„Umhverfisáhrif virkjunarinnar eru mjög lítil“

Himinn og haf er á milli afstöðu minni- og meirihluta Skaftárhrepps er kemur að virkjun í Hverfisfljóti sem hefði í för með sér rask á Skaftáreldahrauni. Ýmsar stofnanir hafa gert athugasemdir við fyrirætlanirnar og spyrja: Hver er hin brýna nauðsyn?

Hverfisfljót í Skaftárhreppi.
Hverfisfljót í Skaftárhreppi.
Auglýsing

Skipu­lags­stofnun hefur stað­fest breyt­ingu á aðal­skipu­lagi Skaft­ár­hrepps vegna áform­aðrar virkj­unar í Hverf­is­fljóti. Ragnar Jóns­son, eig­andi jarð­ar­innar Dals­höfða, fyr­ir­hugar að reisa allt að 9,3 MW virkjun í fljót­inu og er hug­myndin kennd við Hnútu.

Að­al­skipu­lags­breyt­ingin sem og til­laga að deiliskipu­lagi vegna Hnútu­virkj­unar var sam­þykkt af meiri­hluta sveit­ar­stjórn­ar, öllum þremur full­trúum Sjálf­stæð­is­flokks, á fundi í lok jan­úar. Þeir segja mark­mið breyt­ing­ar­innar vera að auka raf­orku­ör­yggi á svæð­inu og fram­leiða raf­magn til sölu á almennan mark­að.

Full­trúar Z-list­ans, Sólar í Skaft­ár­hreppi, höfn­uðu hins vegar afgreiðsl­unni og bentu á að í svörum í nafni hrepps­ins við athuga­semdum sem bár­ust frá almenn­ingi og stofn­unum skorti efn­is­leg svör. Sama svarið er gefið við hverri athuga­semd eins og sjá má í yfir 15 þús­und orða fund­ar­gerð skipu­lags­nefnd­ar.

Auglýsing

Full­trúar minni­hlut­ans bentu enn­fremur á, líkt og ítrekað var einnig gert í flestum athuga­semd­um, að nátt­úru­minjar á svæð­inu njóti sér­stakrar verndar sam­kvæmt nátt­úru­vernd­ar­lög­um. Þeim skuli ekki raskað nema að brýna nauð­syn beri til. „Engin rök hafa komið fram sem segja að það sé nauð­syn­legt að fara í þessar virkj­un­ar­fram­kvæmd­ir,“ sögðu full­trúar Z-list­ans á við afgreiðslu máls­ins.

Afhend­ingar­ör­yggi raf­magns í hér­að­inu hafi verið bætt til muna und­an­farin ár, m.a. með lagn­ingu jarð­strengja sem leystu af hólmi stopular loft­lín­ur. „Þá verður ekki fram hjá því horft að raf­magns­fram­leiðsla í Hnútu­virkjun verður aldrei annað en óstöðug; far­vegur Hverf­is­fljóts verður vatns­lít­ill yfir köld­ustu mán­uði árs­ins sem þýðir að þá verður jafn­vel að stöðva fram­leiðslu vegna vatns­skorts og á sumrin þegar aur­burður er mik­ill er ráð­gert að stöðva virkj­un­ina í allt að tvo mán­uði og hleypa honum í gegnum aur­skol­un­ar­mann­virki sem verði stað­sett í meg­in­far­vegi fljóts­ins.“

Full­trúar Z-list­ans lögðu svo ríka áherslu á að öll svör sem lögð voru fram í nafni sveit­ar­stjórnar séu „ein­ungis afstaða meiri­hluta henn­ar“.

Hnútuvirkj­un er fyr­ir­huguð í landi Dals­höfða. Reist yrði 800 metra löng 1-3 metra há stífla í Hverf­is­fljóti skammt frá fjall­inu Hnútu og hluta vatns­ins veitt úr far­veg­inum um þrýsti­pípu, 2,3 kíló­metra leið að stöðv­ar­húsi. Á þessum kafla, þar sem Lamb­haga­fossa er m.a. að finna, myndi rennsli minnka veru­lega yfir vetr­ar­mán­uð­ina og far­veg­ur­inn að lík­indum þurrkast upp í mars á hverju ári. Mynd: Eldvötn – samtök um náttúruvernd í Skaftárhreppi

Hug­myndir um virkjun Hverf­is­fljóts við Hnútu eru langt frá því nýjar af nál­inni og í aðal­skipu­lagi Skaft­ár­hrepps var í fyrstu gert ráð fyrir 40 MW virkj­un. Fyrstu hug­myndir fram­kvæmda­að­il­ans gerðu þó ráð fyrir 2,5 MW virkjun en í áætlun til mats á umhverf­is­á­hrif­um, sem fara þurfti í sam­kvæmt ákvörðun umhverf­is­ráð­herra í kjöl­far kæru, var virkj­unin orðin 15 MW. Skipu­lags­stofnun gaf út nið­ur­stöðu sína um mats­á­ætl­un­ina árið 2008 en stuttu seinna var áformunum frestað allt þar til fyrir um fjórum árum og nú stendur til að hún verði 9,3 MW.

Virkj­un­ar­svæðið er fyr­ir­hugað í Eld­hrauni sem rann í Skaft­ár­eldum 1783-1784. Skaft­ár­eldar voru eitt mesta eld­gos Íslands­sög­unnar og þriðja mesta hraun sem runnið hefur á jörð­inni frá ísald­ar­lok­um. Um þetta atriði fjall­aði Skipu­lags­stofnun sér­stak­lega í áliti sínu á mats­skýrslu fram­kvæmda­að­il­ans sem gefið var út í fyrra­sum­ar.

Álitið var í meg­in­dráttum nei­kvætt og var það nið­ur­staða stofn­un­ar­innar að virkjun við Hnútu myndi hafa nei­kvæð áhrif á Skaft­ár­elda­hraun sem hefði mikið vernd­ar­gildi bæði á lands- og heims­vísu. Hraunið væri jarð­minjar sem nytu sér­stakrar verndar í lög­um. Þeim skuli ekki raska nema brýna nauð­syn beri til og að almanna­hags­munir séu í húfi. „Skipu­lags­stofnun telur að ekki hafi verið sýnt fram á brýna nauð­syn fyrir röskun á Skaft­ár­elda­hraun­i,“ sagði svo í álit­inu og að í ljósi sér­stöðu þess verði að gera kröfu um að sýnt verði fram á það með afdrátt­ar­laus­ari hætti í skipu­lags­gerð og áður en komi til leyf­is­veit­inga.

Rennslið hið sama og verið hefur í árhund­ruð

Í end­ur­teknum svörum sínum við tæp­lega tutt­ugu athuga­semdum og umsögnum sem bár­ust vegna skipu­lags­breyt­ing­anna kemur fram að meiri­hluti sveit­ar­stjórnar telji að með nýju svæði fyrir athafna- og iðn­að­ar­starf­semi við Hnútu sé sett fram stefna sem stuðli að mark­vissri þróun fyrir íbúa til fram­tíðar og að það sé jákvætt „að styðja við orku­vinnslu á end­ur­nýj­an­legri orku í sveit­ar­fé­lag­inu sem geti stuðlað að fjöl­breytt­ari atvinnu­upp­bygg­ingar og atvinnu­sköp­un“. Einnig er það mat meiri­hlut­ans að fyr­ir­huguð orku­skipti sem stjórn­völd stefni að séu „ófram­kvæm­an­leg hvað þetta svæði varðar að óbreytt­u“. Þá seg­ir: „Um­hverf­is­á­hrif virkj­un­ar­innar eru mjög lít­il.“

Hverfisfljót rennur um gljúfur sem myndaðist í Skaftáreldunum. Mynd: Eldvötn – samtök um náttúruvernd í Skaftárhreppi

Rennsl­is­breyt­ingar þær sem full­trúar Z-list­ans og fleiri vekja athygli á og telja verða til þess að orku­fram­leiðsla virkj­un­ar­innar verði óstöðug verða að sögn meiri­hlut­ans með þeim hætti að rennsli „minnkar svo­lít­ið“ á virkj­uðum kafla en að öðru leyti munu rennsl­is­sveiflur „vera með sama hætti og þær hafa verið síð­ustu árhund­ruð“.

Meiri­hlut­inn segir vega­lagn­ingu sem fylgja fram­kvæmd­inni falla vel inn í lands­lag­ið, myndi bæta aðgengi að svæð­inu um ókomna fram­tíð og „gera fólki mögu­legt að nálg­ast það fal­lega lands­lag sem þarna er að finna“. Í því liggi tæki­færi fyrir ferða­þjón­ust­una. „Það má öllum ljóst vera að þessi virkjun mun skapa það öryggi í raf­orku­málum sem nauð­syn­legt er fyrir svæðið og tryggja að eðli­leg upp­bygg­ing geti átt sér stað.“

Heiða Guð­ný: Ein­stöku gljúfri raskað

Heiða Guðný Ást­geirs­dótt­ir, full­trúi Z-list­ans í sveit­ar­stjórn Skaft­ár­hrepps sem hefur verið ötull tals­maður nátt­úru­vernd­ar, og telur virkj­un­ina sem dæmi um úrelta hugs­un. Í athuga­semd sinni við skipu­lags­breyt­ingar bendir hún á um sé að ræða miklu röskun á landi og að gljúfur Hverf­is­fljóts sé nán­ast ein­stakt í heim­in­um.

Þóra Ellen: Veru­lega nei­kvæð áhrif

Þóra Ellen Þór­halls­dótt­ir, doktor í grasa­fræði og pró­fessor við Háskóla Íslands, tekur í sínum athuga­semdum undir nið­ur­stöðu Skipu­lags­stofn­unar að „áhrif á ásýnd, lands­lag og víð­erni verði veru­lega nei­kvæð, þrátt fyrir mót­væg­is­að­gerð­ir“. „Sveit­ar­stjórn Skaft­ár­hrepps ætti að líta til þeirra miklu nátt­úru­verð­mæta sem landið býr yfir og taka til­lit til þess: jarð­fræði­lega, sögu­lega, í lands­lagi og lítt snortin víð­ern­i.“

Stein­unn Sig­urð­ar­dótt­ir: Stór­felld nátt­úru­spjöll

Stein­unn Sig­urð­ar­dóttir rit­höf­undur sem á sum­ar­hús í nágrenni hins fyr­ir­hug­aða virkj­ana­svæðis telur ákvarð­anir sveit­ar­stjórnar ger­ræð­is­leg­ar, illa ígrund­aðar og að þær valdi óásætt­an­legum og óaft­ur­kræfum land­spjöll­um. Fram­kvæmdin sé þess utan ónauð­syn­leg og að skemmd­ar­verk verði unnin á hraundalnum milli Þver­ár­fjalls og Núpa­fjalls. Fram­kvæmdin yrði að sögn Stein­unnar „stór­felld nátt­úru­spjöll“ og vekja reiði og sorg. Fram­kvæmdin muni stór­spilla svæð­inu og rjúfa lands­lags­heild, þar á meðal heild Skaft­ár­elda­hrauns, og telj­ist nátt­úr­u­níð.

Þá segir hún það skjóta skökku við að þriggja manna sveit­ar­stjórn­ar­meiri­hluti geti tekið sér vald til að keyra í gegn gíf­ur­legt land­rask sem mun stór­skaða ásýnd sveitar og lands um alla fram­tíð.

Eld­vötn: For­dæma vinnu­brögð meiri­hlut­ans

Eld­vötn - sam­tök um nátt­úru­vernd í Skaft­ár­hreppi gera alvar­legar athuga­semdir við að sveit­ar­stjórn skuli stefna að því að leyfa virkjun í Hverf­is­fljóti þvert á nið­ur­stöður Skipu­lags­stofn­un­ar. Sam­tökin for­dæma vinnu­brögð harð­lega og harma þá van­virð­ingu sem meiri­hlut­inn sýni með fram­ferði sínu. Skorað er á sveit­ar­stjórn að falla frá áformun­um.

Skipu­lags­stofn­un: Var­an­leg og óaft­ur­kræf áhrif

Skipu­lags­stofnun benti í umsögn sinni vegna skipu­lags­breyt­ing­anna á fyrri umsögn sína sem stofn­unin segir enn eiga við. Um sé að ræða skipu­lags­á­kvörðun vegna fram­kvæmdar sem muni hafa í för með sér var­an­leg og óaft­ur­kræf umhverf­is­á­hrif.

„Skaft­ár­elda­hraun hefur umtals­verða sér­stöðu og vernd­ar­gildi þess er hátt bæði á lands- og heims­vísu enda er um að ræða annað af tveimur stærstu hraun­gosum sem runnið hafa á jörð­inn­i,“ segir í umsögn­inni. „Því hefur það sér­stakt jarð­sögu­legt gildi sem eykur á vernd­ar­gildi þess umfram flest önnur hraun hér á landi en hraun eru jarð­minjar sem njóta sér­stakrar verndar sbr. 61. gr. laga um nátt­úru­vernd og forð­ast ber að raska þeim nema brýna nauð­syn beri til.“

Fram­kvæmdin og mann­virki sem henni fylgja muni raska sér­stæðri lands­lags­heild og breyta ásýnd óraskaðs svæðis veru­lega auk breyt­inga á rennsli árfar­veg­ar­ins hluta árs­ins.

