Landvernd kærir auglýsingar Norðuráls til Neytendastofu

Norðurál
Auglýsing

Lans­dvernd hefur kært Norð­ur­ál, sem á og rekur álverið við Grund­ar­tanga, til Neyt­enda­stofu vegna aug­lýs­inga sem fyr­ir­tækið hefur birt í útvarpi, sjón­varpi og í Morg­un­blað­inu und­an­farnar vikur þar sem því er haldið fram að ál fyr­ir­tæk­is­ins sé „græn­asti málmur í heim­i". Land­vernd segja að ýmsar full­yrð­ingar sem fram séu settar í aug­lýs­ing­unum séu ósannar og að þær inni­haldi ófull­nægj­andi og vill­andi upp­lýs­ingar sem séu í bága við ýmsar greinar laga um eft­ir­lit með við­skipta­háttum og mark­aðs­setn­ingu.

Hér að neðan má sjá þær full­yrð­ingar sem fram eru settar í aug­lýs­ing­unum og Land­vernd telur ósannar eða inni­haldi ófull­nægj­andi eða vill­andi upp­lýs­ingar ásamt rök­stuðn­ingi sem sam­tökin sendur Neyt­enda­stofu: 

Auglýsing

1. “Málmur af norð­ur­slóð”.

Heil­síðu­ag­lýs­ingin í Mbl. fjallar um álvinnslu Norð­ur­áls. Ál (Al) er eitt algeng­asta frum­efni Jarð­ar­inn­ar. Hins vegar finn­st það ekki í vinn­an­legu magni nema í málm­grýt­inu báxíti (baux­ite) sem verður til­ við veðrun bergs í hita­belt­is­lofts­lagi. Báxít er unnið frekar í svo­kallað súrál ­sem er hrá­efni álver­anna (sjá 5. lið). Árið 2011 flutti Norð­urál inn tæp­lega 550.000 tonn af súráli, aðal­lega frá Texas, Jamaíku og Suð­ur­-Am­er­íku.

Full­yrð­ingin “Málmur af norð­ur­slóð” er því röng. Þótt ál Norð­ur­áls sé unnið úr súráli á Grund­ar­tanga er það allt upp­runnið úr ­málm­grýti í hita­belt­inu.

2. “Norð­urál notar umhverf­is­væna orku”

Þessi full­yrð­ing er í besta falli afar umdeil­an­leg.  Íslensk raf­orka er unnin úr fall­vötnum og jarð­varma eins og kunn­ugt er.  Vatns­afls­virkj­anir krefj­ast oft mik­illa umhverf­is­fórna, svo sem ­uppi­stöðu­lóna sem kaf­færa gróð­ur­lendi, stíflu­mann­virkja, raf­lína og ­upp­hækk­að­ara vega sem spilla lands­lagi og víð­ern­um. Um umhverf­is­á­hrif jarð­varma­virkj­ana þarf ekki að fjöl­yrða og ýmsir máls­met­andi vís­inda­menn halda því fram að nýt­ing há­hita eins og hún hefur verið stunduð hér á landi sé í raun ágeng námu­vinnsla.

Ekki er hægt að full­yrða frá hvaða virkj­un­um Lands­virkj­unar Norð­urál fær orku, en vænt­an­lega að stórum hluta frá virkj­unum á Þjórs­ár- og Tungna­ár­svæð­in­u.  Á því svæð­i eru m.a. ann­ars Kvísla­veitu­lón, fimm tals­ins og sam­tals um 28 km2 að ­stærð.  Kvísla­veitu­lón safna vatni úr ­upp­taka­kvíslum Þjórsár sem ella mundu renna um Þjórs­ár­ver. Lónin og til­heyr­and­i stíflu­mann­virki hafa því spillt verð­mætu vot­lend­is­svæði og eyði­lag­t um­fangs­mikil víð­erni suð­austan Hofs­jök­uls, auk þess að draga úr rennsli fossa í efri­hluta Þjórs­ár.

3. “…málm­inn má end­ur­vinna nánast enda­laust / Það má end­ur­vinna hverja áldós allt að hund­rað sinn­um”

Það er rétt að ál er end­ur­vinn­an­legt. Hins veg­ar ­stundar Norð­urál (eða önnur álver hér á landi) ekki end­ur­vinnslu. Þau stunda frum­vinnslu á áli úr súráli og hafa ekki sér­stakan hag af end­ur­vinnslu. Álbræðsl­ur á borð við Norð­urál hafa þvert á móti beinan hag af því að ál sé tekið út af ­mark­aðn­um, sem sagt að það sé ekki end­ur­unn­ið.  Að því leyti eru þess­ar ­upp­lýs­ingar vill­andi og settar fram, að því er virð­ist, til að varpa huggu­leg­u ­ljósi á fyr­ir­tæk­ið, sem ekki er inni­stæða fyr­ir.

