Mynd: Pexels

Faraldurinn stórjók áfengiskaup hjá ÁTVR en neftóbakssalan hrundi

ÁTVR stendur í stórræðum. Síðasta rekstrarár reyndist langt um betra en reiknað var með þar sem landsmenn keyptu nær allt áfengi sem þeir neyttu í vínbúðum fyrirtækisins. Það ástand mun ekki vera til lengdar og neftóbakssala ÁTVR hefur hrunið. Aðrir aðilar eru farnir að stunda smásölu í gegnum netið og ÁTVR reynir að fá lögbann á starfsemi þeirra.

Tilvera ÁTVR hefur verið umdeild lengi. Mikil pólitísk hugmyndafræðileg átök hafa verið um hvort hið opinbera eigi yfir höfuð að reka vínbúðir. Þar fer hluti Sjálfstæðisflokksins fremstur í flokki og hefur gert lengi, án þess að það hafi þó skilað miklu.

Fyrirkomulag ÁTVR sem fyrirtækis er líka um margt óvenjulegt. Yfir fyrirtækinu er ekki stjórn líkt og er yfir mörgum öðrum ríkisfyrirtækjum sem veita þjónustu, eins og Landsvirkjun, Isavia eða RÚV sem dæmi, heldur sitja helstu stjórnendur ÁTVR í svokölluðu framkvæmdaráði. Það heyrir svo beint undir fjármála- og efnahagsráðuneytið. 

ÁTVR er risastórt fyrirtæki. Í fyrra rak það 17 stærri vínbúðir og 35 minni um allt land, alls 52 verslanir. Á 35 ára tímabili hefur verslunum ÁTVR fjölgað um 39 talsins. Samhliða hefur þjónustustigið aukist verulega. Vöruframboðið er nú margfalt það sem það var á síðustu öld. Árið 1986 seldi ÁTVR 550 tegundir. Í lok árs 2013 voru þær 2.037. Í fyrra voru þær 4.407 talsins.

Opnunartími hefur líka verið lengur þannig að sumar verslanir eru nú opnar til klukkan 20:00 á virkum dögum og til klukkan 18:00 á laugardögum og opnunardögum hefur fjölgað verulega. 

Sprenging í fyrra

Neytendur hafa tekið þessari útþenslu fagnandi. Vínbúðir ÁTVR eru með fjórðu hæstu einkunn allra fyrirtækja í mælingum Íslensku ánægjuvogarinnar á ánægju viðskiptavina og næst hæstu einkunn í flokki fyrirtækja á smásölumarkaði. Gagnrýnendur rekstrar ÁTVR hafa á móti bent á að þessi auknu umsvif séu í andstöðu við skilgreind markmið laga um verslun með áfengi og tóbak, sem sett voru árið 2011. Í þeim segir að eitt þriggja markmiða laganna sé að „takmarka og stýra aðgengi að áfengi og tóbaki og draga þannig úr skaðlegum áhrifum áfengis- og tóbaksneyslu“.

Auglýsing

Þá hefur ÁTVR verið gagnrýnt fyrir að auglýsa starfsemi sína þrátt fyrir að bann við áfengisauglýsingum sé í gildi í landinu. Vínbúðin má nefnilega auglýsa sig svo lengi sem að að áhersla sé lögð á samfélagslega ábyrgð í auglýsingunum. Á undanförnum árum hafa slíkar auglýsingar, þar sem fólk er minnt á að muna eftir skilríkjum sínum(bannað er samkvæmt lögum að selja fólki undir 20 ára áfengi), birst ítrekað í völdum fjölmiðlum.

Sala ÁTVR á áfengi hefur stóraukist á undanförnum rúmum tveimur áratugum. Árið 1999 seldi fyrirtækið alls 12,4 milljónir lítra af áfengi. Í árslok 2019 hafði lítramagnið næstum tvöfaldast og var 22,7 milljónir lítra. Rekstrartekjur ÁTVR voru í heild 11,8 milljarðar króna árið 1999 og þar af komu um sjö milljarðar króna af áfengissölu. Árið 2019 voru rekstrartekjurnar orðnar 37 milljarðar króna, rúmlega þrisvar sinnum það sem þær voru í krónum talið 20 árum áður, og tekjurnar af áfengissölu voru 27,3 milljarðar króna, eða fjórum sinnum það sem þær voru árið 1999. 

Í fyrra varð svo sprenging í rekstri ÁTVR. Sala á áfengi jókst um heil 18,3 prósent á milli ára. Seldir lítrar urðu 26,8 milljónir alls. Þorri sölunnar er á bjór,eða 77 prósent seldra lítra. Ástæðan: heimsfaraldur kórónuveiru.

Heimadrykkja þegar annað er ekki í boði

Þrátt fyrir að fjöldi ferðamanna sem heimsóttu landið á síðasta ári hafi farið úr um tveimur milljónum í færri en hálfa milljón þá jókst eftirspurn eftir vörum Vínbúðanna mikið. 

Ívar J. Arndal, forstjóri ÁTVR, fjallaði um þetta ástand í formála nýjustu ársskýrslu fyrirtækisins. „Veitingahús og barir meira og minna lokaðir, Fríhöfnin á Keflavíkurflugvelli óstarfhæf vegna þess hversu fáir voru á ferðalagi og margir sem alla jafna eyða vetrinum í útlöndum komnir heim. Fljótlega jókst álagið í Vínbúðunum og ljóst að beita þurfti öllum ráðum til þess að ráða við ástandið. Söluaukningin fór langt fram úr öllum áætlunum.“

Ætla að fá lögbann á samkeppni

Fyrir skemmstu tilkynnti Arn­ar Sig­urðsson, vín­kaupmaður hjá Santewines SAS, að hann hefði hafið sölu á víni á vefsíðu fyr­ir­tæk­is­ins sem væri til afhendingar af lager hérlendis. Fyrirtækið er skráð í Frakklandi og því telur Arnar starfsemi þess vera í samræmi við lög. Fleiri dæmi eru um sambærilega starfsemi, til dæmis í gegnum síðuna Bjorland.is, sem selur bjór í heimsendingu.

ÁTVR er ósammála því að þessi starfsemi sé lögleg og 17. maí síðastliðinn sendi fyrirtækið frá sér tilkynningu þar sem það fór fram á lögbann á starfsemi vefverslana sem selji áfengi í smásölu hérlendis beint til neytenda. „Starfseminni er beint gegn lögbundnum einkarétti Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á smásölu áfengis, sem hefur verið ein grunnstoða íslenskrar áfengisstefnu.

Þrátt fyrir afdráttarlaus ákvæði áfengislaga og laga um verslun ríkisins með áfengi og tóbak um einkaleyfi ÁTVR til þess að selja og afhenda áfengi í smásölu fullyrða rekstraraðilar vefverslananna að starfsemi þeirra sé lögleg. Óhjákvæmilegt er að fá úr því skorið hjá til þess bærum aðilum. ÁTVR hefur því hafið undirbúning að beiðni um lögbann á hendur vefverslununum og höfðun dómsmáls í framhaldi af því. Samhliða er hafinn undirbúningur lögreglukæru vegna starfseminnar.

Einkaréttur ríkisins til smásölu áfengis byggir á lýðheilsusjónarmiðum og því mati löggjafans að markmiðum um heilsu þjóðarinnar verði ekki náð með öðru og vægara móti. Verði starfsemi vefverslana í beinni samkeppni við smásölu ÁTVR látin óáreitt felur það í sér grundvallarbreytingu á áfengisstefnunni og forsendum fyrir rekstri fyrirtækisins.“

Fyrir vikið ruku tekjur ÁTVR upp. Rekstrartekjur fyrirtækisins í fyrra voru 44,9 milljarðar króna, sem er um átta milljörðum krónum meira en árið áður. Sala á tóbaki stóð nánast í stað sem þýðir að  aukið sala á áfengi orsakaði þessa miklu aukningu að nánast öllu leyti. 

Allt þetta skilaði því að hagnaður ársins 2020 var rúmlega 1,8 milljarðar króna, eða 72,4 prósentum meiri en árið áður. 

Ekki viðvarandi ástand

Viðbúið er að þessi staða hafi haldið sér inn á árið 2021, á meðan að miklar takmarkanir voru enn í gildi vegna kórónuveirufaraldursins. Fólk drakk sitt áfengi aðallega í heimahúsum eða bústöðum í smærri hópum eftir að hafa keypt það í verslunum ÁTVR. 

Auglýsing

En nú er þessi staða að breytast. Með bólusetningum og losun takmarkana – sem fela meðal annars í sér að barir og veitingastaðir eru að opna að fullu á ný og ferðalög milli landa verða auðveldari nánast dag frá degi – þá má ætla að ásókn í áfengi í verslunum ÁTVR dragist saman á ný á seinni hluta ársins. 

Þá mun vægi tóbakssölu í rekstri ÁTVR skipta meira máli á ný. Á undanförnum árum hefur verið umtalsvert fjallað um hversu mikið það er, eða allt frá því að fyrirtækið Clever Data vann skýrslu fyrir hagaðila og var gerð opinber árið 2015. Helsta niðurstaða hennar var sú að það hefði ekki verið eiginlegur hagnaður af starfsemi ÁTVR á árinu 2014. Rekstrarhagnaður af sölu tóbaks væri langtum meiri en af sölu áfengis, enda sé tóbakinu einungis dreift í heildsölu á meðan að áfengið er selt í verslunum sem ÁTVR á og rekur út um allt land. Niðurstaðan var sú að tóbakssalan byggi til allan hagnað ÁTVR. Eða, með öðrum orðum, niðurgreiddi hina umfangsmiklu áfengissölu.

Ekki fært sérstaklega í bókhaldi

ÁTVR hefur ætið hafnað þessari niðurstöðu en ekki lagt fram frekari gögn máli sínu til stuðnings. Kjarninn óskaði á sínum tíma eftir því að fá sundurliðun á rekstrarkostnaði vegna sölu tóbaks annars vegar og sölu á áfengi hinsvegar, en var hafnað. Í svari ÁTVR sagði að kostnaður vegna tóbakssölu væri ekki færður sérstaklega í bókhaldi ÁTVR. 

Ívar J. Arndal, forstjóri ÁTVR.
Mynd: ÁTVR

Í árs­skýrslu ÁTVR fyrir árið 2018 kom hins vegar fram að alls hefðu sjö manns verið við störf í nef­tó­baks­fram­leiðslu fyr­ir­tæk­is­ins og tólf við heild­sölu og dreif­ingu tóbaks. Alls var kostn­aður ÁTVR vegna launa og launa­tengdra gjalda á árinu 2018 um 2,8 millj­arðar króna og árs­verk voru 354. Það þýðir að árlegur meðalkostn­aður við hvert árs­verk var um 7,9 millj­ónir króna. Þau 19 árs­verk sem voru í tóbaks­hluta fram­leiðsl­unnar ættu því að hafa kostað um 150 millj­ónir króna á ári. 

Það myndi þýða að um 1,5 millj­arða króna hagn­aður stæði eftir af tóbaks­söl­unni eftir að búið væri að gera ráð fyrir tóbaks­gjaldi og launa­kostn­aði þeirra sem störfuðu beint við tóbaks­dreif­ingu, eða -fram­leiðslu. Það er upp­hæð sem var tæp­lega 400 millj­ónum krónum yfir heild­ar­hagn­aði ÁTVR á árinu 2018.  

Þó verður að gera ráð fyrir því tóbaks­salan sé ábyrgð fyrir ein­hverjum við­bót­ar­kostn­aði vegna skrif­stofu­halds og ann­arra sam­eig­in­legra kostn­að­ar­þátta í rekstri ÁTVR en sá kostnaður nær líkast til ekki 400 milljónum króna. 

Engin áform um sundurliðun

Á grundvelli þessara upplýsinga lagði Þorsteinn Víglundsson, þáverandi þingmaður Viðreisnar, fram fyrirspurn á Alþingi til Bjarna Benediktssonar, fjármála- og efnahagsráðherra, í fyrra þar sem hann kallaði eftir því að fá upplýsingum um afkomu ÁTVR af sölu áfengis annars vegar og tóbaks hins vegar. Þegar svar barst við fyrirspurninni var Þorsteinn hættur á Alþingi. 

Þorsteinn Víglundsson spurði um sundurliðun á afkomu ÁTVR af sölu áfengis og tóbaks.
Mynd: Bára Huld Beck

Í svarinu, sem var birt í ágúst 2020, kom fram að engin áform væru uppi um það af hálfu fjármála- og efnahagsráðuneytisins að skylda ÁTVR til að leggja fram ársreikninga sína með öðrum hætti. ÁTVR greini ekki í sundur rekstrarkostnað eftir áfengi annars vegar og tóbaki hins vegar. „Árið 1961 voru Áfengisverslun ríkisins og Tóbaksverslun ríkisins sameinaðar í eina stofnun Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, ÁTVR. Nú er verslunin rekin sem ein heild og rekstrarkostnaði ekki haldið aðskildum enda ekki gerð krafa um slíkt, hvorki í lögum né af hálfu eiganda,“ sagði í svari Bjarna. 

Skömmu áður en að svar barst við fyrirspurn hans greindi Fréttablaðið frá því að Ríkisendurskoðun hefði óskað eftir því við forsvarsmenn ÁTVR að þeir sundurliðuðu kostnað sinn vegna sölu á tóbaki annars vegar og sölu á áfengi hins vegar. Samkvæmt upplýsingum frá embættinu var sú frétt hins vegar röng. Ríkisendurskoðun segist ekki hafa óskað eftir þessari sundurliðun, enda ekki lagalegar forsendur fyrir því að krefjast slíks aðskilnaðar í bókhaldi fyrirtækisins.

Arðbær tóbakssala

Líkt og áður sagði voru rekstrartekjur ÁTVR 44,9 milljarðar króna í fyrra. Af þeim runnu 30,8 milljarðar króna til ríkissjóðs vegna tóbaksgjalds (sex milljarðar króna), áfengisgjalds (17,6 milljarðar króna), virðisaukaskatts (6,3 milljarðar króna) og arðgreiðslu (einn milljarður króna). 

Auglýsing

Það þýðir að um 69 prósent allra tekna ÁTVR renna í ríkissjóð. Allar þessar tekjur myndu skila sér þangað óháð því hver það væri sem seldi áfengi og tóbak, utan arðgreiðslunnar, enda eru álögur á áfengi á Íslandi þær hæstu í Evrópu að Noregi undanskildum.

77 prósent allra rekstrartekna ÁTVR, alls 34,6 milljarðar króna, koma til vegna sölu áfengis. Tekjur vegna tóbakssölu voru 10,1 milljarðar króna og hafa meira og minna staðið í stað árum saman. 

Vörunotkun tóbaks var 8,4 milljarðar króna í fyrra. Þegar búið er að draga hana frá tekjum ÁTVR þá stendur eftir 1,6 milljarður króna. Tóbakssalan fer fram í gegnum mjög hagkvæma miðlæga tóbakssölu þar sem vörur eru að mestu pantaðar rafrænt og sóttar á sama stað. Engin tóbakssmásöluverslun er rekin heldur er einungis um heildsölu að ræða. Því má ætla að arðgreiðslan sem greidd var til ríkisins í fyrra – einn milljarður króna— sé að uppistöðu vegna hagnaðar í tóbakshluta starfseminnar. 

Hrun í sölu á „Rudda“

ÁTVR framleiðir líka tóbak, neftóbak, og hefur gert árum saman. Framlegð af þeirri framleiðslu er mikil enda hafa einungis sjö starfsmenn verið í því að framleiða vöruna, sem er unnin úr hrátóbaki frá tóbaksframleiðandanum Swedish Match.

Árið 1996 var innflutningur og sala á munntóbaki og fínkornuðu neftóbaki bannað með lögum á Íslandi. Markmiðið var að bæta heilsufar þjóðarinnar.

Það þýðir að grófa neftóbakið sem ÁTVR framleiðir hefur verið í nánast einokunarstöðu á markaðnum síðan lögin voru sett. Tilraunir íslenskra heildsala til að komast inn á þann markað árið 2012 runnu út í sandinn eftir að ÁTVR hætti að kaupa það inn. Það sölubann stóð til ársins 2019. Þá hafði legið fyrir árum saman að ÁTVR taldi sig ekki hafa lagaheimild til að halda banninu við.

Frá því að sölubannið tók gildi jókst neysla á munntóbaki umtalsvert hérlendis. Þeir sem það notuðu keyptu annaðhvort smyglvarning á svörtum markaði eða notuðu neftóbakið sem ÁTVR framleiðir, oft kallaður „Ruddi“, sem munntóbak. Þessi aukna neysla skilaði auknum tekjum í vasa hins opinbera svo um munaði, bæði vegna hækkunar á tóbaksgjaldi og stóraukinnar eftirspurnar.

Árið 2002 seldi ÁTVR 10,9 tonn af neftóbakinu sem fyrirtækið framleiðir. níu árum síðar seldi fyrirtækið næstum þrefalt það magn af þessari vöru. Árið 2019, þegar sala á „Rudda“ náði hámarki, seldu ÁTVR 46,1 tonn af honum.

Í fyrra hrundi hins vegar þessi sala niður í 25,4 tonn. Hún nánast helmingaðist og hefur ekki verið minni síðan árið 2009. Fimmtíu grömm af tóbaki eru í hverri íslenskri neftóbaksdollu. Þessi samdráttur nemur því um 414 þúsund dollum.

Ástæðan er einföld: svokallaðir níkótínpúðar, tóbakslausir púðar frá erlendum framleiðendum sem eru til notkunar undir efri vör, hófu innreið sína á markaðinn og tóku stóran hluta hans til sín hratt. Slíkir púðar eru meðal annars seldir í öllum helstu smásöluverslunum en einnig sérvöruverslunum. Þar eru verslanir undir merkjum Sven mest áberandi. Í könnun sem embætti landlæknis gerði síðasta sumar kom fram að tæplega fimmti hver karlmaðaur á Íslandi á aldrinum 18 til 34 ára notaði nikótínpúða. Þessi hraða aukning á neyslu hefur gert það að verkum að lagt var fram stjórnarfrumvarp í apríl síðastliðnum til að fella þessa nýju vöru undir lög um nikótínvörur, sem áður náðu einungis yfir rafrettur og áfyllingar fyrir þær.

Þannig hefur það verið ár eftir ár og oftast munað mun meiru en á hinu sérkennilega ári 2020, þegar nær öll áfengissala í landinu fluttist í verslanir ÁTVR. 

Laun hækkuðu umfram launavísitölu

Rekstrargjöld ÁTVR jukust einnig umtalsvert í fyrra og voru 43 milljarðar króna. Þar skipti þó mestu aukin vörunotkun vegna aukinnar eftirspurnar. 

Laun og launatengd gjöld jukust um 8,1 prósent þrátt fyrir að reiknuð ársverk – alls 356 – hafi einungis verið tveimur fleiri en á árinu 2019. Launakostnaður hjá ÁTVR var umfram hækkun launavísitölu í fyrra, sem var 7,2 prósent. 

Árslaun forstjóra ÁTVR, að meðtöldum launatengdum gjöldum, hækkuðu um hálfa milljón króna árið 2020 í 22,3 milljónir króna. Það þýðir að hann hafi verið með tæplega 1,9 milljónir króna á mánuði. 

Stjórnunar- og skrifstofukostnaður ÁTVR jókst um 8,4 milljónir króna í 381 milljón króna í fyrra. Á ​meðal þess sem fallið hefur undir þann lið er ferðakostnaður, aðkeypt sérfræðiþjónusta, rekstur tölvukerfa og hugbúnaðar, gjafir og risna og ýmis starfsmannakostnaður.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar