Útflutningur til Rússlands dregist saman um 90 prósent vegna viðskiptaþvingana

Rúm þrjú ár eru síðan Rússland svaraði viðskiptaþvingunum íslenska ríkisins með innflutningsbanni á nær öll matvæli frá Íslandi. Í kjölfar innflutningsbannsins hefur útflutningur til Rússlands dregist saman um 90 prósent og tugi milljarða króna.

Vladimir Pútín, forseti Rússlands
Vladimir Pútín, forseti Rússlands
Auglýsing

Rúss­nesk stjórn­völd hafa í rúm fjögur ár, frá ágúst 2014, fram­fylg­t inn­flutn­ings­banni á flestar teg­undir mat­væla frá vest­rænum ríkjum sem beita Rúss­landi efna­hags­þving­un­um. Ísland er á meðal þeirra ríkja en Ísland hefur verið á inn­flutn­ings­bann­lista í Rúss­landi síðan í ágúst 2015. ­Út­flutn­ingur Íslands til Rúss­lands hefur dreg­ist saman um 90 pró­sent síðan 2014. 

Útflutn­ingur til­ Rúss­lands­ árið 2014, síð­asta heila árið áður en kom að gagn­þving­un­ar­að­gerðum Rúss­lands gegn Íslandi, nam rúm­lega 29 millj­örðum króna. Til sam­an­burður var heild­ar­út­flutn­ingur til Rúss­lands árið 2017 rúmir 7 millj­arð­ar, þar af gömul fiski­skip fyrir 5,3 millj­arða. Þetta kemur fram í svari Guð­laugs Þórs Þórð­ar­son­ar, utan­rík­is­ráð­herra við fyr­ir­spurn frá Karli Gauta Hjalta­syni, óháðum þing­mann, um við­skipta­þving­anir gagn­vart Rúss­landi.

Útflutn­ingur á mak­ríl fyrir 9 millj­arða árið 2014

Makríll

Árið áður en aðgerð­irnar komu til var Ísland næst á eftir Finn­landi og Eystra­salts­ríkj­unum á lista Evr­ópu­ríkja sem fluttu mest af mat­vælum inn á Rúss­lands­mark­að. Stöð­ugur upp­gangur hafði verið í sölu sjáv­ar­af­urða til Rúss­lands árin þar á undan en útflutn­ingur á mak­ríl til Rúss­lands fór úr því að vera eng­inn í 9 millj­arðar frá 2013 til 2014. Það ár var mak­ríll um 40 pró­sent af heild­ar­út­flutn­ings­verð­mæti sjáv­ar­af­urða sem flutt var til Rússlands. 

Auglýsing

Útflutn­ingur til Rúss­lands nam 29 millj­örðum árið 2014 

Útflutn­ingur til­ Rúss­lands­ árið 2014, síð­asta heila árið áður en kom að gagn­þving­un­ar­að­gerðum Rúss­lands gegn Íslandi, nam rúm­lega 29 millj­örðum króna og þar af fiskur fyrir 23,9 millj­arða króna, þá eru ekki talin með þjón­ustu­við­skipti upp á rúm­lega 5,6 millj­arða króna.  Ís­land var ekki á lista ­fyr­ir­ ­ríki í inn­flutn­ings­banni fyrsta árið þrátt fyrir að taka þátt í þving­un­ar­að­gerð­un­um en var bætt á hann 13. ágúst 2015 ásamt sex öðrum ríkj­u­m. Ef bor­inn er saman heild­ar­út­flutn­ingur Íslands til Rúss­lands árið 2014 við útflutn­ing bæði 2016 og fyrri helm­ing 2017 þá sýna tölur Hag­stof­unnar 90 pró­sent sam­drátt í heild­ar­út­flutn­ingi. Sé vöru­út­flutn­ingur á árinu 2016 bor­inn saman við árin 2012 og 2013 nemur sam­dráttur á milli 87 til 89 pró­sent.  

Á seinni helm­ingi árs­ins 2017 voru seld gömul fiski­skip til Rúss­lands sem skekkir heild­ar­töl­urnar segir í svari utan­rík­is­ráð­herra. Heild­ar­út­flutn­ingur til Rúss­lands 2017 nam rúmum 7 millj­örð­um, þar af gömul fiski­skip fyrir 5,3 millj­arða. Unnar sjáv­ar­af­urð­ir, nið­ur­soðin lif­ur, feiti og olí­ur, voru fluttar út fyrir 438 millj­ónir og kjöt fyrir 156 millj­ón­ir. Útflutn­ingur fisks nam 328 millj­ónum en þarna er um að ræða fisk með græn­lenskan upp­runa sem landað hefur verið á Íslandi fyrir útflutn­ing til Rúss­lands. Í svar­inu segir að þessi þróun hefur haldið áfram og það sem af er ári hefur verið flutt út til Rúss­lands vörur fyr­ir­ u.þ.b. 8,5 millj­arða kr., þar ef eru notuð fiski­skip rúmir 6 millj­arðar kr.

Ekki fund­ist jafn­arð­bærir mark­aðir

Í fyr­ir­spurn­inni er óskað eftir svörum um hvernig þving­anir hafa snert íslenska hags­muni og í svar­inu segir að fyrir liggur að kostn­aður Íslands við þving­anir sé veru­legur þar sem ekki hafi fund­ist jafn­arð­bærir mark­aðir fyrir upp­sjáv­ar­fisk, sér­stak­lega makríl, loðnu, loðnu­hrogn og síld, sem mikið var flutt af til Rúss­lands fram til 2015. „Á­hrif­anna hefur gætt mjög greini­lega í þeim bæj­ar­fé­lögum á Íslandi þar sem upp­sjáv­ar­vinnsla er burða­rás atvinnu­lífs­ins“ segir í svar­inu. Þó er bent á að en til þess verður þó að taka að afurð­irnar hafi í sumum til­vikum farið á aðra mark­aði en að lægra verð fáist fyrir þá og meira magn fari í bræðslu, ásamt því hef­ur birgða­kostn­að­ur­ ­auk­ist. 

Utan­rík­is­ráð­herra segir í svar­inu að ómögu­legt sé að spá um lang­tíma­á­hrif banns­ins á mark­aðs­að­gengi og mögu­lega breyttar neyslu­venjur í fram­tíð­inni en þessi staða sé vissu­lega áhyggju­efni fyrir íslenska útflytj­end­ur. Í svari utan­rík­is­ráð­herra er þó tekið fram að það eru ekki þving­un­ar­að­gerðir vest­rænna ríkja gagn­vart Rúss­landi sem hafa valdið íslenskum fyr­ir­tækjum búsifjum heldur sé við gagn­þving­un­ar­að­gerðir Rússa að sakast.

Vladimir Pútín, forseti rússlands

Í svar­inu segir jafn­framt að ef þving­un­unum skyldi vera létt þá beri að hafa í huga að rúss­neskur mark­aður hefur breyst mjög mikið á síð­ustu árum. Fiskneysla í Rúss­landi hefur dreg­ist saman um 15 til 30 pró­sent sam­hliða minna fram­boði þar í landi. En á milli 2013 og 2016 var 51 pró­sent sam­dráttur í inn­flutn­ingi sjáv­ar­af­urða og verð á fiski út í búð hækk­aði um 40 til 50 pró­sent í Rúss­landi, bæði vegna minna fram­boðs en aðal­lega vegna falls rúblunn­ar. Í svar­inu er hins vegar bent á að upp­sjáv­ar­fiskur er hins vegar ódýr vara og eft­ir­spurn ætti því enn að vera til stað­ar.

Ásamt því er bent á að kaup­geta almenn­ings í Rúss­landi hefur minnkað sam­fara efna­hags­sam­drætti og veik­ingu rúblunnar í kjöl­far efna­hags­þving­ana og lækk­andi hrá­ol­íu­verðs á árunum 2014 til 2018. Í svar­inu segir einnig að styrk­ing krón­unnar frá 2015 hefði trú­lega haft áhrif á arð­bærn­i ­út­flutn­ings til Rúss­lands, líkt og gildir um útflutn­ings­greinar almennt. Að lokum segir í svar­inu að rúss­nesk stjórn­völd hafi lagt á það áherslu síð­ustu miss­eri að byggja upp sjálf­bær­ari mat­væla­vinnslu innan lands með styrk­ingu land­bún­aðar og sjáv­ar­út­vegs. Þessi upp­bygg­ing kann að draga úr inn­flutn­ingi til lengri tíma litið en hefur jafn­framt skapað mikil tæki­færi fyrir íslensk þekk­ing­ar­fyr­ir­tæki í hönnun og fram­leiðslu fiski­skipa, útgerð­ar­tækni, veið­ar­færa og mat­væla­vinnslu.

Þving­un­ar­að­ferðum að þakka að Rúss­land hafi ekki gengið lengra

Í mars­mán­uði árið 2014 til­kynntu hart­nær 40 ríki um þving­un­ar­að­gerðir gegn Rúss­landi, þeirra á meðal voru öll ríki EES-­sam­starfs­ins. Þær þving­­anir voru sam­eig­in­­leg við­brögð við inn­­rás Rússa í Úkra­ínu, her­­töku Krím­skaga og stuðn­­ingi þeirra við aðskiln­að­­ar­­sinna í aust­­ur­hluta Úkra­ín­u. Ut­an­rík­is­ráðu­neyt­i Ís­lands gaf út frétta­til­kynn­ingu þann 17. mars 2014 þar sem lýst var yfir stuðn­ingi við þving­un­ar­að­gerð­irnar og til­kynnt að Ísland mundi einnig beita slíkum þving­un­ar­að­gerð­um. 

Mótmælendur í Úkraínu í nóvember 2018 eftir að  þingið samþykkti lýsa yfir her­lög­um  í land­inu í kjöl­far þess að Rúss­ar her­tóku þrjú úkraínsk her­skip skammt frá Krímskag­an­um. Mynd: EPAÍ svari utan­rík­is­ráð­herra við fyr­ir­spurn Karls Gauta segir utan­rík­is­ráð­herra að mark­mið þving­un­ar­að­gerða vest­ur­land­anna sé einkum ­þrí­þætt. Í fyrsta lagi að sendi þau póli­tísku skila­boð að afleið­ingar fylgdu aðgerðum rúss­neskra stjórn­valda í Úkra­ínu, þar sem alþjóða­lög voru þver­brotin og landa­mærum breytt með vopna­valdi sem ekki eigi sér hlið­stæðu í sögu Evr­ópu frá tímum síð­ari heims­styrj­ald­ar. 

Í öðru lagi sé ­mark­mið­ið að letja rúss­nesk stjórn­völd til frek­ari aðgerða gagn­vart Úkra­ínu. Í þriðja lagi segir í svar­inu að mark­miðið sé að fá rúss­nesk stjórn­völd til að falla frá stefnu sinni gagn­vart Úkra­ínu, bæði er varðar Krím­skaga og aust­ur­hluta lands­ins.

Í svar­inu segir að þving­un­ar­að­gerð­irnar hafi ekki haft þau áhrif að Rúss­land falli frá stefnu sinni gagn­vart Úkra­ínu, en færa má gild rök fyrir því að Rúss­land hafi, sökum þeirra, ekki gengið lengra gagn­vart Úkra­ínu en raun ber vitn­i. 

Ekki stendur til að end­ur­skoða þving­un­ar­að­gerðir Íslands

Í fyr­ir­spurn­inni er einnig er leit­ast eftir svörum um hvort að þving­arnir séu reglu­lega end­ur­skoð­að­ar. Í svar­inu segir að við end­ur­skoðun á þving­un­ar­að­gerðum vegna ástands­ins í Úkra­ínu eru það einkum svo­kall­aðir Minsk-­samn­ingar sem hafðir eru til grund­vall­ar. Í Minsk-­samn­ing­unum er meðal ann­ars kveðið á um vopna­hlé, brott­flutn­ing her­gagna frá átaka­lín­um, aðgengi að átaka­svæðum og stjórn­ar­fars­legar umbæt­ur. Í svar­inu segir að því fari fjarri að Minsk-­samn­ing­arnir hafi kom­ist til fram­kvæmda og því hafa Vest­ur­veld­in, þar með talið Ís­land, við­haldið þving­un­ar­að­gerðum sín­um. 

Guðlaugur Þór Þórðarson, utanríksráðherra Íslands

Utan­rík­is­ráð­herra bendir á í svari sínu að utan­rík­is­ráðu­neytið hafi leitað eftir sam­starfi við Sam­tök fyr­ir­tækja í sjáv­ar­út­vegi í því augna­miði að skoða með hvaða hætti komið verði til móts við hina töp­uðu mark­aðs­stöðu í Rúss­landi. Þá segir að utan­rík­is­ráð­herra og fyr­ir­renn­arar hans hafi ítrekað bent á áhrif gagn­að­gerða Rúss­lands á íslenska hags­muni og kallað eftir auk­inni sam­heldni á meðal vest­rænna ríkja, síð­ast í ágúst 2017 í bréfi til utan­rík­is­mála­stjóra Evr­ópu­sam­bands­ins. Í kjöl­farið hafi Evr­ópu­sam­bandið boðið Íslandi til við­ræðna um mögu­leg úrræði og að í svar­inu segir að þær við­ræður standi enn yfir.

Ekki kannað hvort að ríkið kunni að ver­a skaða­bóta­skylt

Karl Gauti spyr að lokum í fyr­ir­spurn sinni hvort að kannað hafi verið hvort að ríkið sé skaða­bóta­skylt gagn­vart íslenskum atvinnu­fyr­ir­tækjum sem hafi orðið fyr­ir­ við­skipta­lega tjóni vegna aðildar Íslands að þving­un­um. Í svar­inu segir að ekki hafi verið gerð könnun á því hvort íslenska ríkið kunni að vera skaða­bóta­skylt gagn­vart íslenskum aðilum vegna aðildar Íslands að þving­un­ar­að­gerð­un­um. Bent er á í svar­inu að það sé ákvörðun rúss­neskra stjórn­valda að beita ríki gagn­þving­un­ar­að­gerð­um, sem gæti orðið grund­völlur bóta­skyldu. Um hana færi sam­kvæmt almennum reglum skaða­bóta­rétt­ar, þar á með­al­ ­þyrftu almenn skil­yrði bóta­réttar að vera upp­fyllt, svo sem að tjón hafi orð­ið, fjár­hags­legt eða ófjár­hags­legt, fyrir hendi séu orsaka­tengsl milli þess og tjóns­vald­andi atburðar og bóta­grund­völlur sé að öðru leyti fyrir hendi.

Höskuldur H. Ólafsson hringir bjöllunni frægu við upphaf viðskipta með bréf í Arion banka fyrir einu ári.
Fyrir einu ári síðan: Arion banki skráður á markað
Á þessum degi fyrir einu ári síðan, þann 15. júní 2018, voru bréf í Arion banka tekin til viðskipta í Kauphöll Íslands. Hann varð þar með fyrsti íslenski bankinn til að verða skráður á markað eftir bankahrunið í október 2008.
Kjarninn 15. júní 2019
Sigurður Hlöðversson
Makríll á leið í kvóta – Eftir höfðinu dansa limirnir
Kjarninn 15. júní 2019
Margrét Tryggvadóttir
Hver skapaði skrímslið?
Leslistinn 15. júní 2019
Tíðavörur loks viðurkenndar sem nauðsyn
Alþingi samþykkti á dögunum að lækka virðisaukaskatt á tíðavörum úr efra skattþrepi í neðra. Ákvörðunin kemur í kjölfar þess að konur hafa á síðustu árum vakið athygli á því að það skjóti skökku við að skattleggja ekki tíðavörur sem nauðsynjavörur.
Kjarninn 15. júní 2019
Órói í stjórnmálum haggar varla fylgi stjórnmálablokka
Meirihluti stjórnarandstöðunnar mælist nú með meira fylgi en stjórnarflokkarnir þrír, frjálslyndu miðjuflokkarnir hafa sýnt mikinn stöðugleika í könnunum um langt skeið og fylgi Miðflokksins haggast varla þrátt fyrir mikla fyrirferð.
Kjarninn 15. júní 2019
Wikileaks: Blaðamennska í almannaþágu eða glæpur?
Julian Assange, stofnandi Wikileaks, á í hættu á að vera framseldur til Bandaríkjanna þar sem hann gæti átt yfir höfði sér 175 ár í fangelsi verði hann fundinn sekur.
Kjarninn 15. júní 2019
Segir forystu Sjálfstæðisflokksins vera sama um vilja flokksmanna
Stríð Davíðs Oddssonar og Morgunblaðsins sem hann stýrir við Sjálfstæðisflokkinn heldur áfram á síðum blaðsins í dag. Þar gagnrýnir hann forystu flokksins harkalega og bætir í gagnrýni sína vegna þriðja orkupakkans.
Kjarninn 15. júní 2019
Nýliðunarbrestur veldur Hafró áhyggjum
Hlýnun sjávar í íslenskri lögsögu er einn áhrifaþátturinn sem Hafró fylgist grannt með.
Kjarninn 14. júní 2019
Meira úr sama flokkiInnlent