Í BNA er ál urðað árlega sem nemur fjór­föld­um flug­flota lands­ins og árs­fram­leiðslu áls á Ísland­i. ­Með öðrum orð­um, ef allar áldósir sem falla til í BNA væru end­ur­nýttar hund­rað sinn­um, eins segir í aug­lýs­ingu Norð­ur­áls, mætti loka álverum á Íslandi, mið­að við núver­andi fram­boð og eft­ir­spurn áls í heim­in­um.

4. “Álið okk­ar…”

Hér getur les­andi heil­síðu­aug­lýs­ingar auð­veld­lega ­fengið þá hug­mynd, af því sem á undan kemur (vísan í norð­ur­slóðir og Ísland), að með “okk­ar” sé átt við “okkur lands­menn”.  Þetta er vill­andi og til þess gert, að því er virð­ist, að fá sam­úð al­menn­ings. Í fyrsta lagi er ál ekki íslenskur málmur (sjá 1. punkt). Í öðru lagi er Norð­urál ekki (frekar en önnur álver á land­inu) í eigu Íslend­inga. Álver­in nýta sér íslenska orku og íslenskt vinnu­afl en sam­kvæmt nýlegum fréttum reyna a.m.k. sum þeirra að skuld­setja sig sem mest til að skilja hagnað eftir utan­ land­stein­anna. 

Íslend­ingar kaupa heldur ekki ál af Norð­ur­áli, það er allt flutt út. Íslend­ingar eru því ekki neyt­endur Norð­ur­áls nema í þeim skiln­ingi að við sækjum þar vinnu og seljum orku til fyr­ir­tæk­is­ins í gegn­um op­in­bert orku­fyr­ir­tæki, Lands­virkj­un. Norð­urál stendur nú í erf­iðum samn­ing­um við þetta sama fyr­ir­tæki og hefur hag af því að fá samúð lands­manna til að bæta ­samn­ings­stöðu sína.  

5. “..sé ein­hver græn­asti málmur í heim­i”. 

Þetta er alröng full­yrð­ing bæði í beinum og óbein­um skiln­ingi og alvar­leg blekk­ing. Ál er ekki grænt heldur grátt eða silf­ur­litt. Það stenst heldur ekki skoðun að ál eða álvinnsla sé græn/hrein í þeim skiln­ingi að fram­leiðsla þess sé umhverf­is­væn, hvað þá að ál sé ein­hver umhverf­is­vænast­i ­málmur í heimi.

Þvert á móti er álf­ram­leiðsla/ál­bræðsla gríð­ar­lega orku­frekur iðn­að­ur, einn allra orku­frekasti iðn­aður sem um getur í heim­in­um. Álfram­leiðsla er enn fremur afar vatns­frek og land­frek og frum­vinnsla á báxít­i og súráli, hrá­efni álverk­smiðj­anna, hefur gríð­ar­leg umhverf­is­á­hrif í þeim löndum þar sem það er unn­ið.

Miklar báxít­námur finn­ast í Ástr­al­íu, Bras­il­íu, Kína, Indónesíu, Jamaíka, Rúss­landi og Súr­ina­m.  Margar þess­ara náma eru á landi sem þakið er hita­belt­is­skógi. Eðli máls­ins sam­kvæmt er þessum skógum eytt við vinnsl­una. Úr báxíti er unnið súrál í ferli sem nefn­ist Bayer ferli[6].  Í þessu ferli verður til hættu­legur úrgang­ur, svo­kall­aður rauður leir, sem er við­ur­kenndur umhverf­is­vandi vegna lút­ar­á­hrifa.  Árlega verða til um 77 millj­ónir tonna af rauðum leir við vinnslu súráls (sama heim­ild).  Í fersku minni er umhverf­isslysið í Kolontár í Ung­verja­landi í októ­ber 2010 þegar um það bil ein milljón rúmmetra af rauðum leir flæddi úr þró og varð 10 manns að bana og meng­aði stórt land­svæði.

Síð­asti hlekk­ur­inn í fram­leiðslu­keðju áls, sjálf ál­bræðslan eins og stunduð er í álveri Norð­ur­áls á Grund­ar­tanga, er líka lang­t frá því að vera umhverf­is­væn. Álver Norð­ur­áls losar um 500.000 tonn af koltví­sýr­ingi árlega og umtals­vert magn brenni­steins­sam­banda og flú­ors sem bændur á þynn­ing­ar­svæði álvers­ins hafa haft miklar áhyggjur af að spilli heilsu ­bú­fjár.

Norð­urál þarf að flytja inn yfir hálfa milljón tonna af súráli á hverju ári (sjá 1. lið). Leiðin sem flutn­inga­skipin sigla, með­ til­heyr­andi olíu­notk­un, er 6.000–9.000 km eftir fram­leiðslu­landi. Mun skárri (um­hverf­is­vænni) kostur væri að stað­setja álbræðsl­urnar í Mið- og Suð­ur­-Am­er­ík­u en á Íslandi; fyrr nefndu land­svæðin eru einnig rík af vatns­orku.  

Í heil­síðu­aug­lýs­ingu Norð­ur­áls er vísað til þess að ál sé léttur málmur og að með notkun þess megi létta far­ar­tæki (og vænt­an­lega ­draga úr orku­notk­un) og bæta umbúð­ir.  ­Full­yrð­ingin er rétt eins langt og hún nær en önnur efni geta geng­t ­sam­bæri­legu hlut­verki eins og t.d. magnesíum, kol­trefjar til að létta far­ar­tæki og gler í umbúð­ir.

Þegar allt ferli álvinnslu er skoðað er því fjarri sanni að unnt sé að full­yrða að ál sé “ein­hver græn­asti málmur í heim­i”.



Kanntu vel við Kjarnann?

Við á Kjarnanum þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Eignir Lífeyrissjóðs verzlunarmanna hækkuðu um 155 milljarða á síðasta ári
Árið 2019 var metár í 63 ára sögu Lífeyrissjóðs verzlunarmanna.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Fossinn Rjúkandi
„Stórtækar“ breytingar á framkvæmd Hvalárvirkjunar kalla á nýtt umhverfismat
Það er mat Vesturverks að bráðnun Drangajökuls muni engin áhrif hafa á vinnslugetu fyrirhugaðrar Hvalárvirkjunar. Í skipulagslýsingu er lagt til að svæði ofan áformaðs virkjanasvæðis fái hverfisvernd vegna nálægðar við jökulinn.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Rúmlega 600 milljónir króna í eftirlaun til ráðherra og þingmanna í fyrra
Árið 2003 voru umdeild eftirlaunalög sett sem tryggðu þingmönnum og ráðherrum mun betri lífeyrisgreiðslur en öðrum landsmönnum. Þau voru afnumin 2009 en 203 fyrrverandi þingmenn og ráðherra njóta sérkjara þeirra þó ennþá.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Björgólfur Jóhannsson, tímabundinn forstjóri Samherja, þegar hann tók við starfinu.
Björgólfur kominn með prókúru hjá Samherja
Tímabundinn forstjóri Samherja hefur loks formlega verið skráður í framkvæmdastjórn fyrirtækisins og með prókúru fyrir það, þremur mánuðum eftir að hann tók við starfinu. Hann er hins vegar enn ekki skráður með prókúru hjá Samherja Holding.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Donald Trump verður út um allt á Youtube á kjördegi
Framboð Donalds Trumps Bandaríkjaforseta hefur nú þegar keypt bróðurpartinn af auglýsingaplássi á Youtube, fyrir kjördag í nóvember.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Freyr Eyjólfsson
Neysla og úrgangur eykst á heimsvísu – Ákall um nýjar, grænar lausnir
Kjarninn 20. febrúar 2020
Ísold Uggadóttir og Auður Jónsdóttir
Himinhrópandi mistök í máli Maní
Kjarninn 20. febrúar 2020
Haraldur Johanessen var enn ríkislögreglustjóri þegar samkomulagið var gert. Hann lét af störfum skömmu síðar
Samkomulag ríkislögreglustjóra hækkaði laun yfirmanna um 48 prósent
Þeir yfirmenn hjá ríkislögreglustjóra sem skrifuðu undir samkomulag við embættið í fyrra hækkuðu samtals grunnlaun sín um 314 þúsund krónur á mánuði og sameiginlegar lífeyrisgreiðslur um 309 milljónir.
Kjarninn 20. febrúar 2020
Meira úr sama flokkiInnlent
None