Af minnismerkjum, „ný-stalínisma” og eftirhermum á Rauða torginu

Ómar Þorgeirsson
IMG_5282-1.jpg
Auglýsing

Rúss­nesk stjórn­völd kynntu á dög­unum drög að stefnu um ákveðið upp­gjör við hina myrku og blóði drifnu stjórn­ar­tíð Jós­efs Stalíns. Stefna stjórn­valda er í grund­vall­ar­at­riðum tví­skipt. Ann­ars vegar miðar hún að því að berj­ast gegn rétt­læt­ingu á harð­ræð­inu, kúg­un­inni og glæp­unum sem áttu sér stað á tæpum þremur ára­tugum undir stjórn Stalíns. Svo hins vegar á að heiðra minn­ingu þeirra sem lét­ust í „póli­tískum hreins­un­um” harð­stjór­ans en fræði­menn telja að rekja megi dauða 15 til 20 milljón manns til þeirra. Á meðal til­greindra mark­miða stefnu stjórn­valda er að skrá sögu og opna söfn til minn­ingar um fórn­ar­lömb ógn­ar­stjórn­ar­inn­ar. Þá verður nýr minn­is­varði, sem ber heitið „Veggur sorg­ar­inn­ar”, form­lega afhjúp­aður í Moskvu í lok októ­ber.

Þessi “nýja” stefna þykir reyndar fremur óvænt skref hjá núver­andi stjórn­völd­um, sem hafa fram til þessa ekki viljað horfast í augu við for­tíð­ina með þessum hætti. Stefnan kemur hins vegar í kjöl­farið á fregnum þess efnis að þrjár styttur af Stalín hafi verið reistar und­an­farna mán­uði í borg­unum Lipet­sk, Penza og Vla­dimir, í Rúss­landi. Komm­ún­ista­flokkur Rúss­lands (KPRF), stærsti flokkur stjórn­ar­and­stöð­unn­ar, sá til þess að stytt­urnar yrðu reistar en flokk­ur­inn hefur allt frá stofnun sinni árið 1993 lagt mikla áherslu á að Stalíns sé minnst sem mik­ils leið­toga og föð­ur­lands­vin­ar.

Stytta af Stalín í Muzeon-garðinum í Moskvu. Stytturnar í garðinum eru í misjöfnu ásigkomulagi en eiga það flestar sameiginlegt að hafa „fallið Stytta af Stalín í Muze­on-­garð­inum í Moskvu. Stytt­urnar í garð­inum eru í mis­jöfnu

ásig­komu­lagi en eiga það flestar sam­eig­in­legt að hafa „fall­ið" af stalli sín­um, af ein­hverjum ástæð­um. Mynd: Ómar.

Auglýsing

Það er reyndar margt sem bendir til þess að „ný-sta­lín­is­mi” sé alltaf að verða meira og meira áber­andi í Rúss­landi og það skýrir ef til vill að ein­hverju leyti þetta útspil stjórn­valda. Það er samt óneit­an­lega öskr­andi  þver­sögn falin í því að láta byggja minn­is­varða um þján­ingar fórn­ar­lamba ógn­ar­stjórnar - á sama tíma og styttum er leyft að rísa til heið­urs helsta kval­ara þeirra, Jósef Stalín. Ágrein­ingur Rússa um arf­leifð Stalíns er þó alls ekki nýr af nál­inni.

Graf­reitur hinna föllnu minn­is­merkja



Eftir lát Stalíns árið 1953 var hann í fyrstu hylltur sem hetja og lík hans var til sýnis í graf­hýsi, við hlið lík Vla­dimírs Lenín. Hetju­ljóm­inn dvín­aði þó fljótt og í frægri “leyniræðu” á tuttug­asta lands­þingi sov­éska komm­ún­ista­flokks­ins gerði Nikíta Krút­sjov, eft­ir­maður Stalíns sem leið­togi Sov­ét­ríkj­anna, harða atlögu að stjórn­ar­tíð hans. Á meðal aðgerða sem Krút­sjov boð­aði í kjöl­farið voru að breyta nafni borg­ar­innar Stalín­grad í Vol­gograd, láta eyði­leggja styttur af Stalín og fjar­lægja lík hans úr graf­hýs­inu á Rauða torg­inu í Moskvu. Leoníd Bré­snev, Mik­haíl Gor­batsjev og Boris Jeltsín voru síðar einnig háværir í gagn­rýni sinni á verkn­aði í stjórn­ar­tíð Stalíns.

Við fall Sov­ét­ríkj­anna árið 1991 létu svo almennir borg­arar í ljós reiði sína með því eyði­leggja styttur af Stalín og öðrum fyrrum leið­togum Sov­ét­ríkj­anna. Skemmd­ar­verkin voru tákn­ræn á margan hátt þar sem þau end­ur­spegl­uðu á sama tíma sam­fé­lag í molum og ský­lausa kröfu almenn­ings um breyt­ingar og betri tíð.

Í Muze­on-­garð­inum í Moskvu hafa safn­ast saman styttur og minn­is­merki sem hafa af ein­hverjum ástæðum fallið af stalli sínum í gegnum tíð­ina. Nokkuð margar styttur af Stalín er að finna í garð­in­um. Sumar stytt­urnar eru meira skemmdar en aðrar en allar hafa þær ein­hverja sögu að segja um ástæð­urnar fyrir því að þær eru komnar á þessa enda­stöð. Stað­ur­inn hefur því stundum verið kall­aður graf­reitur hinna föllnu minn­is­merkja.

Stalín eftirherman og leikarinn Latif Valiyev situr fyrir á mynd með ferðamanni á Rauða torginu í Moskvu, ásamt Lenín eftirhermu. Margir vestrænir fjölmiðlar hafa sérstakan áhuga á  eftirhermunum og birta reglulega myndir og fréttir af þeim í skoplegum stíl. Mynd: Ómar. Stalín eft­ir­herman og leik­ar­inn Latif Vali­yev situr fyrir á mynd með ferða­manni á Rauða

torg­inu í Moskvu, ásamt Lenín eft­ir­hermu. Margir vest­rænir fjöl­miðlar hafa sér­stakan áhuga á

eft­ir­hermunum og birta reglu­lega myndir og fréttir af þeim í skop­legum stíl. Mynd: Ómar.

„Ný-stalínismiverði gerður refsi­verður með lögum?



Sam­kvæmt nýlegri skoð­ana­könnun Levada Center, sjálf­stæðri rann­sókn­ar­stofnun sem fram­kvæmir reglu­legar og viða­miklar skoð­ana­kann­anir á rúss­nesku sam­fé­lagi, hefur afstaða Rússa til Stalíns hins vegar mild­ast þó nokkuð á und­an­förnum árum. Í skoð­ana­könnun stofn­un­ar­innar sem fram­kvæmd var fyrr á árinu kemur fram að 45% aðspurðra telji verkn­aði í stjórn­ar­tíð Stalíns hafa verið rétt­læt­an­lega. En þremur árum áður svör­uðu 25% aðspurðra með þeim hætti í sam­bæri­legri skoð­ana­könnun Levada Cent­er.

Margir Rússar nú til dags virð­ast þannig vera til­búnir að líta fram­hjá kúgun og glæpum ógn­ar­stjórnar Stalíns og ein­blína frekar á aukna iðn­væð­ingu og hern­að­ar­lega sigra Rauða hers­ins undir hans stjórn. “Eitt er þjóð­rækni, annað þjóð­remb­a,” skrif­aði Árni Berg­mann, sér­fræð­ingur í mál­efnum Rúss­lands, í bók­inni Rússland og Rússar frá árinu 2004. Árni varar þar við að þjóð­ern­is­hyggja geti tekið á sig háska­legar myndir í Rúss­landi, líkt og ann­ars­stað­ar.

TASS-frétta­stofan greindi reyndar frá því í lok sept­em­ber að nýtt frum­varp til laga gegn “ný-sta­lín­is­ma” væri í burð­ar­liðnum í Dúmunni, neðri deild rúss­neska þings­ins. Lítið hefur þó spurst af frum­varp­inu síðan þá. Frum­varpið leggi hins vegar til að allur áróður sem miðar að því að fegra stjórn­ar­tíð Stalíns verði gerður refsi­verður með lög­um. Þá verði verði jafn­framt bannað með lögum að skýra göt­ur, neða­jarð­ar­lest­ar­stöðvar og önnur slík mann­virki í höf­uðið á ein­stak­lingum tengdum ógn­ar­stjórn Stalíns.

Þegar Stalín snéri aftur í Neðanjarðarlesta­kerfið



Neð­an­jarð­ar­lesta­kerfið í Moskvu var að stórum hluta byggt í stjórn­ar­tíð Stalíns. Þess vegna var vit­an­lega engu til sparað við upp­hefja þáver­andi leið­tog­ann með mynd­um, styttum og slag­orðum á lest­ar­stöðv­unum borg­ar­inn­ar. Öll ummerki um Stalín voru hins vegar fjar­lægð úr neð­an­jarð­ar­lesta­kerf­inu, líkt og öðrum stöð­um, þegar Krút­sjov komst til valda. Líkt og áður var minnst á.

Það kom því mörgum Rússum í opna skjöldu þegar Kur­ska­ya-­lest­ar­stöðin í Moskvu var opnuð aftur eftir end­ur­bætur árið 2009 og slag­orð sem hylltu Stalín voru aftur komin upp. “Fyrir móð­ur­land­ið. Fyrir Stalín” stóð á einni áletr­un­unni. Þá blasti upp­runa­legur texti þjóð­söngvar Sov­ét­ríkj­anna frá árinu 1943 við fólki þegar það kom inn á lest­ar­stöð­ina. Í texta­brot­inu, sem hangir uppi enn þann dag í dag, er Stalín meðal ann­ars þakkað fyrir að „hvetja þjóð­ina til vinnu og hetju­dáða”. Nafn Stalíns var reyndar síðar klippt út úr texta þjóð­söngv­ar­ins í skiptum fyrir nafn Leníns.

Dmi­try Gaev, þáver­andi yfir­maður neð­an­jarð­ar­lesta­kerf­is­ins í Moskvu, bar fyrir sig að hugs­unin hafi ein­fald­lega verið sú að end­ur­byggja lest­ar­stöð­ina í sem upp­runa­leg­astri mynd til að varð­veita sögu henn­ar. End­ur­bæt­urnar vöktu hins vegar hörð við­brögð hjá mörgum Rúss­um. Arseny Rog­in­sky, yfir­maður Memorial mann­rétt­inda­sam­tak­anna, var einn þeirra. “Þetta er bara enn ein vís­bend­ingin um ný-sta­lín­is­mann sem er að gera vart við sig í sam­fé­lag­inu okk­ar. Stjórn­völd vilja halda uppi nafni Stalíns sem eins­konar tákni um styrk rík­is­valds­ins sem allir eigi að hræðast,” sagði Rog­in­sky í við­tali við Ekho Moskvy útvarps­stöð­ina.

Stalín eft­ir­hermur á Rauða torg­inu



Að Stalín látnum á Charles de Gaul­le, fyrrum for­seti Frakk­lands, að hafa sagt eitt­hvað á þá leið: “Sta­lín gekk ekki í burtu í for­tíð­ina, hann hvarf inn í fram­tíð­ina”. En fólk sem nú heim­sækir Rauða torgið gæti í fyrstu haldið að orð de Gaulle væru ef til vill einum of bók­staf­leg. Þar er nefni­lega að finna enn eina birt­ing­ar­mynd Stalíns nú til dags. Í þetta skiptið í formi eft­ir­hermunnar og leik­ar­ans Latif Vali­yev og ann­arra kollega hans.

Stalín eft­ir­hermur eru sér­stak­lega vin­sælar á meðal ferða­manna á Rauða torg­inu, en þar má einnig finna Lenín og Pútín eft­ir­herm­ur. Þá virð­ast vest­rænir fjöl­miðlar hafa tekið ást­fóstri við eft­ir­herm­urnar og birta reglu­lega fréttir og myndir af þeim. Mail Online birti þannig mynd af Stalín eft­ir­hermu að borða McDon­alds franskar undir fyr­ir­sögn­inni „Hvað myndi alvöru Stalín segja?” The Wall Street Journal birti enn­fremur á dög­unum ítar­legt við­tal við nokkrar af eft­ir­hermun­um. Þar kemur meðal ann­ars fram að starfið geti oft reynst and­lega erfitt þar sem margir Rússar séu bæði sár­móðg­aðir og ösku­reiðir þegar þeir sjá upp­risna fyrrum leið­toga Sov­ét­ríkj­anna í fullum skrúða.

Hvernig sem því líður þá er í það minnsta ekki útlit fyrir að ágrein­ingur um arf­leifð Stalíns verði leystur í bráð. Rússar munu áfram skipt­ast í fylk­ingar þegar nafn Stalíns ber á góma og aðgerðir stjórn­valda, hverjar sem þær á end­anum verða, munu ekki breyta því.

Höf­undur er sagn- og mark­aðs­fræð­ingur búsettur í Moskvu.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Lilja D. Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra.
Drög að nýjum þjónustusamningi við RÚV kynnt
Mennta- og menningarmálaráðherra hefur kynnt nýjan þjónustusamning við Ríkisútvarpið fyrir ríkisstjórn en núgildandi samningur rennur út um áramótin.
Kjarninn 14. desember 2019
Agnar Snædahl
Frá kreppuþakuppbyggingu og myglu
Kjarninn 14. desember 2019
Undraheimur bókmenntanna: Veisla Soffíu Auðar Birgisdóttur
Gagnrýnandi Kjarnans skrifar um „Maddama, kerling, fröken, frú. Konur í íslenskum nútímabókmenntum".
Kjarninn 14. desember 2019
Jón Baldvin Hannibalsson
Norrænt velferðarríki eða arðrænd nýlenda?
Kjarninn 14. desember 2019
Björgólfur Jóhannsson, tímabundinn forstjóri Samherja, þegar hann tók við starfinu.
Björgólfur efast um að mútur hafi verið greiddar og telur Samherja ekki hafa brotið lög
Forstjóri Samherja telur Jóhannes Stefánsson hafa verið einan að verki í vafasömum viðskiptaháttum fyrirtækisins í Afríku. Greiðslur til Dúbaí eftir að Jóhannes hætt,i sem taldar eru vera mútur, hafi verið löglegar greiðslur fyrir kvóta og ráðgjöf.
Kjarninn 14. desember 2019
Litla hraun
Vilja að betrun fanga hefjist strax frá dómsuppkvaðningu
Starfshópur félagsmálaráðherra hefur lagt til unnið sé að bataferli einstaklinga sem hlotið hafa refsidóm strax frá uppkvaðningu dóms, á tímabilinu áður en afplánun refsingar hefst, á meðan afplánun varir og einnig eftir að afplánun lýkur.
Kjarninn 14. desember 2019
Síminn að festa sig aftur í sessi sem sá stærsti á markaðnum
Gagnamagnsnotkun Íslendinga á farsímaneti heldur áfram að aukast ár frá ári. Hún hefur 265faldast á áratug. Síminn hefur styrkt stöðu sína sem markaðsleiðandi á farsímamarkaði en tekjur vegna sölu á slíkri þjónustu hafa dregist verulega saman.
Kjarninn 14. desember 2019
Eitt af hverjum sex dauðsföllum tengt matarvenjum
Offita er orðið umfangsmikið lýðheilsuvandamál á Íslandi en alls þjást um fimmtungur fullorðinna Íslendinga af offitu.
Kjarninn 14. desember 2019
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None