Mynd: Bára Huld Beck

Ríkustu tíu prósent landsmanna tóku til sín 81 prósent fjármagnstekna

Fjármagnstekjur einstaklinga jukust gríðarlega milli áranna 2020 og 2021, eða um 65 milljarða króna. Ríkustu tíu prósent landsmanna taka meginþorra fjármagnstekna til sín, eða 81 prósent þeirra. Alls er um að ræða tekjur upp á tæplega 147 milljarða króna. Ráðstöfunartekjur þessa hóps hækkuðu að meðaltali mest allra tekjuhópa á árinu 2021.

Þau tíu pró­sent lands­manna sem höfðu mestar fjár­magnstekjur á síð­asta ári tóku til sín 81 pró­sent allra fjár­magnstekna ein­stak­linga á árinu 2021. Alls höfðu ein­stak­lingar 181 millj­arð króna í fjár­magnstekjur í fyrra og því liggur fyrir að efsta tíund­in, sem telur nokkur þús­und fjöl­skyld­ur, var með tæp­lega 147 millj­arða króna í fjár­magnstekjur á síð­asta ári. 

Þetta kemur fram í grein­ing á álagn­ingu opin­berra gjalda ein­stak­linga eftir tekju­tí­undum sem Bjarni Bene­dikts­son, fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, kynnti á rík­is­stjórn­ar­fundi 22. júní síð­ast­lið­inn. 

Heild­ar­fjár­magnstekjur ein­stak­linga hækk­uðu um 57 pró­sent milli ára, eða alls um 65 millj­arða króna. Mest hækk­­aði sölu­hagn­aður hluta­bréfa sem var 69,5 millj­­arðar króna á árinu 2021. Ljóst má vera að þorri þeirrar aukn­ingar lenti hjá efstu tekju­tí­und­inni, sem er sá hópur sem á meg­in­þorra hluta­bréfa í eigu ein­stak­linga á Íslandi.

Sam­tals fengu 28.673 fjöl­­skyldur álagðan fjár­­­magnstekju­skatt og fjölg­aði þeim um 3.278 frá fyrra ári. 

Heild­­ar­­fjöldi fram­telj­enda var 317.567 í fyrra og því greiddu um níu pró­­sent fram­telj­enda fjár­­­magnstekju­skatt.

Morg­un­blaðið fékk minn­is­blaðið fyrst

Þegar umfjöllun um grein­ingu fjár­mála- og efna­hags­ráðu­neyt­is­ins á álagn­ingu opin­berra gjalda eftir tekju­tí­undum út frá skatt­fram­tölum var birt á vef stjórn­ar­ráðs­ins 23. júní síð­ast­lið­inn var lögð áhersla á að heild­ar­tekjur allra tekju­hópa hefðu hækkað og kaup­máttur auk­ist. Þar sagði enn fremur að skattar hefðu lækkað á alla tekju­hópa nema þá sem höfðu hæstu tekj­urn­ar. 

Þar var þó ekki að finna upp­lýs­ingar um hversu stórt hlut­verk stór­auknar fjár­magnstekjur leika í þess­ari nið­ur­stöðu, en þær hafa auk­ist gríð­ar­lega á tímum kór­ónu­veiru­far­ald­urs­ins, meðal ann­ars vegna ýmissa aðgerða sem stjórn­völd og Seðla­banki Íslands gripu til­.  

Kjarn­inn óskaði eftir að fá minn­is­blað um grein­ing­una sem lagt var fyrir rík­is­stjórn afhent skömmu eftir að rík­is­stjórn­ar­fund­inum lauk 22. júní. Það barst ekki fyrr en eftir ítrekun dag­inn eft­ir, þann 23. júní, skömmu áður en ráðu­neytið birti sína túlkun á töl­unum á vef stjórn­ar­ráðs­ins. 

Í milli­tíð­inni hafði Morg­un­blað­inu hins vegar verið afhent minn­is­blaðið og það birti frétt upp úr því í prentút­gáfu sinni og á vef með fyr­ir­sögn­inni „Tekju­hæstu greiða um helm­ing skatta“. Sá fjöl­mið­ill, sem end­ur­spegl­aði að öllu leyti túlkun ráðu­neyt­is­ins á nið­ur­stöðum grein­ing­ar­innar í frétt sinni, fékk því for­skot á aðra miðla þegar kom að birt­ingu á efn­inu. Þegar leitað var skýr­inga á þessu hjá fjár­mála- og efna­hags­ráðu­neyt­inu feng­ust þau svör að sam­skipta­leysi hefði verið um að kenna. 

Stutt er síðan að Banka­sýsla rík­is­ins, stofnun sem heyrir undir fjár­mála- og efna­hags­ráðu­neyt­ið, ákvað að afhenda Morg­un­blað­inu einum fjöl­miðla fyr­ir­fram til­kynn­ingu um að lög­fræði­legur ráð­gjafi hennar hefði kom­ist að þeirri nið­ur­stöðu að jafn­ræðis hafi verið gætt við sölu á hlut rík­is­ins í Íslands­banka.

Ráð­stöf­un­ar­tekjur efstu tekju­tí­undar hækk­uðu mest

Fjár­magnstekjur dreifast mun ójafnar en launa­tekj­ur. Þær lendi mun frekar hjá tekju­hæstu hópum lands­ins, sem eiga mestar eign­ir. 

Í minn­is­blaði um grein­ing­una sem lagt var fyrir rík­is­stjórn er þetta stað­fest. Þar kemur fram að hækk­andi skatt­greiðslur efstu tekju­tí­und­ar­innar séu fyrst og síð­ast til­komnar vegna þess að fjár­magnstekjur þeirra hafa stór­aukist, enda greiðir þessi hópur 87 pró­sent af öllum fjár­magnstekju­skatti. Þessar auknu tekjur gerðu það að verkum að inn­heimtur fjár­magnstekju­skattur jókst um 73 pró­sent, eða 16,3 millj­arða króna, milli áranna 2020 og 2021. 

Heild­ar­tekj­ur, hvort sem þær eru laun vegna vinna eða fjár­magnstekjur mynda, auk bóta, ráð­stöf­un­ar­tekjur ein­stak­linga. Kaup­máttur ráð­stöf­un­ar­tekna hækk­aði að með­al­tali um 5,1 pró­sent á árinu 2021 og náði sú aukn­ing yfir allar tekju­tí­und­ir. Í minn­is­blaði ráðu­neyt­is­ins segir hins veg­ar: „Mikil aukn­ing fjár­magnstekna gerir það að verkum að með­al­tal efstu tíund­ar­innar hækkar mest.“

Þessar upp­lýs­ing­ar, að með­al­tal ráð­stöf­un­ar­tekna hafi hækkað mest hjá tekju­hæstu tíu pró­sent þjóð­ar­inn­ar, er ekki að finna í umfjöllun um grein­ing­una á vef stjórn­ar­ráðs­ins. Þess í stað eru birtar upp­lýs­ingar um mið­gildi kaup­máttar ráð­stöf­un­ar­tekna, sem sýna allt aðra mynd en með­al­tal myndi sýna. Í umfjöll­un­inni er heldur ekki minnst á að 81 pró­sent allra fjár­magnstekna hafi ratað til efstu tekju­tí­und­ar­innar á árinu 2021.

Skatt­afsláttur sem lendir að mesta hjá rík­asta hópnum

Skipta má fjár­­­magnstekjum í arð, vexti, leigu og sölu­hagn­að. Þeir sem græða á því að nota pen­ing­anna sína í fjár­­­­­fest­ingar borga fjár­­­­­magnstekju­skatt. Sá skattur er 22 pró­­­sent, sem er mun lægra hlut­­­fall en greitt er af t.d. launa­­­tekj­um, þar sem skatt­hlut­­­fallið er frá 31,45 til 46,25 pró­­­sent eftir því hversu háar tekj­­­urnar eru. 

Nokkrar breyt­ingar voru gerðar í álagn­ingu fjár­­­­­magnstekju­skatts í upp­­hafi árs 2021. Eftir þær þarf til að mynda ekki að greiða skatt af vöxt­um, arði og sölu­hagn­aði hluta­bréfa á skipu­­­legum verð­bréfa­­­mark­aði sem var undir 300 þús­und krónum og frí­­­tekju­­­mark hjóna var hækkað upp í 600 þús­und krón­­­ur. Í ljósi þess að tekju­hæstu tíu pró­sent lands­manna eiga þorra þeirra hluta­bréfa sem ein­stak­lingar eiga hér­lendis liggur fyrir að þessi skatt­afsláttur lendir að uppi­stöðu hjá þeim hópi.

Auk þess er ein­ungis helm­ingur af útleigu íbúð­­­ar­hús­næðis til búsetu leigj­anda og sem fellur undir húsa­­­leig­u­lög skatt­­­skyldur ef ein íbúð er leigð út. Sá hópur sem er lík­leg­astur til að eiga fleiri en eina íbúð, og því stunda útleigu íbúð­ar­hús­næð­is, er efsta tekju­tí­und­in. 

Arð­greiðslur til ein­stak­l­inga 63,7 millj­­arðar

Það voru fleiri teg­undir af fjár­magnstekjum en sala hluta­bréfa sem juk­ust á árinu 2021.

Tekjur ein­stak­l­inga af arð­greiðslum voru til að mynda 63,7 millj­­arðar króna í fyrra og juk­ust um 23,8 pró­­sent. Aukn­ingin staf­aði aðal­­­lega af arði inn­­­lendra hluta­bréfa sem jókst um 19,8 millj­­arða króna á meðan arður af erlendum hluta­bréfum minn­k­aði um 7,5 millj­­arða króna. 

Arð­greiðslur síð­­asta árs voru greiddar út vegna frammi­­stöðu fyr­ir­tækja á árinu 2020, þegar kór­ón­u­veiru­far­ald­­ur­inn herj­­aði af fullum krafti á heim­inn og rík­­is­­sjóður var rek­inn með 144 millj­­arða króna halla, aðal­­­lega vegna umfangs­­mik­illa efna­hags­að­­gerða sem gripið var til vegna far­ald­­ur­s­ins og tekju­taps sem rekja mátti til hans. Í fyrra nam halla­­rekstur rík­­is­­sjóðs 130 millj­­örðum króna og því er sam­an­lagt tap hans á þeim tveimur árum sem kór­ón­u­veiru­far­ald­­ur­inn stóð yfir 274 millj­­arðar króna.

Auk þeirra efna­hags­að­­gerða sem stjórn­­völd gripu til, sem fólu meðal ann­­ars í sér marg­hátt­aðar styrkt­­ar­greiðslur til fyr­ir­tækja og veit­ingu á vaxta­­lausum lánum í formi frestaðra skatt­greiðslna, þá afnam Seðla­­banki Íslands hinn svo­­kall­aða sveiflu­­jöfn­un­­ar­auka sem jók útlána­­getu banka lands­ins um mörg hund­ruð millj­­arða króna og stýri­vextir voru lækk­­aðir niður í 0,75 pró­­sent. Þeir höfðu aldrei verið lægri. Þessar örv­un­ar­að­­gerðir gerðu það að verkum að til­­­færsla varð á fjár­­munum til fjár­­­magns­eig­enda.

Til við­­bótar við ofan­­greindar fjár­­­magnstekjur höfðu ein­stak­l­ingar alls 26,5 millj­­arða króna tekjur af vöxtum milli ára, sem er hækkun upp á 2,6 millj­­arða króna frá árinu 2020. Sú hækkun stafar aðal­­­lega af því að vextir á verð­bréfum hækk­­uðu um fimm millj­­arða króna en vextir af inn­­­stæðum í bönkum dróg­ust saman um 2,4 millj­­arða króna milli ára vegna lægri stýri­­vaxta. 

Þá námu leig­u­­tekjur alls 16,4 millj­­örðum króna og hækk­­uðu um 8,6 millj­­arða króna milli ára, en tæp­­lega átta þús­und fjöl­­skyldur gáfu upp leig­u­­tekj­­ur. Það eru 5,2 pró­­sent fleiri en það gerðu árið 2020.

Aðgerðir gegn skattsvikum fjár­­­magns­eig­enda boð­aðar

Í stjórn­­­­­­­ar­sátt­­­­mála rík­­­­is­­­­stjórn­­­­­­­ar­innar frá 30. nóv­­­­em­ber 2021 sagði að skatt­­­­mats­­­­reglur verði end­­­­ur­­­­skoð­aðar og að komið verði í veg fyrir „óeðli­­­­lega og óheil­brigða hvata til stofn­unar einka­hluta­­­­fé­laga“. Þar sagði að enn fremur verði reglu­verk í kringum tekju­til­­­­flutn­ing „tekið til end­­­­ur­­­­skoð­unar til að tryggja að þau sem hafa ein­­­­göngu fjár­­­­­­­magnstekjur reikni sér end­­­­ur­­­­gjald og greiði þannig útsvar.“

Engar frek­­­­ari skýr­ingar voru gefnar í sátt­­­­mál­­­­anum á því hvernig end­­­­ur­­­­mat á skatt­­­­mats­­­­reglum eigi að fara fram, hvaða óeðli­­­­legu og óheil­brigðu hvata eigi að koma í veg fyrir né hvernig tryggja eigi að þeir sem hafi ein­­­­göngu fjár­­­­­­­magnstekjur verði látnir greiða útsvar og þeirra mála sem er að finna á þing­­­­mála­­­­skrá rík­­­­is­­­­stjórn­­­­­­­ar­innar bera það með sér að fjalla um ofan­­­­greind atriði.

Kjarn­inn spurð­ist fyrir um hvað fælist í þessu stefn­u­­­máli rík­­­is­­­stjórn­­­­­ar­innar fyrr á þessu ári, en hvorki for­­­sæt­is- né fjár­­­­­mála- og efna­hags­ráðu­­­neytið gat svarað því.

Jóhann Páll Jóhanns­­­son, þing­­­maður Sam­­­fylk­ing­­­ar­inn­­­ar, lagði í kjöl­farið fram fyr­ir­­­spurn á Alþingi um sama mál, og fékk efn­is­­­legt svar við henni frá Bjarna Bene­dikts­­­syni, fjár­­­­­mála- og efna­hags­ráð­herra. 

Í því svari sagði að end­­­ur­­­skoðun skatt­­­mats­regln­anna, til að koma í veg fyrir óeðli­­­lega og óheil­brigða hvata til stofn­unar einka­hluta­­­fé­laga, feli í sér að skatt­­­mat á hlunn­indum og reglur um reiknað end­­­ur­­­gjald verði teknar til ein­hvers­­­konar end­­­ur­­­skoð­un­­­ar. 

Jóhann Páll Jóhannsson, þingmaður Samfylkingarinnar.
Mynd: Bára Huld Beck

Þeir sem eiga einka­hluta­­­fé­lag utan um ein­hvers­­­konar rekstur eiga að reikna sér laun fyrir þá vinnu sem felst í rekstr­in­um, sem getur eðli máls­ins sam­­­kvæmt verið alls­­­kon­­­ar. Rík­­­is­skatt­­­stjóri setur árlega reglur um hver lág­­­marks­­­laun fyrir störf eigi að vera.

Munur á skatt­­pró­­sentu getur falið í sér hvata

Í svari Bjarna sagði að gætt hafi „til­hneig­ingar til þess að þeir sem telja fram launa­­­tekjur á grund­velli reikn­aðs end­­­ur­gjalds gangi út frá lægstu við­mið­unum sem regl­­­urnar heim­ila og greiði sér í rík­­­­­ari mæli út hagnað eða arð af rekstri. Af því leiðir að þeir sem telja fram lægra reiknað end­­­ur­­­gjald en rétt mætti telja að séu tekjur þeirra í reynd greiða lægri tekju­skatt til rík­­­is­­­sjóðs en þeir sem starfa hjá ótengdum vinn­u­veit­end­­­um. Lægri reiknuð laun þýða enn fremur að greitt er lægra trygg­inga­gjald og iðgjald til líf­eyr­is­­­sjóðs en ella væri.“

Bjarni sagði að munur á tekju­skatti ann­­ars vegar og sam­an­lögðum skatt­greiðslum vegna arðs og hagn­aðar hins vegar geta falið í sér hvata til að stofna félag utan um atvinn­u­­­rekstur svo hagn­aður skatt­­­legg­ist í lægra hlut­­­falli en efsta þrep­inu. „Þessu til við­­­bótar er hætta á að því að lög­­­að­ilar og þeir sem stunda sjálf­­­stæðan atvinn­u­­­rekstur gjald­­­færi útgjöld á rekstur sem rétt væri að þeir beri per­­­són­u­­­lega af launa­­­tekjum sín­­­um. Í því felst ígildi hlunn­inda eða tekna sem hvorki er greiddur tekju­skattur af í rík­­­is­­­sjóð né launa­tengd gjöld. Einnig að virð­is­auka­skattur af einka­­­kostn­aði sé tal­inn fram sem inn­­­skattur þannig að skil á virð­is­auka­skatti í rík­­­is­­­sjóð verði lægri sem því nem­­­ur.“

Ætla að skipa starfs­hóp

Jóhann Páll spurði einnig af hverju það hafi ekki verið gripið fyrr til aðgerða til að sporna við þessum hvötum sem eru inn­­­­­byggðir inn í skatt­­­mats­­­kerfi Íslands. Í svari ráð­herra var því ekki svarað beint heldur þar þar meðal ann­­­ars að í öðrum löndum hafi verið farnar „ýmsar aðrar leiðir en hér á landi til að reyna að sam­ræma skatt­lagn­ingu á tekjur af mis­­­mun­andi upp­­­runa en ljóst er að það getur verið vanda­­­samt í fram­­­kvæmd.“

Fjár­­­­­mála- og efna­hags­ráð­herra sagði að rík­­­is­­­stjórnin ætli sér að koma í veg fyrir þessa hvata, í sam­ræmi við fyr­ir­heit í stjórn­­­­­ar­sátt­­­mála, með því að stofna sér­­­stakan starfs­hóp um verk­efn­ið. Erindi þess hóps verður skil­­­greint í skip­un­­­ar­bréfi. „Þar verður m.a. kveðið á um end­­­ur­­­skoðun og ein­­­földun reglna um reiknað end­­­ur­­­gjald í eigin atvinn­u­­­rekstri og sam­­­spil við skatt­lagn­ingu á hagnað og arð sem og skatt­­­mat vegna hlunn­inda og úttekta eig­enda úr félög­­­um.“

Sá starfs­hópur hefur enn ekki verið skip­að­­ur.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar