„Við vitum ekkert um það ennþá hversu lengi mótefni mun verja okkur“

Var þetta flensa sem þú fékkst í vetur eða mögulega COVID-19? Að því er hægt að komast með mótefnamælingum en þær eru enn ekki nógu áreiðanlegar og því ekki nothæfar til að staðfesta ónæmi. Íslensk yfirvöld ætla að hefja söfnun blóðsýna fljótlega.

Þórólfur: Vandamálið við þessa tilteknu veiru er að hún er ný og það verður að búa til ný próf.
Þórólfur: Vandamálið við þessa tilteknu veiru er að hún er ný og það verður að búa til ný próf.
Auglýsing

Á hverjum vetri ganga ýmsar pestir sem valda óþæg­indum á borð við hita, háls­bólgu, hósta og bein­verkj­um. Á öllum þeim sem fundu fyr­ir­ slíkum ein­kennum síð­ustu mán­uði brennur ein spurn­ing: Var ég með COVID-19 eða var þetta bara flensa?

Þeir sem ekk­ert veikt­ust eru mögu­lega að hugsa það sama því við vitum að þeir sem sýkj­ast af veirunni geta verið ein­kenna­litlir og jafn­vel ein­kenna­laus­ir.

Það er ekki af ein­skærri for­vitni sem fólk er að velta þessu ­fyrir sér. Góðar ástæður eru fyrir því, bæði fyrir fólk og sam­fé­lög, að vita hverjir hafi sýkst og hverjir ekki. Helst ber að nefna að hafi fólk feng­ið COVID-19 er það komið með mótefni fyrir veirunni sem sjúk­dómnum veld­ur. Þar með­ er það í lít­illi hættu að sýkj­ast af henni aft­ur, nema að hún stökk­breyti sér­ eins og árs­tíða­bundnar inflú­ensu­veirur gera gjarn­an. „Kór­ónu­veirur eru hins ­vegar ekki þekktar fyrir að gera það,“ segir Þórólfur Guðna­son sótt­varna­lækn­ir í sam­tali við Kjarn­ann. „En hvort þessi veira mun haga sér öðru­vísi er ekki vit­að.“

Auglýsing

Nýja kór­ónu­veiran SAR­S-CoV-2 er nefni­lega ólík­inda­tól og virð­ist haga sér að ýmsu leyti öðru­vísi en aðrar henni skyld­ar. Og af því að hún er svo ný, svo fram­andi, hefur ekki ennþá tek­ist að búa til örugg ­mótefna­próf. Rann­sóknir á ýmsum mótefna­prófum er þó í fullum gangi í fjöl­mörg­um lönd­um, meðal ann­ars hjá Íslenskri erfða­grein­ingu.

Enn sem komið er verður því bið á því að áreið­an­leg­ar ­mótefna­mæl­ingar standi Íslend­ingum almennt til boða en von­andi verður það á næst­unni.

Vafi um lengd verndar

Ofan á allt saman leikur svo vafi á því hversu lengi það ó­næmi mun vara. „Af því að þetta er ný veira þá vitum við ekk­ert um það enn­þá hversu lengi mótefnið mun vernda okk­ur,“ segir Þórólf­ur. „Skap­ast lang­tíma­vernd eða skamm­tíma­vernd? Það verður tím­inn að leiða í ljós.“

Stjórn­völdum er mikið í mun að fá úr því skorið hversu margir hafi raun­veru­lega sýkst af veirunni sem valdið hefur sögu­legum áhrifum á hag­kerfi og sam­fé­lög heims. Von­ast er til að nið­ur­stöður úr mótefna­mæl­ing­um ­geti nýst til að skipu­leggja aflétt­ingu ýmissa tak­mark­ana – koma hinum umtöl­uð­u hjólum atvinnu­lífs­ins aftur af stað. Að þær sé hægt að nota til að „end­ur­ræsa lífið að nýju“ eins og Andre Cuomo, rík­is­stjóri í New York, sagði nýver­ið. Þar ­vegur þyngst fjöldi þeirra sem hefur smit­ast.

Þær öfl­ugu aðgerðir sem beitt hefur verið hér á landi hafa ­gert það að verkum að lík­lega hefur aðeins um eitt pró­sent íslensku þjóð­ar­inn­ar ­sýkst. Um 99 pró­sent hennar eru því mót­tæki­leg fyrir sýk­ing­unni. Það eru ansi margir lík­amar sem veiran getur komið sér fyrir í, fái hún tæki­færi til þess.

Mynd: Þorkell Þorkelsson/Landspítalinn

En byrjum á byrj­un­inni.

Hvað er mótefni og hvernig mynd­ast það?

