Nýr skilningur á stærstu eldgosum Íslandssögunnar

Um það bil 1,5 kílómetra löng gossprunga opnaðist norðaustan Bárðarbungu í Holuhrauni. Nýja hraunið þekur nær 85 ferkílómetra.
Um það bil 1,5 kílómetra löng gossprunga opnaðist norðaustan Bárðarbungu í Holuhrauni. Nýja hraunið þekur nær 85 ferkílómetra.
Auglýsing

Rann­sóknir á sigi öskj­unnar í Bárð­ar­bungu í aðdrag­anda og á meðan Holu­hrauns­gos stóð varpa nýju ljósi á orsakir stærstu hraun­gosa Íslands­sög­unn­ar. Þetta er meðal þess sem kemur fram í grein hóps vís­inda­manna í tíma­rit­inu Sci­ence sem kom út í gær.

Eld­gosið í Holu­hrauni er að stærsta sem orðið hefur á Íslandi í tvær aldir og þarf, sam­kvæmt til­kynn­ingu á vef Jarð­vís­inda­stofn­unar Háskóla Íslands að leita aftur til Skaft­ár­elda til að finna stærra eld­gos. Öskju­sigið í Bárð­ar­bungu er það fyrsta sem hægt hefur verið að mæla nákvæm­lega á meðan því stóð vegna þess að vís­inda­menn höfðu komið fyrir fjölda mæli­tækja í og við öskj­una.

Auglýsing

Nið­ur­stöður rann­sókn­ar­innar sýna að hraunið sem kom upp í Holu­hrauni kom úr kviku­hólfi undir Bárð­ar­bungu. Jarð­skjálfta­hrina 16. ágúst 2014 bendir til þess að kvika hafi brot­ist úr kviku­hólf­inu og myndað kviku­gang ofar í jarð­skorp­unni til norð­aust­urs. Nokkrum dögum síðar hófst öskju­sigið í Bárð­ar­bungu þegar þrýst­ingur í kviku­hólf­inu hafði fallið veru­lega.

Í tvær vikur braut kvikan í kviku­gang­inum sér leið upp á yfir­borðið og kom upp í Holu­hrauni 31. ágúst. Leiðin var 48 kíló­metra löng úr kviku­hólf­inu undir Bárð­ar­bungu og réðst öskju­sigið aðal­lega af eig­in­leikum þessa kviku­gangs og þunga „þaks­ins“ ofan á kviku­hólf­inu. Hægt og rólega dró úr hraun­rennsli á yfir­borð­inu vegna þess að þrýsimun­ur­inn milli Bárð­ar­bungu og Holu­hrauns minnk­aði.

Sig öskjunnar í Bárðarbungu. Á mynd A er merkt stærð ísfylltrar öskju Bárðarbungu í október 2014. Á mynd B sést gossprungan norðan Vatnajökuls og hraunflæðið til austurs. Á mynd C sérst þverskurður Bárðarbungu og kvikugangsins til norðausturs þar sem kvikan braut sér leið á yfirborðið í Holuhrauni. (Mynd: Science)

Þessi atburða­rás er, að mati vís­inda­mann­anna, talin varpa nýju ljósi á orsakir stærstu hraun­gosa í Íslands­sög­unni; Rekja megi stærstu eld­gosin til öskju­sigs í meg­in­eld­stöðvum á Íslandi sam­fara gliðn­un­ar­hrin­um, þe. þegar jarð­skorpuflekar eru á hreyf­ingu.

Und­an­farna mán­uði hefur jarð­skjálfta­virkni auk­ist jafnt og þétt í Bárð­ar­bungu. Óvíst er hvort það sé und­an­fari frek­ari eldsum­brota í þess­ari víð­fem­ustu meg­in­eld­stöð á Íslandi en nið­ur­stöður rann­sókn­ar­innar sem birt er í Sci­ence ætti að gefa vís­inda­mönnum betri skiln­ing á virkni eld­stöðv­ar­inn­ar.

Við sigið í öskju Bárð­ar­bungu mynd­að­ist djúp lægð á ísbreið­unni yfir öskj­unni. Sú lægð hefur grynnkað um átta metra á ári síðan í umbrot­unum vet­ur­inn 2014-2015, vegna inn­flæðis íss og snjó­söfn­un­ar. Sam­kvæmt sam­an­tekt frá fundi vís­inda­manna­ráðs almanna­varna í lok júní eu lík­leg­ustu skýr­ingar á sjálfta­virkn­inni og aflögun öskj­unar inn­flæði kviku í kviku­hólfið undir öskj­unni, sama kviku­hólf og spýtti kviku í Holu­hrauns­gosi. Þetta sé eðli­leg hegðun eld­stöðva í kjöl­far eld­goss.

Skaft­ár­eldar árið 1783-1784 eru meðal stærstu eld­gosa í Íslands­sög­unni. Í því eld­gosi urðu Laka­gígar til, eftir fjall­inu Laka sem er í næsta nágrenni. Þá opn­að­ist gíga­röð vestan Vatna­jök­uls. Vís­inda­menn telja nú að þar hafi orðið svipuð atburða­rás og í eld­gos­inu í Holu­hrauni. Öskju­sig hafi orðið í Grím­svötnum um leið og kvika úr kviku­hólf­inu undir Grím­svötnum hafi brotið sér leið á yfir­borðið vestan jök­uls­ins.

Skaft­ár­eldar eru taldir hafa verið orsök einna mestu þjóð­fé­lags­breyt­inga í Íslands­sög­unni. Sökum eld­goss­ins; ösku­falls og gosmóðu urðu miklar hörm­ungar á Íslandi sem einu nafni eru kölluð Móðu­harð­ind­in. Margir flúðu upp­skeru­brest og eymd á Íslandi hvort sem var erlendis eða inn­an­lands. Eld­gosið hafði einnig áhrif á veð­ur­far ann­ar­staðar á norð­ur­hveli jarð­ar. Þess vegna er til dæmis talið að Skaft­ár­eldar hafi verið ein orsök þess að upp­skeru­brestur varð á meg­in­landi Evr­ópu í aðdrag­anda frönsku bylt­ing­ar­inn­ar.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Umdeilt leigufélag ratar enn og aftur í fréttir vegna frásagna af okri á leigjendum
Saga Ölmu íbúðafélags teygir sig aftur til ársins 2011 og skýrslu sem meðal annars var unnin af núverandi seðlabankastjóra. Félagið var einu sinni í eigu sjóðs í stýringu hjá hinu sáluga GAMMA og hét um tíma Almenna leigufélagið.
Kjarninn 10. desember 2022
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir
Skyldur okkar í loftslagsbaráttunni
Kjarninn 10. desember 2022
Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur setið að völdum síðan seint á árinu 2017. Hlutfall allra ríkustu landsmanna í heildartekjum þjóðarinnar hefur aukist milli allra ára sem hún hefur setið.
Ríkasta 0,1 prósentið hefur ekki tekið til sín stærri hluta af tekjukökunni síðan 2007
Þær 244 fjölskyldur sem höfðu mestar tekjur á síðasta ári þénuðu alls 36 milljarða króna í fjármagnstekjur á árinu 2021. Það voru 20 prósent af öllum slíkum tekjum sem urðu til á því ári. Hópurinn þénaði 4,2 prósent af öllum tekjum sem urðu til í landinu.
Kjarninn 10. desember 2022
Meghan og Harry kynntust á Instagram. Hljómar kannski ekki eins og ævintýri, enda hafa þau sagt skilið við slík, að minnsta kosti konungleg ævintýri.
Sannleikur Harrys og Meghan – frá þeirra eigin sjónarhorni
Harry og Meghan fundu sig knúin til að segja „sinn eigin sannleika“ af samskiptum þeirra við konungsfjölskylduna og ákvörðun þeirra að segja skilið við allar konunglega skyldur. Sannleikurinn er nú aðgengilegur á Netflix en sitt sýnist hverjum.
Kjarninn 9. desember 2022
Ingrid Kuhlman
Sjö tegundir hvíldar
Kjarninn 9. desember 2022
Tillaga Andrésar Inga Jónsson, þingmanns Pírata, um að fresta umræðu um breytingu á lögum um útlendinga fram yfir áramót var felld við upphaf þingfundar. Stjórnarandstaðan sakar meirihlutann um að setja fjölda mála í uppnám með þessu.
Segja stjórnarmeirihlutann stilla öryrkjum upp á móti útlendingum
Tillaga þingmanns Pírata um að taka af dagskrá frumvarp um alþjóðlega vernd var felld á Alþingi. Stjórnarandstöðuþingmenn segja það fáránlegt að afgreiða eigi frumvarpið áður en eingreiðsla til öryrkja verði tekin fyrir á þingi.
Kjarninn 9. desember 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra.
Ekki upplýst formlega en leitað til hennar „í krafti vináttu og persónulegra tengsla“
Forsætisráðherra segir að hún hafi ekki verið upplýst formlega um að ráðherra hafi sýnt af sér vanvirðandi framkomu. Þegar leitað sé til hennar sem trúnaðarvinar sé um persónuleg málefni að ræða sem kalli ekki á að hún setji þau í farveg stjórnsýslumála.
Kjarninn 9. desember 2022
Hægt er að horfa á sjónvarp með ýmsum hætti.
Myndlyklum í útleigu fækkað um 25 þúsund á fimm árum
Þeim sem leigja myndlykla fyrir nokkur þúsund krónur á mánuði af fjarskiptafyrirtækjum til að horfa á sjónvarp hefur fækkað um tíu þúsund á einu ári. Fleiri og fleiri kjósa að horfa á sjónvarp í gegnum app.
Kjarninn 9. desember 2022
Meira úr sama flokkiInnlent
None