Landvernd kærir auglýsingar Norðuráls til Neytendastofu

Norðurál
Auglýsing

Lans­dvernd hefur kært Norð­ur­ál, sem á og rekur álverið við Grund­ar­tanga, til Neyt­enda­stofu vegna aug­lýs­inga sem fyr­ir­tækið hefur birt í útvarpi, sjón­varpi og í Morg­un­blað­inu und­an­farnar vikur þar sem því er haldið fram að ál fyr­ir­tæk­is­ins sé „græn­asti málmur í heim­i". Land­vernd segja að ýmsar full­yrð­ingar sem fram séu settar í aug­lýs­ing­unum séu ósannar og að þær inni­haldi ófull­nægj­andi og vill­andi upp­lýs­ingar sem séu í bága við ýmsar greinar laga um eft­ir­lit með við­skipta­háttum og mark­aðs­setn­ingu.

Hér að neðan má sjá þær full­yrð­ingar sem fram eru settar í aug­lýs­ing­unum og Land­vernd telur ósannar eða inni­haldi ófull­nægj­andi eða vill­andi upp­lýs­ingar ásamt rök­stuðn­ingi sem sam­tökin sendur Neyt­enda­stofu: 

Auglýsing

1. “Málmur af norð­ur­slóð”.

Heil­síðu­ag­lýs­ingin í Mbl. fjallar um álvinnslu Norð­ur­áls. Ál (Al) er eitt algeng­asta frum­efni Jarð­ar­inn­ar. Hins vegar finn­st það ekki í vinn­an­legu magni nema í málm­grýt­inu báxíti (baux­ite) sem verður til­ við veðrun bergs í hita­belt­is­lofts­lagi. Báxít er unnið frekar í svo­kallað súrál ­sem er hrá­efni álver­anna (sjá 5. lið). Árið 2011 flutti Norð­urál inn tæp­lega 550.000 tonn af súráli, aðal­lega frá Texas, Jamaíku og Suð­ur­-Am­er­íku.

Full­yrð­ingin “Málmur af norð­ur­slóð” er því röng. Þótt ál Norð­ur­áls sé unnið úr súráli á Grund­ar­tanga er það allt upp­runnið úr ­málm­grýti í hita­belt­inu.

2. “Norð­urál notar umhverf­is­væna orku”

Þessi full­yrð­ing er í besta falli afar umdeil­an­leg.  Íslensk raf­orka er unnin úr fall­vötnum og jarð­varma eins og kunn­ugt er.  Vatns­afls­virkj­anir krefj­ast oft mik­illa umhverf­is­fórna, svo sem ­uppi­stöðu­lóna sem kaf­færa gróð­ur­lendi, stíflu­mann­virkja, raf­lína og ­upp­hækk­að­ara vega sem spilla lands­lagi og víð­ern­um. Um umhverf­is­á­hrif jarð­varma­virkj­ana þarf ekki að fjöl­yrða og ýmsir máls­met­andi vís­inda­menn halda því fram að nýt­ing há­hita eins og hún hefur verið stunduð hér á landi sé í raun ágeng námu­vinnsla.

Ekki er hægt að full­yrða frá hvaða virkj­un­um Lands­virkj­unar Norð­urál fær orku, en vænt­an­lega að stórum hluta frá virkj­unum á Þjórs­ár- og Tungna­ár­svæð­in­u.  Á því svæð­i eru m.a. ann­ars Kvísla­veitu­lón, fimm tals­ins og sam­tals um 28 km2 að ­stærð.  Kvísla­veitu­lón safna vatni úr ­upp­taka­kvíslum Þjórsár sem ella mundu renna um Þjórs­ár­ver. Lónin og til­heyr­and­i stíflu­mann­virki hafa því spillt verð­mætu vot­lend­is­svæði og eyði­lag­t um­fangs­mikil víð­erni suð­austan Hofs­jök­uls, auk þess að draga úr rennsli fossa í efri­hluta Þjórs­ár.

3. “…málm­inn má end­ur­vinna nánast enda­laust / Það má end­ur­vinna hverja áldós allt að hund­rað sinn­um”

Það er rétt að ál er end­ur­vinn­an­legt. Hins veg­ar ­stundar Norð­urál (eða önnur álver hér á landi) ekki end­ur­vinnslu. Þau stunda frum­vinnslu á áli úr súráli og hafa ekki sér­stakan hag af end­ur­vinnslu. Álbræðsl­ur á borð við Norð­urál hafa þvert á móti beinan hag af því að ál sé tekið út af ­mark­aðn­um, sem sagt að það sé ekki end­ur­unn­ið.  Að því leyti eru þess­ar ­upp­lýs­ingar vill­andi og settar fram, að því er virð­ist, til að varpa huggu­leg­u ­ljósi á fyr­ir­tæk­ið, sem ekki er inni­stæða fyr­ir.

Í BNA er ál urðað árlega sem nemur fjór­föld­um flug­flota lands­ins og árs­fram­leiðslu áls á Ísland­i. ­Með öðrum orð­um, ef allar áldósir sem falla til í BNA væru end­ur­nýttar hund­rað sinn­um, eins segir í aug­lýs­ingu Norð­ur­áls, mætti loka álverum á Íslandi, mið­að við núver­andi fram­boð og eft­ir­spurn áls í heim­in­um.

4. “Álið okk­ar…”

Hér getur les­andi heil­síðu­aug­lýs­ingar auð­veld­lega ­fengið þá hug­mynd, af því sem á undan kemur (vísan í norð­ur­slóðir og Ísland), að með “okk­ar” sé átt við “okkur lands­menn”.  Þetta er vill­andi og til þess gert, að því er virð­ist, að fá sam­úð al­menn­ings. Í fyrsta lagi er ál ekki íslenskur málmur (sjá 1. punkt). Í öðru lagi er Norð­urál ekki (frekar en önnur álver á land­inu) í eigu Íslend­inga. Álver­in nýta sér íslenska orku og íslenskt vinnu­afl en sam­kvæmt nýlegum fréttum reyna a.m.k. sum þeirra að skuld­setja sig sem mest til að skilja hagnað eftir utan­ land­stein­anna. 

Íslend­ingar kaupa heldur ekki ál af Norð­ur­áli, það er allt flutt út. Íslend­ingar eru því ekki neyt­endur Norð­ur­áls nema í þeim skiln­ingi að við sækjum þar vinnu og seljum orku til fyr­ir­tæk­is­ins í gegn­um op­in­bert orku­fyr­ir­tæki, Lands­virkj­un. Norð­urál stendur nú í erf­iðum samn­ing­um við þetta sama fyr­ir­tæki og hefur hag af því að fá samúð lands­manna til að bæta ­samn­ings­stöðu sína.  

5. “..sé ein­hver græn­asti málmur í heim­i”. 

Þetta er alröng full­yrð­ing bæði í beinum og óbein­um skiln­ingi og alvar­leg blekk­ing. Ál er ekki grænt heldur grátt eða silf­ur­litt. Það stenst heldur ekki skoðun að ál eða álvinnsla sé græn/hrein í þeim skiln­ingi að fram­leiðsla þess sé umhverf­is­væn, hvað þá að ál sé ein­hver umhverf­is­vænast­i ­málmur í heimi.

Þvert á móti er álf­ram­leiðsla/ál­bræðsla gríð­ar­lega orku­frekur iðn­að­ur, einn allra orku­frekasti iðn­aður sem um getur í heim­in­um. Álfram­leiðsla er enn fremur afar vatns­frek og land­frek og frum­vinnsla á báxít­i og súráli, hrá­efni álverk­smiðj­anna, hefur gríð­ar­leg umhverf­is­á­hrif í þeim löndum þar sem það er unn­ið.

Miklar báxít­námur finn­ast í Ástr­al­íu, Bras­il­íu, Kína, Indónesíu, Jamaíka, Rúss­landi og Súr­ina­m.  Margar þess­ara náma eru á landi sem þakið er hita­belt­is­skógi. Eðli máls­ins sam­kvæmt er þessum skógum eytt við vinnsl­una. Úr báxíti er unnið súrál í ferli sem nefn­ist Bayer ferli[6].  Í þessu ferli verður til hættu­legur úrgang­ur, svo­kall­aður rauður leir, sem er við­ur­kenndur umhverf­is­vandi vegna lút­ar­á­hrifa.  Árlega verða til um 77 millj­ónir tonna af rauðum leir við vinnslu súráls (sama heim­ild).  Í fersku minni er umhverf­isslysið í Kolontár í Ung­verja­landi í októ­ber 2010 þegar um það bil ein milljón rúmmetra af rauðum leir flæddi úr þró og varð 10 manns að bana og meng­aði stórt land­svæði.

Síð­asti hlekk­ur­inn í fram­leiðslu­keðju áls, sjálf ál­bræðslan eins og stunduð er í álveri Norð­ur­áls á Grund­ar­tanga, er líka lang­t frá því að vera umhverf­is­væn. Álver Norð­ur­áls losar um 500.000 tonn af koltví­sýr­ingi árlega og umtals­vert magn brenni­steins­sam­banda og flú­ors sem bændur á þynn­ing­ar­svæði álvers­ins hafa haft miklar áhyggjur af að spilli heilsu ­bú­fjár.

Norð­urál þarf að flytja inn yfir hálfa milljón tonna af súráli á hverju ári (sjá 1. lið). Leiðin sem flutn­inga­skipin sigla, með­ til­heyr­andi olíu­notk­un, er 6.000–9.000 km eftir fram­leiðslu­landi. Mun skárri (um­hverf­is­vænni) kostur væri að stað­setja álbræðsl­urnar í Mið- og Suð­ur­-Am­er­ík­u en á Íslandi; fyrr nefndu land­svæðin eru einnig rík af vatns­orku.  

Í heil­síðu­aug­lýs­ingu Norð­ur­áls er vísað til þess að ál sé léttur málmur og að með notkun þess megi létta far­ar­tæki (og vænt­an­lega ­draga úr orku­notk­un) og bæta umbúð­ir.  ­Full­yrð­ingin er rétt eins langt og hún nær en önnur efni geta geng­t ­sam­bæri­legu hlut­verki eins og t.d. magnesíum, kol­trefjar til að létta far­ar­tæki og gler í umbúð­ir.

Þegar allt ferli álvinnslu er skoðað er því fjarri sanni að unnt sé að full­yrða að ál sé “ein­hver græn­asti málmur í heim­i”.



Lars Larsen
„Go´daw, jeg hedder Lars Larsen, jeg har et godt tilbud“
Danski milljónamæringurinn Lars Lar­sen lést á heim­ili sínu í síðustu viku, 71 árs að aldri. Hann var á meðal auðugustu manna í Danmörku og jafnframt þeirra þekktustu. Kjarninn rifjar hér upp sögu hans.
Kjarninn 25. ágúst 2019
Árni Már Jensson
Að lesa milli línanna
Kjarninn 25. ágúst 2019
Guðrún Margrét Jóhannsdóttir
„Að hanna er eins og að anda með heilanum“
Guðrún Margrét Jóhannsdóttir safnar nú fyrir nýrri hönnun á Karolina Fund.
Kjarninn 25. ágúst 2019
Matthildur Björnsdóttir
Af hverju eru goðsagnir takmarkandi?
Kjarninn 25. ágúst 2019
Ólafur Ísleifsson, þingmaður Miðflokksins, spurði um innstæðutryggingar.
Um 83 prósent innstæðna í íslenskum bönkum voru tryggðar um áramót
Tryggingasjóður innstæðueigenda tryggir um 83 prósent af þeim 1.707 milljörðum króna sem geymdir voru á íslenskum bankareikningum í lok síðasta árs. Samt voru bara 38 milljarðar króna í sjóðnum.
Kjarninn 25. ágúst 2019
Benedikt Jóhannesson
Styrmir gegn Styrmi – Frumkvöðull í einkavæðingu orkufyrirtækja
Kjarninn 25. ágúst 2019
Donald Trump, forseti Bandaríkjanna.
Trump um Trump frá Trump til Trump
Bandarískir ráðamenn reyna nú hvað þeir geta að bæta fyrir geðvonskutíst og eftiráskýringar Bandaríkjaforseta um aflýsingu Danmerkurferðar sinnar. Ástæðuna sagði forsetinn þá að danski forsætisráðherrann vildi ekki ræða hugmynd hans um kaup á Grænlandi.
Kjarninn 25. ágúst 2019
Listi yfir þjónustugjöld bankanna skólabókardæmi um fákeppni
Gylfi Zoega segir að það sé ekki hægt að nota ódýrt kort í innanlandsviðskiptum hérlendis vegna þess að það myndi minnka hagnað bankanna.
Kjarninn 25. ágúst 2019
Meira úr sama flokkiInnlent
None