Mynd: Bára Huld Beck Blaðamannafundur – Aðgerðir vegna COVID-19 þann 21. mars 2020
Ríkisstjórn Íslands kynnti nokkra efnahagspakka til að örva efnahagslífið á meðan að á kórónuveirufaraldrinum stóð.
Mynd: Bára Huld Beck

Rúmlega helmingur alls nýs auðs sem varð til í fyrra fór til ríkustu Íslendinganna

Þau tíu prósent landsmanna sem höfðu mestar tekjur í fyrra tóku til sín 54,4 prósent allrar aukningar sem varð á eigin fé landsmanna á árinu 2021, eða 331 milljarð króna. Efsti fimmtungurinn tók til sín þrjár af hverjum fjórum nýjum krónum. Umtalsvert hærra hlutfall af nýjum auð lenti hjá ríkustu hópunum í fyrra en að meðaltali áratuginn á undan. Sem þýðir að misskipting eigna jókst.

Á árinu 2021 urðu til 608 nýir millj­arðar króna í eigið fé hjá íslenskum heim­il­um. Sá hópur lands­manna sem til­heyrir þeim tíu pró­sentum sem höfðu hæstu tekj­urnar jók eign sína á árinu um 331 millj­arð króna. Það þýðir að 54,4 pró­sent af nýjum auð sem varð til í fyrra lenti hjá þessum hópi, sem telur 23.040 fjöl­skyld­ur. 

Þegar þróun á eignum og skuldum þjóð­ar­innar er skoðað aftur í tím­ann kemur í ljós að á árunum 2010 til 2020, á einum ára­tug, tók þessi efsta tíund að með­al­tali til sín 43,5 pró­sent af öllum nýjum auð sem varð til á ári. Því átti sú þróun sér stað á síð­asta ári að rík­ustu tíu pró­sent lands­manna tóku til sín mun hærra hlut­fall af nýjum auð en hóp­ur­inn hefur að jafn­aði gert ára­tug­inn á und­an.

Þetta má lesa úr nýjum tölum sem Hag­stofa Íslands birti í morgun um eignir og skuldir lands­manna. 

Þessi þróun á sér stað vegna þess að fjár­magnstekjur ruku upp á síð­asta ári. Þær hækk­uðu um 65 millj­arða króna. Alls fóru 81 pró­sent allra fjár­magnstekna til efstu tekju­tí­und­ar­inn­ar. Aðgerðir sem stjórn­völd og Seðla­banki Íslands gripu til vegna efna­hags­legra afleið­inga kór­ónu­veiru­far­ald­urs­ins spila stærsta rullu í þró­un­inni. Pen­ingar voru gerðir ódýr­ari og tæki­færi þeirra sem áttu fjár­magn til að ávaxta, til dæmis í hluta­bréfum og fast­eign­um, til að hagn­ast gríð­ar­lega urðu fjöl­mörg.

Hægt að græða mikið á fast­eigna­braski

Alls áttu íslensk heim­ili tæp­lega 6.125 millj­arða króna í eigið fé um síð­ustu ára­mót, sam­kvæmt skatt­fram­tölum þeirra. Hrein eign þeirra hefur auk­ist gríð­ar­lega frá árinu 2010, eða um 4.560 millj­arða króna. Fyrir vikið líta allar hag­tölur mun betur út. Skulda­staða íslenskra heim­ila hefur í heild batnað gríð­ar­lega. Ráð­andi stjórn­mála­menn stæra sig af þeirri þróun og segja hana til merkis um mikið heil­brigði í efna­hags­mál­um.

Flestir lands­menn eiga eina teg­und eigna sem hefur vaxið mikið í virði, fast­eign­ina sem þeir búa í. Það er enda þannig að tæp­lega 76 pró­sent af þeirri aukn­ingu sem orðið hefur á aukn­ingu á tíma­bil­inu er vegna hækk­andi fast­eigna­verðs. Slík hækkun eru ekki pen­ingar í hendi hjá þeim sem eiga eina eign, og þurfa að búa í henni, þótt auður verði til á blaði sam­hliða miklum hækk­un­um. Flestir þurfa að kaupa sér nýja eign ef þeir selja gömlu, og nýju eign­irnar hafa líka hækkað að jafn­aði jafn mikið í virði.

Þeir sem eiga hins vegar fleiri en eina fast­eign, og stunda áhættu­fjár­fest­ingar með slík­ar, geta hagn­ast vel á svona ástandi. Sam­kvæmt tölum frá Þjóð­skrá Íslands eru það á fimmta þús­und ein­stak­lingar og lög­að­il­ar, sem eiga á milli sín um 53 þús­und íbúð­ir. Í lok síð­asta árs áttu alls 71 ein­stak­l­ingar og 382 lög­­að­ilar fleiri en sex íbúð­ir, 155 ein­stak­l­ingar og 101 lög­­að­ilar eiga fimm íbúðir og 579 ein­stak­l­ingar og 165 lög­­að­ilar eiga fjórar íbúð­­ir. Fjöldi þeirra ein­stak­l­inga sem eiga þrjár íbúðir er 2.974 og fjöldi lög­­að­ila sem eiga sama magn íbúða er 285. Þá eiga 16.501 ein­stak­l­ingur og 688 lög­­að­ilar tvær íbúð­­ir. 

Afar senni­legt er að þorri þessa hóps til­heyri þeim tíu pró­sent lands­manna sem eru með hæstu tekj­urn­ar. Sá hópur hefur aukið eigið fé sitt í fast­eignum um 1.551 millj­arð króna frá árinu 2010. Það þýðir að 45 pró­sent af allri aukn­ingu á eigin fé heim­ila vegna hækk­unar á fast­eigna­verði fór til þessa hóps. 

Tæp­lega 90 pró­sent til tæp­lega þriðj­ungs

Af þeim 608 nýju millj­örðum króna sem urðu til í fyrra fóru, líkt og áður sagði, 331 millj­arður króna til efstu tíund­ar­inn­ar. Það er hlut­falls­lega mun meira en rík­asta lagið hefur tekið til sín áður. Hag­stofan birtir ekki frekara nið­ur­brot á því hvernig þessi nýi auður skipt­ist innan efstu tekju­tí­und­ar­innar frekar en fyrri ár. Þess í stað hefur tíðkast að stjórn­ar­and­stöðu­þing­menn hafa þurft að kalla eftir því nið­ur­broti og eftir nokkra mán­uði svarar svo fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra fyr­ir­spurn um hvernig eignir og skuldir efstu 0,1 pró­sent, 1 pró­sent og 5 pró­sent þjóð­ar­innar þró­uð­ust á síð­asta ári. 

Ef horft er á hversu stór hluti af þessum 608 millj­örðum króna lenti hjá rík­ustu 20 pró­sent lands­manna kemur í ljóst að þrjár af hverjum fjórum nýjum krónum sem urðu til fóru í vasa þess hóps. Alls 88 pró­sent fór til efstu þriggja tekju­tí­und­anna. 

Fátæk­ari helm­ingur lands­manna var sam­tals með nei­kvæða eig­in­fjár­stöðu upp á 66,8 millj­arða króna í árs­lok 2020. Hún batn­aði um fjóra millj­arða króna í fyrra en var samt enn nei­kvæð um 62,8 millj­arða króna um síð­ustu ára­mót, að uppi­stöðu vegna þess að eig­in­fjár­staða neðstu tekju­tí­und­ar­innar versn­aði umtals­vert. 

Alls hafa 4.560 millj­­arðar króna orðið hefur til í sam­­fé­lag­inu síðan 2010. Af þeim fóru 2.051 millj­arðar króna til þeirra tíu pró­senta þjóð­ar­innar voru með hæstar tekjur á hverjum tíma, eða 45 pró­sent. Ef horft er á hversu stór hluti end­aði hjá rík­asta fimmt­ungnum kemur í ljós að þangað röt­uðu 2.975 millj­arðar króna, eða 65 pró­sent af öllum nýjum auð. 

Verð­bréfa­eign van­metin

Síð­­­ustu tvö ár, 2020 og 2021, voru afar sér­­­stök vegna kór­ón­u­veiru­far­ald­­ur­s­ins. Stjórn­­völd og Seðla­­banki Íslands gripu til marg­hátt­aðra aðgerða sem hleyptu súr­efni inn í hag­­kerf­ið. Afleið­ing­­arnar hafa verið meðal ann­­ars verið þær að fast­eigna­verð og virði verð­bréfa hefur hækkað mik­ið, og eig­endur slíkra eigna á sama tíma ávaxtað fé sitt vel.

Í tölum Hag­­stofu Íslands um eigið fé lands­­manna er ekki tekið til­­lit til eigna þeirra í líf­eyr­is­­sjóðum lands­ins, sem sam­eig­in­­lega halda á 6.422 millj­­örðum króna af eignum lands­­manna, og eiga stóran hluta af öllum verð­bréfum sem gefin eru út hér­­­lend­­is. 

Þá er virði hluta­bréfa í inn­­­lendum og erlendum hluta­­fé­lögum líka reiknað á nafn­virði, ekki mark­aðsvirði. Það þýðir t.d. að ef ein­stak­l­ingur keypti hlut í skráðu félagi sem hefur tífald­­ast í verði fyrir ein­hverjum árum á 100 milljón króna þá er það virðið sem reiknað er inn í tölur Hag­­stof­unn­­ar, ekki einn millj­­arður króna, sem er verðið sem við­kom­andi myndi fá ef hann seldi hluta­bréf­in. Þetta skekkir eðli­­lega mjög allar upp­­­gefnar tölur um eigið fé, enda verð­bréf að meg­in­­upp­i­­­stöðu í eigu þess hluta þjóð­­ar­innar sem á mestar eign­­ir. 

Það sást skýst í grein­ingu á álagn­ingu opin­berra gjalda ein­stak­l­inga eftir tekju­­tí­undum sem Bjarni Bene­dikts­­son, fjár­­­mála- og efna­hags­ráð­herra, kynnti á rík­­is­­stjórn­­­ar­fundi 22. júní síð­­ast­lið­inn. 

Þar kom fram að þau  tíu pró­­sent lands­­manna sem höfðu mestar fjár­­­magnstekjur á síð­­asta ári tóku til sín 81 pró­­sent allra fjár­­­magnstekna ein­stak­l­inga á árinu 2021. Alls höfðu ein­stak­l­ingar 181 millj­­arð króna í fjár­­­magnstekjur í fyrra og því liggur fyrir að efsta tíund­in, sem telur nokkur þús­und fjöl­­skyld­­ur, var með tæp­­lega 147 millj­­arða króna í fjár­­­magnstekjur á síð­­asta ári. 

Heild­­ar­fjár­­­magnstekjur ein­stak­l­inga hækk­­uðu um 57 pró­­sent milli ára, eða alls um 65 millj­­arða króna. Mest hækk­­­aði sölu­hagn­aður hluta­bréfa sem var 69,5 millj­­­arðar króna á árinu 2021. Ljóst má vera að þorri þeirrar aukn­ingar lenti hjá efstu tekju­­tí­und­inni, sem er sá hópur sem á meg­in­þorra hluta­bréfa í eigu ein­stak­l­inga á Íslandi.

Ráð­­stöf­un­­ar­­tekjur efstu tekju­­tí­undar hækk­­uðu mest

Fjár­­­magnstekjur dreifast mun ójafnar en launa­­tekj­­ur. Þær lendi mun frekar hjá tekju­hæstu hópum lands­ins, sem eiga mestar eign­­ir. 

Í minn­is­­blaði um áður­nefnda grein­ing­u sem lagt var fyrir rík­­is­­stjórn er þetta stað­­fest. Þar kemur fram að hækk­­andi skatt­greiðslur efstu tekju­­tí­und­­ar­innar séu fyrst og síð­­­ast til­­komnar vegna þess að fjár­­­magnstekjur þeirra hafa stór­­aukist, enda greiðir þessi hópur 87 pró­­sent af öllum fjár­­­magnstekju­skatti. Þessar auknu tekjur gerðu það að verkum að inn­­heimtur fjár­­­magnstekju­skattur jókst um 73 pró­­sent, eða 16,3 millj­­arða króna, milli áranna 2020 og 2021. 

Heild­­ar­­tekj­­ur, hvort sem þær eru laun vegna vinna eða fjár­­­magnstekjur mynda, auk bóta, ráð­­stöf­un­­ar­­tekjur ein­stak­l­inga. Kaup­máttur ráð­­stöf­un­­ar­­tekna hækk­­aði að með­­al­tali um 5,1 pró­­sent á árinu 2021 og náði sú aukn­ing yfir allar tekju­­tí­und­­ir. Í minn­is­­blaði ráðu­­neyt­is­ins segir hins veg­­ar: „Mikil aukn­ing fjár­­­magnstekna gerir það að verkum að með­­al­­tal efstu tíund­­ar­innar hækkar mest.“

Þessar upp­­lýs­ing­­ar, að með­­al­­tal ráð­­stöf­un­­ar­­tekna hafi hækkað mest hjá tekju­hæstu tíu pró­­sent þjóð­­ar­inn­­ar, var ekki að finna í umfjöllun um grein­ing­una á vef stjórn­­­ar­ráðs­ins. Þess í stað voru birtar upp­­lýs­ingar um mið­­gildi kaup­máttar ráð­­stöf­un­­ar­­tekna, sem sýndu allt aðra mynd en með­­al­­tal myndi sýna.

Í umfjöll­un­inni var heldur ekki minnst á að 81 pró­­sent allra fjár­­­magnstekna hafi ratað til efstu tekju­­tí­und­­ar­innar á árinu 2021.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar