Þegar það er orðið rangt að hjálpa

Auglýsing

Fyrir nokkrum dögum rakst ég á grein í Stund­inni sem fjall­aði um upp­færða like-tak­ann á Face­book – eða öllu heldur um nýju geð­lýsandi táknin sem okkur bjóð­ast nú og við getum notað til að tjá ást, reiði og sorg. Þarna var rætt við íslenskan sál­fræð­ing og jafn­framt vitnað í við­vör­un­ar­orð Larry D. Rosen nokk­urs, sál­fræði­pró­fess­ors við Kali­forn­íu­há­skóla: „Líf okkar hefur verið smættað á þann veg að við finnum leiðir til að tjá til­finn­ingar okkar með minnsta mögu­lega átaki. Ef það að ýta á „leið­ur“ takk­ann fær okkur til að líða eins og við höfum tjáð djúpa til­finn­ingu í örskamma stund, þá erum við í vanda,“ segir hann.

Þessi orð sál­fræð­ings­ins fengu mig til að hugsa um netið sem slíkt og áhrifin sem það hefur á heil­ann að fletta frétta­síðum og skrolla upp og niður eftir sam­fé­lags­miðlum á hverjum degi. Það hlýtur að setja sitt mark á heil­ann þegar mann­eskja sest nývöknuð við tölv­una með kaffi­boll­ann og það fyrsta sem blasir við henni er lim­lest barns­lík. Og því næst mynda­röð af lík­um, af börnum jafnt sem full­orðn­um, sem hafa reynt að flýja stríð. Þegar aðrar eins fréttir eru dag­legt brauð þá hlýtur það – já, bara hlýtur – að hafa áhrif á mót­töku­stöð­ina, heil­ann.

Þegar ég eyddi Gylfa Ægis

Sumir kunn­ingjar mínir á Face­book pósta myndum sem þessum hvenær sem færi gefst. Ég lít á það sem sið­ferð­is­lega skyldu mína að staldra við myndir af dánum börnum fólks á flótta og ég neyði sjálfa mig líka til að staldra við myndir af barna­fjöldamorðum í Palest­ínu. En þegar Gylfi Ægis­son, þáver­andi Face­book-vinur minn, póstaði mynd af barns­líki án höf­uðs – af því að honum var svo mikið í mun að vara við múslimum – þá fékk ég nóg. Ég eyddi hon­um!

Auglýsing

Þó að hann sé fjar­skyldur frændi minn og ágætis karl, að sögn pabba míns, og ég finni til með honum fyrir að vera svona fullur af mann­fyr­ir­litn­ingu og for­dómum gagn­vart sam­kyn­hneigðum og líka fólki sem er kennt við trú á spá­mann­inn Múhammeð.

Ég hafði skrifað for­dómana á eitt­hvað sem hann hlyti að hafa upp­lifað í blautri barn­æsku og ekki borið gæfu til að skilja betur en svo að ráð­ast með hat­ursá­róðri á sak­laust fólk. Og satt að segja er ég ennþá með vott af sam­visku­biti yfir að hafa eytt hon­um, enda trúi ég því að fólk geti verið ágætt inn við beinið þó að það burð­ist með myglaða for­dóma. Og maður á auð­vitað ekki að eyða fólki. En ég geri það samt á Face­book – og vona bara að sem fæstir sál­fræð­ingar komi til með að lesa þessa játn­ingu.

Frekar en að eyða Gylfa hefði ég viljað rök­ræða við hann yfir kaffi­sopa til að reyna að skilja ógæfu hans, þessa brengl­uðu sýn á mann­eskj­urn­ar. En það eru tak­mörk fyrir því hvað ég get séð mörg lim­lest barns­lík á dag, alls óvið­búin hryll­ingnum þegar ég opna net­vafra til að tsjilla aðeins og spjalla við vini. Mér bregður alltaf jafn mikið við að sjá ljós­mynd af dánu barni, sama hversu oft á dag ég rekst á slíka mynd. En allar þessar myndir eru farnar að hafa áhrif á hegðun mína. Nú skrolla ég æ oftar fram­hjá þeim, óþarf­lega hratt en þyk­ist þó ekki sjá þær. Og ég tel mér trú um að í dag­legu lífi myndi ég aldrei ganga fram­hjá veiku barni án þess að stað­næm­ast til að hjálpa, þó að ég skrolli stundum fram­hjá veikum börnum á net­inu.

Eymd í nán­asta umhverfi

Netið hefur gert mig harðsvíraða. Svo harðsvíraða að ég gekk fram­hjá veikum og þjáðum manni um dag­inn án þess að taka eftir hon­um. Hann var ekki á net­inu heldur í raun­heim­um, á járn­brauta­stöð í Berlín. Sjáðu, mamma! hróp­aði sonur minn og tog­aði ákaft í mig. Hvað, elskan? spurði ég ann­ars hug­ar. Mað­ur­inn, hann er veik­ur! sagði sonur minn. Ég leit í kringum mig og sá mann sem sat svo fram­lágur í hjóla­stól að veðr­aður stóll­inn virt­ist tómur að aft­an­verðu séð. Ég hefði stikað þarna fram­hjá ef sonur minn hefði ekki togað í mig, rétt eins og ég er vön að stika fram­hjá veiku og svöngu fólki í nán­asta umhverfi mínu, sífellt van­ari því að hunsa það því fólkið er ekki – eða að minnsta kosti sjaldn­ast – á barns­aldri. Birt­ing­ar­mynd eymdar þeirra bliknar í sam­an­burði við það sem ég sé nokkrum sinnum á dag í tölv­unni minni, jafn­vel þótt þau séu þarna, beint fyrir framan mig.

Þau eru

Þau eru út um alla Evr­ópu með biðj­andi augu, hor­aða lík­ama og von­leysi í hverri hreyf­ingu. Sum varla af ung­lings­aldri, önnur fram­lág af elli, ein­hver með börn sem iða í veikluðu fangi og stundum eru börnin veik, kannski, ég veit það bara ekki, því ég spyr þau ekki að því heldur hraða mér fram­hjá þeim í hvert skipti sem ég rölti út í búð eða á leik­skól­ann að sækja son minn.

Þau koma héðan og það­an, frá ýmsum löndum og menn­ing­ar­heimum – líka fjöl­breyttum menn­ing­ar­heimum innan eins og sama sam­fé­lags­ins. Kannski hafa þau ein­hver tím­ann aðhyllst ein­hver trú­ar­brögð – eða ekki. Sum eru fædd í Þýska­landi, sum í Sýr­landi, ein­hver í Rúm­eníu eða fyrrum Júgóslavíu; sum flýja stríð, ein­hver eru fædd á göt­unni, önnur hafa dottið í gegnum svarta glufu í kerf­inu, ósýni­legar jök­ul­sprung­ur, eins og fólkið sem ég las um í The Guar­dian um dag­inn sem hafði aldrei gert ráð fyrir að verða heim­il­is­laust en svo bara gerð­ist það því gluf­urnar leyn­ast þar sem síst skyldi. Guð má vita hvaðan þau koma og hverjar sögur þeirra eru. Þau bara ... eru.

Eymd ann­arra venst

Sum þeirra sé ég betur en önn­ur. Síð­ast­liðið vor fór ég til Par­ísar að kynna skáld­sögu og rölti um borg­ina með kynn­ing­ar­full­trúa for­lags­ins, létt­stígri, Par­ís­ar­vanri konu sem gekk svo hratt að hún var strax komin fram úr mér þegar ég staldr­aði við hjá feðgum sem hírð­ust á göt­unni, mað­ur­inn með son sinn í fang­inu að betla.

Mað­ur­inn var á aldur við mann­inn minn, son­ur­inn á aldur við son minn. Hrærð fálm­aði ég eftir vesk­inu en þá var konan komin svo langt áleiðis að ég kunni ekki við að biðja hana um að stoppa og hrað­aði mér á eftir henni. Leið okkar lá á bistró, eins fínan bistró og þeir ger­ast í iðrum Par­ís­ar, og ég sat þar næstu klukku­stund­irnar og borð­aði þrí­réttað með kökk­inn í háls­inum en gat ekki sagt gest­gjaf­anum að ég hefði rétt í þessu séð mann­inn minn og son minn hungr­aða á göt­unni og gæti ekki hætt að hugsa um þá. Talið barst að vísu að heim­il­is­lausa fólk­inu og hún sagð­ist hafa átt erfitt með það fyrst eftir að hún flutti til Par­ís­ar, en hefði svo van­ist því eins og allir aðrir – svo langt sem það næði.

Eymd ann­arra venst nefni­lega.

Við venj­umst því að horfa á fólk svelta fyrir framan okk­ur. Úti á götum og strætum og á bað­ströndum vítt og breitt um álf­una. Já, hvar sem er; ég upp­lifði það síð­asta sumar að sóla mig á strönd sunn­ar­lega á Ítalíu og reyna að ímynda mér að grind­hor­uðu menn­irnir með hung­ur­glampa í augum og klyfj­aðir sölu­varn­ingi í flæð­ar­mál­inu væru ímyndun mín, eins konar martrað­ar­kenndur sól­sting­ur.

Þjáðar mann­eskjur verða eins og hver önnur mynd á face­book sem gæti allt eins verið fótó­sjopp­uð.

Mann­eskja utan sam­fé­lags­ins

Mað­ur­inn í hjóla­stólnum gæti verið dáinn núna. Það lagði af honum hræði­legan daun, stybbu eins og ég ímynda mér að sé af líki sem hefur ekki fund­ist strax. Ég staldr­aði við hjá honum en reyndi að halda syni mínum sem lengst frá ver­unni sem líkt­ist varla mann­eskju leng­ur. Í kjöl­farið stað­næmd­ist ung kona hjá okkur og við reyndum að bjóða mann­inum vatn að drekka og buð­umst til að hringja á sjúkra­bíl. Hann not­aði þá litlu krafta sem hann hafði til að banda okkur frá sér, reis upp með óráð í aug­unum og hrundi svo aftur niður þannig að efri hluti búks­ins féll ofan á hné hans. Við hörf­uðum og þótt­umst hafa gert skyldu okkar en auð­vitað áttum við að hringja á sjúkra­bíl.

En við létum gott heita, búnar að virða hann fyrir okkur eins og ljós­mynd sem sam­viskan skipar manni að skoða á skjánum áður en maður skrollar áfram og gerir sitt besta til að gleyma henni. Vanda­málið bara að barnið gleymir ekki svo glatt.

Dó mað­ur­inn hjá lest­inni? spurði sonur minn dag­inn eft­ir.

Ég veit það ekki, ást­in, svar­aði ég og hafði allt í einu ekki geð í mér til að fegra ver­öld­ina fyrir fimm ára barni. Því meðan ég fegra heim­inn er lítil von til þess að hann verði betri þegar sonur minn vex úr grasi.

Af hverju kom lækn­ir­inn ekki? spurði hann þá.

Átti ég að segja honum að mamma hans hefði ekki lagt í að hringja á hjálp út af mann­eskju sem sam­fé­lagið gerir ekki ráð fyr­ir?

Ég náði ekki að hugsa upp svar áður en hann bar upp næstu spurn­ingu: Var mað­ur­inn einu sinni lít­ill strákur eins og ég?

Sak­felld fyrir að hjálpa

Þegar eymd ann­arra er orðin sjálf­sögð í flestum þeim borgum sem eiga að kall­ast sið­menntuð sam­fé­lög, eymd þeirra sem eiga hvergi húsa­skjól eða lág­marks­rétt­indi, er hætt við að yfir­völd geti sett glóru­laus lög án þess að almenn­ingur kippi sér upp við það.

Fyrir nokkrum dögum var Lis­beth Zornig, rit­höf­undur og fyrr­ver­andi umboðs­maður barna í Dan­mörku, sak­felld fyrir að smygla fólki. Eða rétt­ara sagt: Hún bauð dauð­þreyttu fólki frá Sýr­landi bílfar þegar hún keyrði fram á hóp flótta­manna á þjóð­veg­in­um.

Sam­kvæmt dönskum lögum er ólög­legt að flytja fólk á milli staða sem hefur ekki dval­ar­leyfi. Zornig – sem kvaðst ekki hafa vitað að það væri bannað að ferja putta­ferða­langa – var á leið til Kaup­manna­hafn­ar. Henni fannst ástæðu­laust að keyra þetta ein og leyfa ekki fólk­inu að nýta plássið í bílnum svo hún ók með bæði full­orðna og börn til Sol­rød, rétt sunnan við Kaup­manna­höfn.

Eig­in­maður hennar var jafn­framt sak­felldur fyrir að hafa boðið fólk­inu upp á kaffi og kökur og síðan ekið því á járn­braut­ar­stöð þar sem það keypti sér miða til Sví­þjóð­ar. Hjón­unum er gert að greiða sekt sem jafn­gildir 430.000 íslenskum krón­um.

Á vef Rík­is­út­varps­ins má lesa að alls hafi 279 Danir verið ákærðir fyrir aðstoð við flótta­fólk það sem af er vetri.

Mannúð í nafni sjálfs­virð­ingar

Hvar erum við stödd þegar það er orðið sak­næmt að hjálpa öðrum mann­eskj­um?

Við lifum á tímum þegar lög og reglu­gerðir í mál­efnum fólks í leit að vernd virð­ast ekki meika neinn sens lengur og einmitt það er hættu­legt. Það verður að vera vit í lög­un­um, ann­ars er hætt við því að fólk hætti að virða þau.

Nú er ástand mála þannig að millj­ónir manna eru á ver­gangi af mis­jöfnum ástæðum en allt þetta fólk hrópar á hjálp. Það þýðir að ráða­menn verða að end­ur­skoða lög og reglu­gerðir og víkka út rammann svo það megi hjálpa svo miklu fleirum en við gerum nú. Lögin þurfa að vera þannig að þau forði okkur frá sinnu­leysi frekar en að stuðla að því, sér­stak­lega nú þegar veru­leik­inn minnir einna helst á in-yer-face-­leik­sýn­ingu sem hefur engin áhrif á áhorf­endur leng­ur. 

Sem betur fer mót­mælir almenn­ingur á Íslandi reglu­lega þegar það á að senda mann­eskjur í leit að vernd út á guð og gadd­inn. Við höm­umst á þessum geð­lýsandi táknum til að ákallið megi brjót­ast í gegnum varn­ar­vegg ráða­manna, Útlend­inga­stofn­un. En það þarf að herja á ráða­menn­ina, sér­stak­lega núna þegar fer að stytt­ast í kosn­ing­ar, og láta vita af því að við, bæði sem þjóð og mann­eskj­ur, viljum fá að sýna þá mannúð sem sjálfs­virð­ingin býður okkur en ekki bara hlæja og gráta og reið­ast yfir myndum í gegnum geð­lýsandi tákn og telja okkur trú um að þannig séum við búin að gera okk­ar, þjást með hinum þjáða í netheim­um. Þá erum við í vanda!

Íslendingar eyddu minna erlendis
Í júlí var mesti samdráttur í kortaveltu Íslendinga erlendis síðan í október 2009, alls dróst veltan saman um 5,3 prósent. Færri brottfarir Íslendinga í kjölfar falls WOW air skýra að hluta til samdráttinn.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Stefán Ólafsson
Verðbólguskot gengur yfir
Kjarninn 22. ágúst 2019
Pólverjar rjúfa 20 þúsund íbúa múrinn á Íslandi
Pólskum ríkisborgurum fjölgaði hér á landi um 5 prósent á átta mánuðum.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Hörður Arnarson
Hið rétta um raforkuverð til stórnotenda
Kjarninn 22. ágúst 2019
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Miðflokksins.
Leggur til að Bretland gerist tímabundið aðili að EES-samningnum
Formaður Miðflokksins og fyrrverandi forsætisráðherra telur að Bretar muni blómstra eftir útgöngu úr Evrópusambandinu.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Vilja koma í veg fyrir að almannaheillafélög verði misnotuð
Nýr fræðslubæklingur hefur verið gefinn út sem beinist að því að fræða almannaheillafélög um góða stjórnarhætti til að koma í veg fyrir að starfsemi þeirra sé misnotuð.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Raunlækkun á fasteignaverði síðustu 12 mánuði
Tólf mánaða hækkun vísitölu íbúðaverðs á höfuðborgarsvæðinu náði rúmlega átta ára lágmarki í júlí þegar hún mældist einungis 2,93 prósent. Á sama tíma mældist tólf mánaða verðbólga 3,1 prósent.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Hreiðar Már Sigurðsson við meðferð CLN-málsins í héraði í sumar. Þar voru allir sakborningar sýknaðir.
CLN-málinu áfrýjað til Landsréttar
Hinu svokallaða CLN-máli gegn æðstu stjórnendum Kaupþings hefur verið áfrýjað til Landsréttar. Málið hefur flækst fram og til baka í dómskerfinu árum saman og búið er að greiða til baka hluta þeirra fjármuna sem taldir voru tapaðir.
Kjarninn 22. ágúst 2019
Meira úr sama flokkiSleggjan
None