Mynd: Bára Huld Beck

Eftirlaun ráðherra og þingmanna kostuðu ríkissjóð 876 milljónir króna í fyrra

Umdeild eftirlaunalög ráðamanna frá árinu 2003 voru felld úr gildi 2009. Fjöldi ráðamanna fær þó enn greitt á grundvelli laganna, eða alls 257 fyrrverandi þingmenn og 46 fyrrverandi ráðherrar. Einn fyrrverandi forsætisráðherra fær til að mynda 1,9 milljónir króna í eftirlaun á mánuði þrátt fyrir að vera enn starfandi á vinnumarkaði.

Á árinu 2021 fengu alls 257 fyrr­ver­andi þing­­menn eða vara­­þing­­menn greidd eft­ir­­laun upp á sam­tals 694,4 millj­­ónir króna í sam­ræmi við umdeild eft­ir­­launa­lög sem sett voru árið 2003, en afnumin vorið 2009. Þeim sem fá greitt með þessum hætti hefur fjölgað um 64 á síð­ustu tveimur árum.

Auk þess fengu 46 fyrr­ver­andi ráð­herrar greitt sam­­kvæmt lög­­un­um, en greiðslur til þeirra námu sam­tals 181,5 millj­­ónum króna. Það eru sex fleiri en fengu greitt á árinu 2019. Sam­tals námu því líf­eyr­is­greiðslur til þess hóps fyrr­ver­andi ráða­­manna 875,9 millj­­ónum króna, sem er 205,3 millj­ónum krónum meira en greitt var til þeirra á grund­velli eft­ir­launa­lag­anna árið 2019. Greiðsl­urnar hafa því auk­ist um 44 pró­sent á tveimur árum. 

Þetta kemur fram í upp­­lýs­ingum sem Líf­eyr­is­­sjóður starfs­­manna rík­­is­ins (LSR) tók saman fyrir Kjarn­ann. Í svari sjóðs­ins er lögð áhersla á að greiðslur vegna þess­ara rétt­inda koma úr rík­is­sjóði en ekki frá LSR og felst aðkoma sjóðs­ins að mestu leyti í utan­um­haldi og afgreiðslu.

Þar kemur einnig fram að eng­inn fyrr­ver­andi þing­­­maður né ráð­herra greiði lengur iðgjald til sjóðs­ins af föstu starfi á vegum rík­­­is­ins eða stofn­ana þess. 

Fyrr­ver­andi for­sæt­is­ráð­herra með 1,9 milljón á mán­uði

Hægt er að þiggja eft­ir­launin þótt við­kom­andi starfi áfram. Þannig háttar til að mynda með Davíð Odds­­son, rit­­stjóra Morg­un­­blaðs­ins og fyrr­ver­andi for­­sæt­is­ráð­herra. Davíð varð 74 ára síð­ast­lið­inn mánu­dag. Davíð hefur getað þegið eft­ir­launin frá 65 ára aldri, eða í níu ár. 

Í tekju­blaði Frjálsrar versl­unar sem kom út í fyrra kom fram að Davíð hafi verið að með­al­tali með tæpar 5,5 millj­ónir króna í tekjur á árinu 2020. Þorri þeirrar upp­hæðar kemur til vegna launa sem rit­stjóri Morg­un­blaðs­ins.

Þegar hann bauð sig fram til for­seta sum­arið 2016 greindi Davíð hins vegar frá því að hann hefði 80 pró­sent af launum for­sæt­is­ráð­herra í eft­ir­laun auk þess sem hann á þeim tíma fékk um 70 þús­und krónur eftir skatt í eft­ir­laun vegna starfa sinna sem seðla­­banka­­stjóri eftir að hann hætti á þingi. ​​Sam­tals eru laun Katrínar Jak­obs­dóttur for­sæt­is­ráð­herra nú 2.360.053 krónur á mán­uði. Sam­kvæmt því er Davíð með tæp­lega 1,9 millj­ónir króna í eft­ir­laun á mán­uði vegna ráð­herra­setu hans. 

Davíð Oddsson bauð sig fram til forseta Íslands 2016, en hafði ekki erindi sem erfiði. Hann hefur verið ritstjóri Morgunblaðsins frá 2009.
Mynd: Bára Huld Beck

Davíð er eini fyrr­ver­andi ráð­herr­ann sem fær 80 pró­sent af launum eft­ir­manns síns, en aðrir slíkir fá 70 pró­sent þeirra. Ástæðan er sú að sér­stakt ákvæði var sett í lögin sem tryggði for­sæt­is­ráð­herra sem hefði setið lengur en tvö kjör­tíma­bil 80 pró­sent af launum starf­andi for­sæt­is­ráð­herra. Þegar lögin voru sam­þykkt var Davíð að hefja sitt fjórða kjör­tíma­bil sem for­sæt­is­ráð­herra. Hann færði sig skömmu síðar yfir í utan­rík­is­ráðu­neytið og hætti í stjórn­málum árið 2005, þá tæp­lega 58 ára gam­all. Sama ár var hann gerður að seðla­banka­stjóra og starf­aði sem slíkur til 2009. Nokkrum mán­uðum eftir að Davíð var gert að hætta sem seðla­banka­stjóri tók hann við rit­stjórn Morg­un­blaðs­ins og hefur setið í þeim stól alla tíð síð­an. 

Umdeild lög sem afnumin voru eftir banka­hrun

Greiðsl­­­urnar sem raktar eru hér að ofan eru, líkt og áður sagði, sam­­­kvæmt rétt­indum sem áunnin voru vegna laga sem sam­­­þykkt voru árið 2003 um eft­ir­­­laun for­­­seta Íslands, ráð­herra, alþing­is­­­manna og hæsta­rétt­­­ar­­­dóm­­­ara eða eldri laga um líf­eyr­is­­­sjóði alþing­is­­­manna og ráð­herra.

Lög­­­in, sem voru afar umdeild og juku eft­ir­­­launa­rétt­indi þing­­­manna og ráð­herra stór­­­kost­­­lega, voru afnumin með lögum 25. apríl 2009. Því er starf­andi þing­­­maður eða ráð­herra ekki lengur að vinna sér inn rétt­indi sam­­­kvæmt gömlu og umdeildu eft­ir­­­launa­lög­un­­­um. 

Í dag greiða þing­­­menn og ráð­herrar ein­fald­­­lega í A-deild LSR og ávinna sér þar sam­s­­­konar rétt­indi og allir aðrir sjóðs­fé­lag­ar.

Þeir sem höfðu áunnið sér rétt til töku líf­eyris áður en eft­ir­­­launa­lögin voru afnumin halda þó sínum áunnu rétt­ind­­­um. Það á við um alla þing­­menn og ráð­herra sem greiddu iðgjöld sam­­kvæmt lög­­unum frá því að þau tóku gildi 2003 og þangað til að þau voru afnumin skömmu eftir banka­hrun­ið. 

Fjöldi þeirra fyrrum þing­­­­manna eða vara­­­­þing­­­­manna sem þiggja eft­ir­­­­laun sam­­­kvæmt lög­­­unum frá 2003 fjölg­aði tölu­vert ár frá ári eftir að lögin voru sam­­­þykkt. Árið 2007 voru þeir 129 tals­ins og voru orðnir 218 árið 2013.

Árið 2019 voru þeir 193 og 257 í fyrra. Þeim fjölg­aði því um þriðj­ung á tveimur árum.

Ráð­herrar sem fengu greidd eft­ir­­­laun sam­­­kvæmt lög­­­unum voru 35 árið 2007 og voru orðnir 49 árið 2013. Árið 2019 voru þeir hins vegar 40 tals­ins og 46 í fyrra.

Rýmri eft­ir­­launa­­réttur vegna þess að það var erfitt að fá vinnu

Frum­varpið umdeilda varð að lögum í des­em­ber 2003. Fyrir utan að það fæli í sér mun rýmri eft­ir­­­­launa­rétt­indi fyrir for­­­­seta Íslands, ráð­herra, þing­­­­menn og hæsta­rétt­­ar­­dóm­­ara en tíð­k­að­ist almennt þá var einnig kveðið á um það að fyrr­ver­andi ráð­herrar sem höfðu setið lengi gætu farið á eft­ir­­­laun við 55 ára ald­­­ur.

Flutn­ings­­­­menn frum­varps­ins voru upp­­­­haf­­­­lega úr öllum stjórn­­­­­­­mála­­­­flokkum sem þá sátu á Alþingi. Eftir að inn­­­i­hald þess komst í umræð­una sner­ist hluti flutn­ings­­­­manna gegn því. Hall­­­­dór Blön­dal mælti fyrir frum­varp­inu, en hann hafði lengi verið þing­­­­maður og ráð­herra Sjálf­­­­stæð­is­­­­flokks­ins.

Í grein­­­ar­­­gerð frum­varps­ins sagði að skýr­ing þess að umræddur hópur ráða­­­manna ætti að fá rýmri eft­ir­­­launa­rétt en aðrir væri sú að þetta væru æðstu opin­beru emb­ætti og störf í þjóð­­­fé­lag­inu og vanda­­­söm eftir því. „For­­­seti Íslands og alþing­is­­­menn þiggja umboð sitt til starfa beint frá þjóð­inni í almennum kosn­­­ingum og sækja end­­­ur­nýjun þess á a.m.k. fjög­­­urra ára fresti. Sama gildir í raun og veru um ráð­herra. Það er því lýð­ræð­is­­­leg nauð­­­syn að svo sé búið að þessum emb­ættum og störfum að það hvetji til þátt­­­töku í stjórn­­­­­málum og að þeir sem verja meg­in­hluta starfsævi sinnar til stjórn­­­­­mála­­­starfa á opin­berum vett­vangi og gegna þar trún­­­að­­­ar- og for­ust­u­­­störfum geti dregið sig í hlé og vikið fyrir yngra fólki án þess að hætta fjár­­­hags­­­legri afkomu sinn­i.“

Þá sagði einnig að það væri mik­ils­vert í lýð­ræð­is­­­þjóð­­­fé­lagi að ungt efn­is­­­fólk gæfi kost á sér til stjórn­­­­­mála­­­starfa og þyrfti ekki að tefla hag sínum í tví­­­­­sýnu með því þótt um tíma byð­ust betur launuð störf á vinn­u­­­mark­aði. „Svo virð­ist sem starfs­­­tími manna í stjórn­­­­­málum sé að stytt­­­ast eftir því sem sam­­­fé­lagið verður opn­­­ara og marg­þætt­­­ara og fjöl­miðlun meiri og skarp­­­ari. Við því er eðli­­­legt að bregðast, m.a. með því gera þeim sem lengi hafa verið í for­ust­u­­­störfum í stjórn­­­­­málum kleift að hverfa af vett­vangi með sæmi­­­lega örugga afkomu og án þess að þeir þurfi að leita nýrra starfa seint á starfsæv­inn­i.“

Stjórn­­­ar­­þing­­menn auk eins ann­­ars tryggðu mál­inu fram­­gang

Allir þing­­­­menn Sjálf­­­­stæð­is­­­­flokks og Fram­­­­sókn­­­­ar­­­­flokks, sem mynd­uðu rík­­­­is­­­­stjórn þess tíma, greiddu atkvæði með frum­varp­inu. Aðrir greiddu ýmist atkvæði á móti eða sátu hjá, nema Guð­­­­mundur Árni Stef­áns­­­­son, þá þing­­­­maður Sam­­­­fylk­ing­­­­ar­inn­­­­ar, en hann var einn flutn­ings­­­­manna frum­varps­ins. Guð­­­­mundur Árni greiddi atkvæði með því að frum­varpið yrði að lög­­­­­­­um.

Í des­em­ber 2008, fimm árum og einum degi eftir að eft­ir­­­­launa­lögin voru sam­­­­þykkt, breytti Alþingi þeim og hækk­­­­aði meðal ann­­­­ars lág­­­­marks­aldur við eft­ir­­­­launa­­­­töku úr 55 árum í 60.

Eftirlaunalögin voru afnumin í tíð vinstri stjórnarinnar sem Jóhanna Sigurðardóttir og Steingrímur J. Sigússon leiddu, og sat á árunum 2009 til 2013.
Mynd: EPA

Áunnin rétt­indi stóðu hins vegar eftir óskert og því ljóst að margir fyrrum for­víg­is­­­­menn stjórn­­­­­­­mál­anna hafi náð að safna tölu­verðum rétt­indum á meðan að lögin voru í gildi. Lögin umdeildu voru loks afnumin vorið 2009  hvað varðar þing­­­­menn og ráð­herra þó kafl­­­­arnir um hæsta­rétt­­­­ar­­­­dóm­­­­ara og for­­­­seta hafi verið látnir halda sér. Málið var á meðal þeirra sem röt­uðu í verk­efna­­­skrá minn­i­hluta­­­stjórnar Sam­­­fylk­ingar og Vinstri grænna, sem var varin af Fram­­­sókn­­­ar­­­flokkn­um, og sat frá byrjun febr­­­úar 2009 og fram að kosn­­­ingum í apríl sama ár.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Efnisflokkar:
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar