæmis seldu Banda­ríkin Taí­van nýjar F-16 orr­ustu­þotur fyrir 8 millj­arða Banda­ríkja­doll­ara árið 2019.

Vopna­sala Banda­ríkj­anna til Taí­vans er engin nýlunda í Banda­rískum stjórn­mál­um, þó Trump hafi vissu­lega verið ófæln­ari en fyr­ir­renn­arar sínir Barack Obama, George W. Bush og Bill Clint­on, að sam­þykkja veg­legri vopna­sölur til Taí­vans. Vopna­sala til Taí­vans hefur yfir­leitt verið rök­studd með vitnun í Taí­van lögin sem voru sam­þykkt árið 1979, fljót­lega eftir að Banda­ríkja­stjórn rauf stjórn­mála­sam­band sitt við Taí­van í þágu Kína. Lögin hafa lagt grunn­inn að óform­legu stjórn­mála­sam­bandi Banda­ríkj­anna og Taí­van allt til dags­ins í dag. Þau fela meðal ann­ars í sér að fram­tíð Taí­vans verði leyst með frið­sam­legum hætti og aðeins með sam­þykki taí­vönsku þjóð­ar­inn­ar. Í lög­unum kemur einnig fram að öll atlaga Kína til þess að ráð­ast á Taí­van sé alvar­legt áhyggju­efni Banda­ríkj­anna. 

Kín­versk stjórn­völd hafa harð­lega gagn­rýnt sam­skipti Banda­ríkj­anna og Taí­van

Kín­versk stjórn­völd hafa harð­lega gagn­rýnt sam­skipti Banda­ríkj­anna og Taí­vans, einkum og sér í lagi vopna­söl­una. Zhao Liji­an, tals­maður utan­rík­is­ráðu­neyt­is­ins í Kína sagði að vopna­salan „skaði full­veldi og örygg­is­hags­muni Kína veru­lega, sendir röng merki til sjálf­stæð­is­sinna í Taí­van og stór­skaði sam­band Kína og Banda­ríkj­anna og frið og stöð­ug­leika í Taí­van sund­in­u.”

Auglýsing

Hann bætti við að Kína muni bregð­ast við á lög­mætan og nauð­syn­legan hátt. Einnig gagn­rýndi tals­maður kín­verska utan­rík­is­ráðu­neyt­is­ins, Wang Wen­bin, heim­sóknir banda­rískra emb­ætt­is­manna harð­lega. Hann benti á að Taí­van deilan væri mik­il­væg­asta og við­kvæm­asta vanda­málið í sam­skiptum Banda­ríkj­anna og Kína og bað Was­hington um að stöðva hvers konar opin­ber sam­skipti til þess að koma í veg fyrir alvar­legan skaða á sam­bandi Banda­ríkj­anna og Kína.

Þrátt fyrir að nán­ara sam­band Taí­vans og Banda­ríkj­anna er ljóst að Taí­van gerir sér grein fyrir hætt­unni sem gæti fylgt of nánum sam­skiptum ríkj­anna. Utan­rík­is­ráð­herra Taí­vans, Jos­eph Wu, sagði í við­tali við frétta­stofu NPR síð­ast­lið­inn sept­em­ber að Taí­van myndi ekki sækj­ast eftir því að koma á fót form­legu stjórn­mála­sam­bandi við Banda­rík­in. Það myndi tví­mæla­laust gefa Taí­van aukna við­ur­kenn­ingu á alþjóða­vísu en væri of ögrandi skref í augum kín­verskra stjórn­valda. 

Mun Kína að ráð­ast inn í Taí­van? 

Það eru skiptar skoð­anir á til­gangi her­æf­inga kín­verskra hers­ins í nærum­hverfi Taí­vans og hvort þær séu raun­veru­lega merki þess að Kína sé að und­ir­búa sig fyrir inn­rás. Það þykir hins vegar ólík­legt að Kína muni ráð­ast til atlögu á næst­unni. Kharis Templem­an, lektor í Aust­ur-Asíu­fræðum við Stan­ford Háskól­ann, færði rök fyrir því í grein sinni fyrir The Diplomat að her­æf­ingar kín­verska hers­ins væri ekki merki um að Kína ætl­aði að ráð­ast inn í Taí­v­an. Heldur væri það merki um veik­leika kín­verskra stjórn­valda til þess að leysa úr Taí­van deil­unni með öðrum leið­um. Eins og kom fram fyrr í frétta­skýr­ing­unni hefur við­leitni kín­verskra stjórn­valda til að sam­ein­ast Taí­van ekki skilað til­settum árangri. Templeman bendir á að stjórn Xi Jin­p­ing sé búin að mála sig út í horn þegar kemur að Taí­van og eina leiðin þeirra til þess að sýna óánægju sína með sam­skipti Banda­ríkj­anna og Taí­vans sé að ógna þeim með auknum her­æf­ing­um.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar