Ofbeldisborgin sem fékk strætó

Höfuðborg Kólumbíu, Bogota, hefur tekið gríðarlega miklum greytingum á undanförnum árum. Eitt sinn var borgin alræmd fyrir glæpi, en nú er öldin önnur.

Herdís Sigurgrímsdóttir
Enrique Peñalosa
Auglýsing

Þið hafið heyrt um sjónvarpsseríuna Narcos, er það ekki? Gerist í Kólumbíu árið 1992; meginstefin eru ofbeldi, eiturlyf og almenn spilling. Í lok síðustu aldar voru þetta lykilorðin sem flestir tengdu við landið Kólumbíu. Höfuðborgin Bogota var gjarnan kölluð ein af verstu borgum í heimi. Mitt í allri spillingunni stóðu hins vegar upp tveir óháðir stjórnmálamenn sem áttu eftir að breyta ásýnd og anda borgarinnar. Það byrjaði allt á því að háskólarektor sýndi 2000 stúdentum rassinn. Bókstaflega.       

Síðustu helgi var annar af þessum tveimur verið kjörinn borgarstjóri á ný og hefur sögulegt tækifæri til að breyta borginni til batnaðar. Nú er nefnilega sterkur meðbyr í friðarviðræðum Kólumbíustjórnar við FARC-skæruliðana. Á miðvikudaginn var samþykkti Juan Santos, forseti Kólumbíu, vopnahlé við FARC-skæruliðana. Í september var gert samkomulag um rannsókn og refsingar fyrir stríðsglæpi, eitt af mörgum lykilskrefum í átt að varanlegum friði. Vonir standa til að með vorinu ljúki þessu lengsta skæruliðastríði Suður-Ameríku, sem hefur staðið í ríflega hálfa öld.

Auglýsing

Santos Kólumbíuforseti vonast til að friðarsamningar verði undirritaðir í mars á næsta ári.

Andlegur faðir Jóns Gnarr

Aftur til Bogotá. Árið er 1993. Antanas Mockus er rektor í Universidad Nacional de Colombia. Örvænting yfir þjóðfélagsmálum og ástandi háskólans veldur stöðugum óeirðum í háskólanum. Mockus stendur á sviðinu í aðalsal háskólans en það heyrist ekkert í honum fyrir ólátum. Stúdentarnir ætla enn einu sinni að búa hann niður af sviðinu.

Til þess að fá þögn varð hann að koma þeim í opna skjöldu. Um kvöldið sýndu allar sjónvarpsstöðvar hvernig hann greip fumlaust um beltissylgjuna, leysti niður um sig buxurnar og glennti beran afturendann út í háskólasalinn. Mockus neyddist til að segja af sér eftir þetta.

Svo leið að sveitarstjórnarkosningunum 1995. Almenningur var búinn að fá nóg af spilltum stjórnmálamönnum og kosningaloforðum sem eru orðin tóm. Fólk vildi fá “el loco Antanas” sem borgarstjóra.

Í kosningabaráttunni leiddist hann út í hópslagsmál í miðjum kappræðum og hoppaði um borgina í ofurhetjubúningi og tíndi rusl. Það var kannski einmitt þetta sem gerði að fólk treysti honum. Hann var bara venjulegur maður, ekki hluti af fágaðri og spilltri stjórnmálaelítu.


Narcos dregur upp mynd af eiturlyfjahringnum Medellin og höfuðpaurnum Pablo Escobar, alræmdasta Kólumbíumanni fyrr og síðar. Margt hefur breyst til batnaðar í Kólumbíu síðan hann var og hét.

Trúðslæti með alvarlegum undirtóni

Mockus er stærðfræðingur að mennt, heimspekingur af ástríðu og kennari í eðli sínu. Hann notaði næstu fjögur árin í að breyta því hvernig borgarbúar hugsa og haga sér. Hann vildi að fólk gerði sér betur grein fyrir því að landlægt ofbeldi og mannskæð umferð ætti að allnokkru leiti rætur í hegðan almennings.

Til að kenna bætta hegðun í umferðinni réði hann látbragðsleikara til að stjórna umferðinni, hrósa þeim sem hegðuðu sér vel og hæðast að þeim sem brutu reglurnar. Háð og spé hefur sterkari fælingarmátt í Bogotá en umferðarsektir, sagði hann. Á nokkrum árum fækkaði dauðaslysum í umferðinni um helming. Þegar vatnsskortur svarf að borginni bauð hann sjónvarpsfólki með sér í sturtu og ráðlagði fólki að skrúfa fyrir vatnið meðan það setti sjampó í hárið. Vatnsveita borgarinnar segir að vatnsnotkun hafi minnkað um 40% eftir að fólk fór að huga að vatnsnotkuninni.

Gjörningur sem vekur til umhugsunar

Hann skar upp herör gegn ofbeldi, sérstaklega heimilisofbeldi. Sjónvarpsmyndavélarnar sýndu hann gefa börnum og fullorðnum „bólusetningu við ofbeldi”. Allir fengu nokkra saltvatnsdropa á tunguna. Þetta kann að hljóma eins og barnalegur gjörningur, en aðalatriðið var að ná athygli fólks. Sjónvarpsmyndavélarnar voru mættar á staðinn og fréttastofurnar sendu líka út orðin sem hann beindi til fullorðinna um að draga djúpt andann áður en tilfinningarnar leiddu fólk til ofbeldis.


Heimildarmyndin Cities on Speed – Bogota Change lýsir því hvernig Antanas Mockus náði að hrífa borgarbúa í Bogotá með sér, frá rassasýningum til gulrótalaganna og ofbeldisbólusetninga. Seinni hluti myndarinnar fjallar um arftaka hans, Enrique Peñalosa, sem nú er nýendurkjörinn borgarstjóri.

Eitt það síðasta sem hann gerði í embætti var að biðla til ríkari íbúa Bogotá um að borga 10 prósent aukaskatt af fúsum og frjálsum vilja. Margir hnussuðu og höfðu enga trú á tiltækinu en þurftu að éta hattinn sinn. Peningarnir streymdu inn, um tvær milljónir Bandaríkjadala, til marks um vinsældir og tiltrú fólks á borgarstjóranum.

Harkalegt en áhrifaríkt

Árið 1998 var komið að næsta hugsjónamanni í borgarstjórastólnum. Enrique Peñalosa tók við góðu búi, bæði fjárhagslega og samfélagslega, eftir vitundarvakningu Mockusar. Peñalosa byggði líka á heimspeki með almannahagsmuni að leiðarljósi, en nú véku gjörningar og hugvekjur Mockusar fyrir áþreifanlegri andlitslyftingu.

Peñalosa vildi að borgarskipulagið gefi öllum borgarbúum jöfn tækifæri. Í fátækrahverfum Bogotá skorti hreint vatn og rafmagn. Skólarnir gátu ekki tekið á móti öllum börnum. Hann réðst til verks. Hann hlaut gagnrýni fyrir að taka lóðir eignarnámi og rífa niður byggingar í fátækrahverfunum með stuttum eða engum fyrirvara til að byggja betra húsnæði.

Þó má segja honum til tekna að hann hélt síður en svo hlífiskildi yfir ríkum. Í miðri Bogotá gátu ríkustu borgarbúarnir áður fengið aðgang að flennistórum einkagarði sem tilheyrði ríkmannaklúbbi. Þann garð tók Peñalosa eignarnámi, reif niður girðingarnar og setti upp leik- og íþróttasvæði til að almenningur gæti notið grænna svæða í miðri Bogotá

Borg þar sem hinir ríku taka strætó

Ásýnd borgarinnar hafði ekki breyst mikið í valdatíð Mockusar, en nú tók hún stakkaskiptum. Stærsti þyrnirinn í augum Peñalosa var bílaumferðin. Hinir fátækustu treysta á tilviljanakenndar einkareknar strætóferðir, sem taka langan tíma því umferðin er svo þung. Markmið hans er “ekki að hinir fátæku geti keyrt um í bílum, heldur að hinir ríku séu til í að taka strætó”.

Aðalumferðaræðunum var deilt upp. Þar sem áður var margra akreina haf af einkabílum voru tvær akreinar í miðjunni teknar undir hraðstrætókerfið Transmilenio. Strætóarnir sátu ekki fastir í umferðinni og farþegar svifu milli borgarhluta. Ferð sem áður tók rúma tvo tíma styttist nú um rúman helming. Kerfið hefur æ síðan verið ákaflega vinsælt og hefur sífellt sprengt utan af sér allar umbætur og viðbætur, með allt að einni og hálfri milljón notenda á dag.

Við hlið bílaumferðarinnar komu hjólahraðbrautir. Og það voru ekki krampakenndar tilraunir, með 200 metra hjólastígabútum á stangli, eins og þekkist í sumum borgum. Ónei. Hann gekk ákveðið til verks og lét á þremur árum leggja 300 kílómetra af hjólastígum meðfram aðalumferðaræðum borgarinnar.

Til að draga úr umferð á háannatímum setti hann upp kerfi, Pico y placa, þar sem fólki var bannað að keyra á háannatíma tvo daga í viku, til skiptis eftir síðasta tölustaf í bílnúmerinu. Enn þann dag í dag má til dæmis ekki keyra bíla með númer sem enda á 8 á háannatíma á mánudögum og fimmtudögum. Þetta er ekki fullkomið kerfi. Ríkir borgarbúar hafa komist fram hjá því með því að eiga tvo bíla, svo þeir geti alltaf keyrt a.m.k. annan þeirra. En það dró verulega úr umferð fyrst eftir að það var kynnt.

2015: Peñalosa verður borgarstjóri á ný

Um nýliðna helgi voru sveitarstjórnarkosningar í Kólumbíu og þar bar til tíðinda að Peñalosa náði á ný kjöri sem borgarstjóri í Bogotá. Síðustu tólf árin hefur vinstriflokkurinn Polo verið við völd og hvert spillingarmálið rakið annað. Síðustu fjögur árin hafa sex borgarstjórar komið og farið, eftir að Samuel Rojas var sviptur embætti fyrir frændhygli og aðra spillingu.


Fyrir tveimur árum var Bogotá kosin versta borg Suður-Ameríku til að búa í, (þó það mat hafi síðar verið dregið í efa). Umferðin er verri en hún var og glæpamenn eiga til að brjótast inn í bíla sem sitja fastir í umferð. Þó glæpatíðnin hafi lækkað verulega síðan í lok síðustu aldar, þá er hún enn há. Transmilenio strætóarnir eru svo fullir að fólk sér vasaþjófa stela eigum sínum en getur ekki að því gert því hendurnar eru klemmdar með síðum. Þá man fólk eftir Peñalosa og vonar að hann bjargi málum. Miðað við alla styrkina sem runnu í kosningasjóð hans frá byggingafyrirtækjum, þá búast líklega margir við stórræðum þegar hann kemur til valda aftur.

Mögulega friður í augsýn

Stóru góðu fréttirnar í Kólumbíu eru augljóslega friðarviðræður stjórnvalda við FARC skæruliðana. Þær hafa gengið upp og ofan, eins og oft vill verða en forsetinn er vongóður um að endanlegt friðarsamkomulag náist næsta vor. Það að kosningarnar hafi farið fram á friðsælan hátt er mikilvægt út af fyrir sig. Það að öfgahægri- og vinstrimenn hafi fengið lakt gengi eru líka góðar fréttir. Mögulega, og vonandi, stendur Peñalosa nú á ný með gullið tækifæri í höndunum til að skapa góða, friðsæla og örugga borg.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Anna Dóra Antonsdóttir
Útskýring – leikrit í einum þætti
Kjarninn 14. maí 2021
Byggingar ratsjárstöðvarinnar á Heiðarfjalli hafa að mestu leyti verið jafnaðar við jörðu. Þó er enn mikið magn spilliefna á svæðinu.
Ríkið ráðist í hreinsun spilliefna við ratsjárstöð Bandaríkjahers á Heiðarfjalli
Á Heiðarfjalli er að finna í jörðu úrgangs- og spilliefni frá þeim tíma sem eftirlitsstöð Bandaríkjahers var í rekstri á fjallinu. Landeigendur hafa um áratuga skeið reynt að leita réttar síns vegna mengunarinnar.
Kjarninn 14. maí 2021
DV hefur ráðið nýjan ritstjóra til starfa.
Björn Þorfinnsson ráðinn ritstjóri DV
Blaðamaðurinn Björn Þorfinnson hefur tekið við starfi ritstjóra DV. Tobba Marinós lét nýverið af störfum sem ritstjóri miðilsins, sem er hættur að koma út á pappír.
Kjarninn 14. maí 2021
Drífa Snædal, forseti ASÍ.
„Af nógu að taka áður en höggvið er í sama knérunn um að laun séu of há“
Forseti ASÍ leggur til nokkrar lausnir áður en ráðamenn og fyrirtækjaeigendur hér á landi fara að gagnrýna slagorð verkalýðshreyfingarinnar „það er nóg til“.
Kjarninn 14. maí 2021
Ráðherrarnir Guðlaugur Þór Þórðarson og Bjarni Benediktsson eru stundum sagðir standa í stafni fyrir þær ólíku fylkingar sem rúmast innan Sjálfstæðisflokks og bítast þar um völd og áhrif.
Sjálfstæðismenn á höfuðborgarsvæðinu komnir í prófkjörsham
Tekist hefur verið á um grundvallaráherslur Sjálfstæðisflokksins á óvenjulega opinberum vettvangi að undanförnu. Fulltrúar ólíkra sjónarmiða innan flokksins keppast nú um að koma þeim að í aðdraganda prófkjöra á höfuðborgarsvæðinu.
Kjarninn 14. maí 2021
Innviðir á leiðinni út
Sýn og Nova hefur nýlega hafið sölu á fjarskiptainnviðum sínum auk þess sem Síminn hefur íhugað að gera slíkt hið sama. Aðskilnaður á innviðum og þjónustu þótti hins vegar ekki ráðlegur þegar einkavæða átti Landssímann fyrir 20 árum síðan.
Kjarninn 14. maí 2021
Auglýsingin sem birt var í Morgunblaðinu í gær var nafnlaus, en hafði yfirbragð þess að hún væri á vegum Lyfjastofnunar. Það var hún ekki.
Morgunblaðið biðst velvirðingar á birtingu auglýsingar þar sem efast er um bólusetningar
Konan sem keypti heilsíðuauglýsingu í Morgunblaðinu þar sem varað var við aukaverkunum vegna bólusetningar gegn COVID-19 segist ekki skammast sín. Lyfjastofnun segir auglýsinguna villandi hræðsluáróður.
Kjarninn 14. maí 2021
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Aur lumar á góðri lífslausn
Kjarninn 14. maí 2021
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None