Árið 2014: Bárðarbunga bærir á sér

arid2014-holuhraun.jpg
Auglýsing

Ég er í dokt­ors­námi við Cambridgehá­skóla í Bret­landi og lenti í ótrú­legri atburða­rás þegar Bárð­ar­bunga fór að bæra á sér. Ég var nýbyrjuð í nám­inu þannig að Bárð­ar­bunga hefur yfir­tekið verk­efnið mitt. Ótrú­leg heppni að lenda í miðri hring­iðunni. Cambridge hefur verið með skjálfta­mæla­net á Öskju­svæð­inu síðan 2006 sem hefur hægt og rólega farið stækk­andi. Þegar aukin skjálfta­virkni í Bárð­ar­bungu hófst vildi svo vel til að ég var á Íslandi og við vorum með marga skjálfta­mæla í geymslu í Reykja­vík sem biðu þess að verða settir út um haust­ið. Við buðum því Veð­ur­stof­unni og Almanna­vörnum að samnýta nokkra af mæl­unum okkar til að fá betri upp­lýs­ingar um hvað var að ger­ast.

Allir voru mjög óró­legir því gos undir mörg hund­ruð metra þykkum jökli getur valdið stóru jök­ul­hlaupi. Sem betur fer hefur það ekki gerst þar sem kvikan rennur eftir neð­an­jarð­ar­gangi undir Dyngju­jökli og kemur upp í til­tölu­lega stöð­ugu hraun­gosi í Holu­hrauni NNA af Bárð­ar­bungu.

Vegna þess­ara jarð­hrær­ing­ana í Bárð­ar­bungu settum við upp fleiri skjálfta­mæla á Vatna­jökul og við enda kviku­gangs­ins í Holu­hrauni í lok ágúst, til að fá nákvæm­ari stað­setn­ingar á jarð­skjálft­unum undir jökl­inum og átta sig þannig betur á því hvar kvikan var að brjóta sér leið neð­an­jarð­ar. Við erum nú með 75 mæli­tæki á svæð­inu. Jarð­skjálfta­virknin í Vatna­jökli, og kviku­hlaupið þaðan yfir í Holu­hraun er merki­legur atburður á heims­vísu og með því að vera skráður af til­tölu­lega þéttu neti jarð­eðl­is­fræði­legra mæli­tækja m.a. frá Cambridgehá­skóla, Veð­ur­stofu Íslands og Jarð­vís­inda­stofnun háskól­ans hafa safn­ast mjög mik­il­væg vís­inda­gögn. Það er gríð­ar­lega merki­legt að sjá kviku­gang ferð­ast 45 km frá eld­stöð­inni út í sprungu­sveim­inn og fá svo gos í ofaná­lag.

Auglýsing

Það er gríð­ar­lega mikil vinna að setja upp og þjón­usta stórt skálfta­mæla­net. Þegar skjálfta­virknin hófst þann 17. ágúst fór ég með þyrlu Land­helg­is­gæsl­unnar og tækni­manni Veð­ur­stofu Íslands auk nokk­urra starfs­manna Alm­ana­varna að setja niður skjálfta­mæli á Vatna­jökli. Það tókst þrátt fyrir að stuttur tími hafi gef­ist til verks­ins, því var farið nokkrum dögum seinna á vélsleðum aftur uppá Vatna­jökul að setja niður fleiri skjálfta­mæla og GPS tæki fyrir Cambridgehá­skóla Veð­ur­stofu Íslands og Jarð­vís­inda­stofnun háskól­ans.

Margir skjálftamælar biðu þess að vera settir upp þegar Bárðarbunga fór að bæra á sér í sumar. (Mynd: Þorbjörg Ágústsdóttir) Margir skjálfta­mælar biðu þess að vera settir upp þegar Bárð­ar­bunga fór að bæra á sér í sum­ar. (Mynd: Þor­björg Ágústs­dótt­ir)

Cambridge-hóp­ur­inn var eini vísnda­hóp­ur­inn að störfum á lok­aða svæð­inu norðan Vatna­jök­uls og í Öskju þegar fyrsta gosið hófst uppúr mið­nætti 29. ágúst.Við vorum kölluð út rétt eftir mið­nætti til að athuga hvort bjarm­inn á vef­mynda­vél Mílu væri raun­veru­leg­ur. Við fórum strax á vett­fang og stað­festum það að gos væri hafið á um 600 metra langri sprungu í gömlu gíga­röð­inni í Holu­hrauni, norðan Dyngju­jök­uls. Gosið stóð í rúm­lega 4 klukku­stund­ir. Við tókum einnig fyrstu hraun­sýnin sem lög­reglan flutti með hraði í bæinn til efna­grein­ingar hjá Jarð­vís­inda­stofn­un. Þann 31. ágúst klukk­an 4 um morg­un­inn vorum við ræst út aft­ur. Þá var marg­falt stærra gos hafið í Holu­hrauni. Gossprungan mynd­aði um 1,5 km langan eld­vegg. Það var ótrú­leg upp­lifun að sjá svona stórt eld­gos og vera fyrst á stað­inn.

Stærsta meg­in­eld­stöð lands­ins



Jarð­skjálftar hafa mælst reglu­lega í Bárð­ar­bungu síðan mæl­ingar hófust fyrir meira en 40 árum. Það hefur því verið fylgst vel með Bárða­bungu frá upp­hafi mæl­inga. En Bárð­ar­bunga er stærsta meg­in­eld­stöð lands­ins með 80 km2 ísfylltri öskju og til­heyrir stærsta eld­stöðvakefi lands­ins sem er yfir 190 km á lengd. Á sögu­legum tíma hefur að með­al­tali gosið einu sinni á hverjum 50 árum, síð­ast 1862-1864, í sprungu­sveimnum suð­vestan Bárð­ar­bungu, þá rann Trölla­hraun 1.

Eldsum­brotin í Holu­hrauni eru nú þau mestu að rúm­máli síðan í Skaft­ár­eldum 1783–84. Þetta er því orð­inn mun stærri atburður en Kröflu­eldar 1975–1984. Hraunið er nú orðið rúm­lega 82 km2 að flat­ar­máli en um 1 km3 að rúm­máli. Holu­hraun­seldar eru þó ein­ungis brot af Skaft­ár­eld­um. Hraunið sem mynd­að­ist í Skaft­ár­eldum er um 600 km2 að flat­ar­máli og um 15 km3 að rúm­máli 2. Ómögu­legt er að segja hversu lengi gosið í Holu­hrauni var­ir. Enn er nokkur kraftur í gos­inu og hraunið stækk­ar, þó mun hægar en í upp­hafi. Einnig er tölu­verð skjálfta­vikrni í Bárð­ar­bungu auk þess sem askjan sjálf hefur sigið meira en 50 m.

Cambridgeháskóli hefur verið með skjálftamælanet á Öskjusvæðinu síðan 2006 sem Þorbjörg og samnemendur hennar hafa stuðst við í rannsóknum sínum á eldsumbrotunum norðan Vatnajökuls. (Mynd: Þorbjörg Ágústsdóttir) Cambridgehá­skóli hefur verið með skjálfta­mæla­net á Öskju­svæð­inu síðan 2006 sem Þor­björg og sam­nem­endur hennar hafa stuðst við í rann­sóknum sínum á eldsum­brot­unum norðan Vatna­jök­uls. (Mynd: Þor­björg Ágústs­dótt­ir)

Vís­inda­manna­ráð Almanna­varna hefur sett fram nokkrar hugs­an­legar atburða­r­ásir sem þeir telja að séu lík­legri en aðrar þó ekki sé hægt að úti­loka neitt og áfram verður að fylgj­ast náið með gos­inu og Bárð­ar­bungu sjálfri. Mögu­leik­arnir þrír sem taldir eru lík­leg­astir varð­andi fram­vind­una eru:



  1. Gosið í Holu­hrauni fjarar út og öskju­sig í Bárð­ar­bungu hætt­ir.


  2. Stórt öskju­sig í Bárð­ar­bungu. Gos í Holu­hrauni verður lang­vinnt eða vex. Mögu­legt er að sprungan leng­ist til suð­urs inn undir Dyngju­jökul og valdi jök­ul­hlaupum og gjósku­falli. Einnig er mögu­legt að sprungur opn­ist ann­ars staðar undir jökl­in­um.