Nátt­úru­fræði­stofn­un: Ein­stökum nátt­úru­verð­mætum raskað

Nátt­úru­fræði­stofnun Íslands sagði í sinni athuga­semd að ef skipu­lags­á­formin yrðu sam­þykkt og Hnútu­virkjun verði fram­kvæmd, þá muni „um­tals­verðum ein­stökum nátt­úru­verð­mætum verða raskað, að stórum hluta til á óaft­ur­kræfan hátt“.

Umhverf­is­stofn­un: Hver er hin brýna nauð­syn?

Umhverf­is­stofnun tekur í svip­aðan streng í sínum athuga­semdum og telur að í skipu­lag­inu vanti umfjöllun um hver brýna nauð­synin sé og hvaða ríku almanna hags­munir rétt­læti röskun á svæð­inu.

RARIK: Ell­efu bil­anir á fimm árum

RARIK skil­aði einnig umsögn þar sem fram kemur að ætla megi að Hnútu­virkjun myndi tengj­ast á spennu sem er hærri en dreifispenna dreifi­kerfis RARIK á svæð­inu. Virkj­unin myndi því tengj­ast beint í tengi­virkið á Prests­bakka. Verði virkj­unin hæf til eyja­rekstrar þ.e. getur fram­leitt án þess að tengj­ast öðru raf­orku­kerfi, myndi hún fyrst og fremst koma að gagni þegar að afhend­ing Lands­nets á Prests­bakka er ekki til stað­ar.

Í umsögn­inni er svo bent á að á fimm ára tíma­bili á árunum 2016-2020 hefði komið ell­efu sinnum til trufl­ana á afhend­ingu raf­orku.“ Því má ætla að raf­orku­af­hend­ing inn á dreifi­kerfi RARIK og þar með til not­enda myndi verða örugg­ari og hægt væri að leggja af vara­vél á Klaustri og þar með minnka olíu­notkun í bil­ana­til­fell­u­m.“

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Úlfar Þormóðsson
Uppvakningar
Kjarninn 25. júní 2022
Ingrid Kuhlman
Að hlakka til einhvers er næstum jafn gott og að upplifa það
Kjarninn 25. júní 2022
Niðurhal Íslendinga stóreykst milli ára
Íslendingar notuðu 25 prósent meira gagnamagn á farsímaneti í fyrra en árið áður og 21 prósent meira gagnamagn í gegnum fastanet. Tæplega 76 prósent notenda á fastaneti eru nú með ljósleiðaratengingu, en þeir voru þriðjungur 2016.
Kjarninn 25. júní 2022
Af kosningavöku Framsóknarflokksins í fyrrahaust.
Framsókn hirti kjósendur í stórum stíl frá hinum stjórnarflokkunum og Miðflokki
Fylgisaukning Framsóknar í síðustu kosningum var tekin frá samstarfsflokkunum í ríkisstjórn og klofningsflokki. Átta hverjum tíu kjósendum Sjálfstæðisflokks voru úr kjarnafylginu. Framboð Sósíalista hafði neikvæð áhrif á fylgi Vinstri græna og Pírata.
Kjarninn 25. júní 2022
Hraðtíska nær nýjum hæðum með tilkomu tískurisans Shein
Kínverska fatafyrirtækið Shein hefur vaxið gríðarlega á undanförnum árum og er í dag eitt stærsta tískuvörufyrirtæki í heimi. Umhverfissinnar benda á að fötin séu úr svo litlum gæðum að oft séu þau aðeins notuð í eitt skipti áður en þau enda í ruslinu.
Kjarninn 25. júní 2022
Auður Önnu Magnúsdóttir
Af hverju nýta Íslendingar raforkuna sína svo illa?
Kjarninn 25. júní 2022
Sjö molar um seðlabankavexti úti í heimi
Verðbólga veldur því að vaxtalækkanir faraldursins eru að ganga til baka, víðar en hér á Íslandi. Kjarninn tók saman nokkra fróðleiksmola um þróun mála í ríkjum bæði nær og fjær.
Kjarninn 25. júní 2022
Flokkur Sigurðar Inga Jóhannssonar andar ofan í hálsmál flokks Bjarna Benediktssonar samkvæmt síðustu könnunum.
Framsókn mælist næstum jafn stór og Sjálfstæðisflokkurinn
Stjórnarflokkarnir hafa tapað umtalsverðu fylgi á kjörtímabilinu. Sjálfstæðisflokkurinn nær mun verr til fólks undir fertugu en annarra á meðan að Framsókn nýtur mikilla vinsælda þar. Vinstri græn mælast með þriðjungi minna fylgi en í síðustu kosningum.
Kjarninn 24. júní 2022
Meira úr sama flokkiInnlent