Þegar ein­stak­lingur sýkist, hvort sem það er af völdum veiru eða bakt­er­íu, þá bregst ónæm­is­kerfi lík­am­ans við og reynir að vinna á henn­i. „Margar frumur ræs­ast og það losna alls konar efni sem miða að því að vernda okk­ur,“ útskýrir Þórólf­ur. Eitt af því mik­il­væga sem ónæm­is­kerfið gerir við þessar aðstæður er að mynda mótefni, ýmis sér­hæfð prótín, sem snú­ast gegn veiru­teg­und­inni sem veldur sýk­ingu hverju sinni.

Ef lík­am­inn kemst svo aftur í tæri við sömu veiru þá bindast ­mótefnin henni og gera hana óskað­lega. Þar með verður engin sýk­ing.

„Þetta er gríð­ar­lega mik­il­vægt kerf­i,“ segir Þórólf­ur. „Það ­sama ger­ist við bólu­setn­ingu, þá mynd­ast mótefni sem verndar mann svo áfram.“

En málið er ekki alveg svona ein­falt.

Mótefni er nefni­lega ekki ein­tölu­orð. Það mynd­ast fjöl­mörg ­mótefni í lík­am­anum fyrir hverri og einni veiru og sum eru meira vernd­andi en önn­ur.

Og þar liggur hund­ur­inn graf­inn. Hvaða mótefni eru vernd­and­i og hver ekki? Og er víst að það mótefni sem mælist sé akkúrat það sem mynd­að­ist ­vegna til­tek­innar veiru ?

Mynd: Þorkell Þorkelsson/Landspítalinn

Út á þetta gengur þróun mótefna­prófa – að finna aðferð til­ að meta og mæla það mótefni sem er að veita okkur vernd fyrir end­ur­tek­inn­i ­sýk­ingu.

Mótefnin mynd­ast í lík­am­anum á mis­mun­andi tíma. Sum myndast fljótt eftir að sýk­ingar verður vart og hverfa sömu­leiðis fljótt. Önnur myndast á nokkrum vikum en end­ast þá að sama skapi miklu leng­ur.

Ýmsum og ólíkum aðferðum er beitt við að mæla mótefni. Þær ­geta verið mis­mun­andi nákvæmar og næm­ar. Sumar ná ekki að nema öll mótefni og ­geta gefið þá nið­ur­stöðu að mótefni sé ekki til staðar þó að það sé það. Aðr­ar að­ferðir geta svo gefið þver­öf­uga nið­ur­stöðu: Nema mótefni þegar það er ekki ­fyrir hendi. Hvoru tveggja er auð­vitað jafn slæmt.

Aðrar sýk­ingar geta truflað mæl­ingu

Ýmis­legt getur að sögn Þór­ólfs truflað mæl­ing­una, til dæm­is­ ­fyrri sýk­ingar af völdum ann­arrar veiru eða sýk­ing af skyldri veiru. „Próf­in ­geta þá verið að sýna jákvæða en falska nið­ur­stöð­u,“ segir Þórólf­ur. „­Vanda­málið við þessa til­teknu veiru er að hún er ný og það verður að búa til­ ný próf. Það þarf svo að sann­reyna þau og ganga úr skugga um að þau gefi rétta ­nið­ur­stöð­u.“

Nokkur lönd eru farin að mótefna­mæla og rík­is­stjóri New York greindi frá því í fyrra­dag að sam­kvæmt nið­ur­stöðum slíkra mæl­inga þar hefð­i einn af hverjum fimm íbúum New York-­borgar smit­ast af veirunni. Mun fleiri en áður var talið.

Að sögn Þór­ólfs verður að taka þessum nið­ur­stöðum sem og öðrum af sama toga með fyr­ir­vara. Í sama streng hafa sér­fræð­ingar í smit­sjúk­dómum í New York tek­ið. Prófin séu ekki enn nógu áreið­an­leg.

Auðar götur í miðborg Reykjavíkur í samkomubanni. Mynd: Bára Huld Beck

Ein skýr­ingin er sú að það getur verið mis­mun­andi hversu ­mikið mótefni mælist í lík­am­anum eftir því hvort við­kom­andi sýndi mikil eða ­lítil ein­kenni á meðan hann var sýkt­ur. „Það eru merki um það að þeir sem að veikj­ast mikið fram­leiði meira af mótefnum heldur en þeir sem veikj­ast lít­ið eða nán­ast ekki neitt,“ bendir Þórólfur á. Þetta er meðal nið­ur­staðn­a ­mótefna­rann­sókna sem Íslensk erfða­grein­ing hefur þegar unn­ið.

Að sögn Þór­ólfs er þetta nokkuð óvenju­legt en gæti skýrst af því að ekki er enn búið að finna almenni­lega út hvaða mótefni sé best að mæla.

Í mótefna­mæl­ingum Íslenskrar erfða­grein­ingar er stuðst við mis­jafnar aðferðir í þessum til­gangi. „Þau hafa verið að rann­saka blóð úr fólki hér á landi, bæði úr þeim sem sýkst hafa mikið og lít­ið. Og þau eru akkúrat að ­sjá þetta: Að það er mis­mun­andi svar eftir því hvort fólk hefur veikst mik­ið eða lít­ið. Einnig að það getur tekið langan tíma frá sýk­ingu og þar til mótefn­i eru að mæl­ast.“

Þó að full­komin mótefna­próf séu ekki fyrir hendi í augna­blik­inu ætla íslensk heil­brigð­is­yf­ir­völd að hefja söfnun blóð­sýna fljót­lega. Mótefna­mæl­ing verður fram­kvæmd á þeim og hún svo jafn­vel end­ur­tek­in ­seinna með öðrum próf­um.

Áfram verður unnið að mótefnarannsóknum þar til besta aðferðin finnst. Mynd: Þorkell Þorkelsson/Landspítalinn

„Við munum halda áfram mótefna­rann­sóknum og reyna að finna hvaða aðferð er best,“ segir Þórólf­ur. „Og þegar við finnum bestu lausn­ina þá ­getum við beitt henni á þau blóð­sýni sem hafa safn­ast en það er enn eitt­hvað í það að við fáum áreið­an­legar nið­ur­stöður úr þeim.“

Að þessu sögðu er ljóst að mótefna­mæl­ing á þess­ari stund­u ­getur ekki nýst til að votta það að ein­stak­lingur hafi sýkst og sé nú var­inn. Rætt hefur verið um að gefa út ónæm­is­passa eða vott­orð til fólks sem auð­veld­i því að ferðast, mæta til vinnu og hverfa aftur til ann­arra hefð­bund­inna ­lifn­að­ar­hátta. Engin vinna í þá átt er hafin hér á landi og Þórólfur er ekki viss að af þessu verði yfir höf­uð. „Eins og staðan er núna þá er að minnsta ­kosti tölu­vert í það. Það hafa líka vaknað ýmsar sið­ferð­is­legar og lög­fræði­legar spurn­ingar í þessu sam­bandi svo þetta yrði alltaf snúið í fram­kvæmd.“

Þórólfur gerir sér grein fyrir því að margir bíða í ofvæn­i eftir að mótefna­mæl­ingar hefj­ist. „En áður en við förum að gera það verðum við að vita hvort hægt sé að treysta þeim. Fyrir marga er erfitt að lifa í ó­viss­unni en ef nið­ur­stöður prófa eru óör­uggar slá þau ekki á óviss­una hjá ­fólki heldur þvert á mót­i.“

 

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ólafur Arnalds
Ljósglæta í þokumóðu sauðfjárstyrkja
Kjarninn 8. mars 2021
Taka þurfi af vafa um nýtingarrétt á náttúruauðlindum í stjórnarskrárfrumvarpi
Að mati ASÍ þarf að gera breytingar á frumvarpi um stjórnarskrárbreytingar til þess að taka af allan vafa um nýtingarrétt auðlinda náttúru Íslands. Sambandið sér hvorki ástæðu til að stytta kjörtímabil forseta né takmarka embættistíma.
Kjarninn 8. mars 2021
Tvær milljónir barna í Englandi sneru aftur í skólann í morgun.
Börn í Englandi aftur í skólann en hluti ítalskra barna sendur heim
Faraldurinn sendir ýmist kaldar eða hlýjar kveðjur um Evrópu nú í upphafi nýrrar viku. Í sumum löndum er verið að aflétta takmörkunum en í öðrum er enn verið að herða.
Kjarninn 8. mars 2021
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Skiptir máli hvernig fæðingarorlofi er háttað?
Kjarninn 8. mars 2021
Lítið eftir af veiðigjöldunum þegar búið er að standa straum af eftirliti og rannsóknum
Heildarútgjöld ríkissjóðs vegna eftirlits og rannsókna vegna fiskveiða og -vinnslu munu líklega nema um 7 milljörðum króna á þessu ári. Árin 2015-2020 voru álögð veiðigjöld að meðaltali 7,4 milljarðar á verðlagi ársins 2020.
Kjarninn 8. mars 2021
Fjöldi fólks sem var á tónleikum í Hörpu á föstudagskvöld verður skimaður í dag.
107 í sóttkví – sjö í einangrun
Á næstu klukkustundum mun það skýrast hvort að tekist hafi að koma í veg fyrir hópsýkingu í kringum tvo einstaklinga sem greindust með veiruna og voru utan sóttkvíar. Nokkrir dagar geta liðið frá smiti og þar til veiran finnst í fólki við sýnatöku.
Kjarninn 8. mars 2021
Drífa Snædal, Sonja Ýr Þorbergsdóttir og Þórunn Sveinbjarnardóttir
Leiðréttum skakkt verðmætamat – Greiðum konum mannsæmandi laun
Kjarninn 8. mars 2021
Sólveig Anna Jónsdóttir
8. mars 2021
Kjarninn 8. mars 2021
Meira úr sama flokkiViðtal