  3. Stórt öskju­sig í Bárð­ar­bungu og gos í öskju­broti. Slíkt gos gæti brætt mik­inn ís og valdið veru­legu jök­ul­hlaupi. Ösku­fall gæti orðið nokk­urt.




Skjálfta­virknin í Bárða­bungu, sig­ið, fram­rás kviku­gangs­ins og eld­gosið eru saman ein­stakur atburður sem hefur mikla þýð­ingu fyrir fræði­menn. Aldrei hafa fleiri mæli­tæki verið til staðar né heldur fleiri teg­undir mæli­tækja. Einnig hefur verið hægt að fylgj­ast með gos­inu í miklu návigi sem er ómet­an­legt. Rann­sókn­irnar auka skiln­ing á hvernig eld­stöðin Bárð­ar­bunga hegðar sér; hvernig gangur ferð­ast um í jarð­skorp­unni á hvaða dýpi, hve hratt hann ferð­ast og hvernig hann breytir spenn­unni í jarð­skorp­unni og hefur áhrif á nær­liggj­andi eld­fjöll. Einn­ing veitir þetta fræði­mönnum mik­il­væga inn­sýn í hvernig jarð­skorpa mynd­ast á dýpi og á yfir­borði. En flestir svona kviku­gangar ná aldrei til yfir­borðs heldur kólna og frjósa djúpt í jarð­skorp­unni.

Hægt er að fylgj­ast með skjálfta­virkn­inni og fleiri mæl­ingum Veð­ur­stof­unnar á jarð­skjálfta­vefnum. Einnig er hægt að sjá áhuga­verðar myndir á fés­bók­ar­síðum Jarð­vís­inda­stofn­unar og Veð­ur­stofu Íslands.

Heim­ild­ir:



1 Sig­urður Þór­ar­ar­ins­son, 1972. Trölla­gígar og Trölla­hraun. Jök­ull, 22, bls 19-26.

2 Nátt­úruvá á Íslandi, eld­gos og jarð­skjálftar, 2013. Rit­stjór­ar: Júl­íus Sól­nes, Frey­steinn Sig­munds­son og Bjarni Bessa­son. Háskóla­út­gáfan, Reykja­vík.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ný lög eiga að setja upp varnir gegn hagsmunaárekstrum
Frumvarp er komið í samráðsgátt sem fjallar um hvernig megi tryggja betur að hagsmunaárekstrar valdi ekki vandræðum
Kjarninn 18. nóvember 2019
Þorsteinn Már hættir sem stjórnarformaður Síldarvinnslunnar
Þorsteinn Már Baldvinsson er hættur sem stjórnarformaður Síldarvinnslunnar.
Kjarninn 18. nóvember 2019
Katrín Jakosbsdóttir, forsætsiráðherra.
Til skoðunar að stærri óskráð fyrirtæki skili inn rekstrarupplýsingum
Forsætisráðherra segir að til skoðunar sé að gera kröfu til fyrirtækja, sem fara yfir vissa stærð en eru ekki skráð á hlutabréfamarkað, að þau skili einnig inn upplýsingum ársfjórðungslega.
Kjarninn 18. nóvember 2019
Fasteignavelta ekki verið hærri í fjögur ár
Fasteignavelta á höfuðborgarsvæðinu var 50,8 milljarðar í síðasta mánuði en heildarvelta í einum mánuði hefur ekki verið hærri síðan 2015. Tæplega þúsund kaupsamningum var þinglýst í október.
Kjarninn 18. nóvember 2019
Molar
Molar
Molar – Peningaþvætti, Japan og kvótaþak
Kjarninn 18. nóvember 2019
Jón Ólafsson
Spillingarhættur lobbíismans
Kjarninn 18. nóvember 2019
Þorsteinn Már með alla þræði í hendi sér
Sérfræðingar á vegum KPMG í Hollandi unnu úttekt á starfsemi Samherja og sögðu forstjórann nær einráðan í fyrirtækinu, í úttekt sinni. Ef fyrirtæki er með raunverulega framkvæmdastjórn á Íslandi á það að greiða skatta þar.
Kjarninn 18. nóvember 2019
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Ójöfnuður í menntun
Kjarninn 18. nóvember 2019
Meira úr sama flokkiInnlent
None